🏛️ ອາຣິສະໂຕເຕີນ (Aristotle) ແມ່ນໃຜ? ຈາກນັກປັດຊະຍາຜູ້ປ່ຽນແປງໂລກ ສູ່ອາຈານຂອງ ອະເລັກຊານເດີມະຫາຣາຊ

ເຄີຍສົງໄສບໍວ່າ ໃຜຄືຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບການຄິດໄລ່ວ່າ “ເປັນໜຶ່ງໃນມະນຸດທີ່ຮູ້ເກືອບທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງ” ໃນຍຸກກຣີກບູຮານ? ມື້ນີ້ເຮົາມາພາທຸກຄົນໄປຮູ້ຈັກກັບ ອາຣິສະໂຕເຕີນ ນຳກັນ! 👇

ອາຣິສະໂຕເຕີນ ແມ່ນໃຜ? ອາຣິສະໂຕເຕີນ (384–322 ກ່ອນຄຣິດສະການ) ແມ່ນ ນັກປັດຊະຍາ, ນັກວິທະຍາສາດ ແລະ ອາຈານຊາວເກຣັກ ຜູ້ທີ່ມີອິດທິພົນຢ່າງເລິກເຊິ່ງຕໍ່ອາລະຍະທຳຕາເວັນຕົກ ແລະ ໂລກຂອງເຮົາ.

ຈຸດເດັ່ນ ແລະ ຜົນງານທີ່ໜ້າສົນໃຈ:

• ຄູສອນຂອງອະເລັກຊານເດີມະຫາຣາຊ: ລາວເຄີຍເປັນອາຈານສອນສ່ວນຕົວໃຫ້ແກ່ ອະເລັກຊານເດີມະຫາຣາຊ (Alexander the Great) ຕອນຍັງຊາວໜຸ່ມ ພ້ອມທັງສອນກະສັດອະນາຄົດອົງອື່ນໆ.
• ຜູ້ສ້າງຮາກຖານ “ຕັກກະວິທະຍາ”: ອາຣິສະໂຕເຕີນ ເປັນຜູ້ພັດທະນາລະບົບການໃຫ້ເຫດຜົນ ແລະ ຕັກກະວິທະຍາ (Logic) ຢ່າງເປັນລະບົບ ເຊິ່ງເປັນຮາກຖານຂອງການຄິດວິເຄາະມາກວ່າ 2,500 ປີ.
• ບຸກເບີກວິທະຍາສາດ ແລະ ຊີວະວິທະຍາ: ຕ່າງຈາກ ປລາໂຕ (ຜູ້ເປັນອາຈານ) ທີ່ເນັ້ນໂລກແຫ່ງຈິດວິນຍານ, ອາຣິສະໂຕເຕີນເນັ້ນ ປະສາດສຳຜັດ ແລະ ການສັງເກດໂລກຄວາມເປັນຈິງ — ລາວໄດ້ສຶກສາຊີວິດສັດທະເລຢ່າງລະອຽດ ແລະ ວາງຮາກຖານວິຊາຕົວອ່ອນວິທະຍາ (Embryology).
• ໂຮງຮຽນ ໄລເຊີຍົມ (Lyceum): ສະຖາບັນການສຶກສາທີ່ລາວສ້າງຕັ້ງຂຶ້ນໃນນະຄອນອາເທນ ເຊິ່ງເປັນສູນກາງການຄົ້ນຄວ້າ ແລະ ຜະລິດຜົນງານຫຼາກຫຼາຍສາຂາ ຕັ້ງແຕ່ຟີຊິກ, ຈິດຕະສາດ ຈົນເຖິງການເມືອງ.

ມາແລກປ່ຽນກັນ: ລະຫວ່າງແນວຄິດທີ່ເນັ້ນ “ໂລກແຫ່ງຈິດວິນຍານ/ຈິນຕະນາການ” (ແບບປລາໂຕ) ກັບ ແນວຄິດທີ່ເນັ້ນ “ປະສົບການ ແລະ ຄວາມເປັນຈິງ” (ແບບອາຣິສະໂຕເຕີນ), ທ່ານມັກ ຫຼື ໂນ້ມອຽງໄປທາງໃດຫຼາຍກວ່າກັນ? ມາຄອມເມັ້ນບອກກັນແດ່! 💬👇

ອາຣິສະໂຕເຕີນ (ເກີດຢູ່ ສະຕາຈິຣາ, ມາເຊໂດເນຍ  (Macedonia), ປີ 384 ກ່ອນຄຣິດສະການ – ເສຍຊີວິດຢູ່ ຊາລກິສ, Euboea, ປະເທດເກຣັກ, ວັນທີ 7 ມີນາ ປີ 322 ກ່ອນຄຣິດສະການ) ແມ່ນນັກປັດຊະຍາຊາວເກຣັກ ຜູ້ສຳຄັນຫຼາຍ. ລາວແມ່ນທີ່ຮູ້ຈັກກັນວ່າເປັນໜຶ່ງໃນນັກຄິດຜູ້ມີອິດທິພົນທີ່ສຸດໃນປະຫວັດສາດຂອງອາລະຍະທຳຕາເວັນຕົກ. ອາຣິສະໂຕເຕີນ ໄດ້ຂຽນປຶ້ມຫຼາຍຫົວ, ແຕ່ມີພຽງແຕ່ບາງສ່ວນເທົ່ານັ້ນທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່ຈົນຮອດປັດຈຸບັນ. ລາວຍັງເປັນຄູສອນຂອງອະເລັກຊານເດີມະຫາຣາຊ (Alexander the Great) ຕອນທີ່ອະເລັກຊານເດີຍັງເປັນເດັກນ້ອຍ. ຕໍ່ມາ, ອະເລັກຊານເດີໄດ້ສົ່ງພືດແລະສັດຈາກຈັກກະພັດໃໝ່ຂອງລາວມາໃຫ້ອາຣິສະຕອລເຕີລ ເພື່ອຊ່ວຍໃນການສຶກສາຄົ້ນຄວ້າຂອງລາວ.

ອາຣິສະໂຕເຕີນ : ຮູບປັ້ນຫີນອ່ອນ ຈາກຫໍພິພິທະພັນລູບຟ (Louvre).

ຊີວິດຂອງອາຣິສະໂຕເຕີນ

ພໍ່ຂອງອາຣິສະໂຕເຕີນ , ນິໂຄມາຄັສ, ເປັນໝໍໃຫ້ແກ່ພະຣາຊາອາມິນຕັດສ ແຫ່ງມາເຊໂດເນຍ. ເມື່ອອາຣິສະໂຕເຕີນ ອາຍຸປະມານ 18 ປີ, ລາວໄດ້ຍ້າຍໄປສູ່ອາເທນ ເພື່ອຮຽນຢູ່ໂຮງຮຽນຂອງປລາໂຕ (Plato‘s Academy). ລາວໄດ້ຢູ່ທີ່ນັ້ນເປັນເວລາເກືອບ 20 ປີ, ຮຽນຮູ້ຈາກປລາໂຕ.

ຫຼັງຈາກ ປລາໂຕ ເສຍຊີວິດໃນປີ 347 ກ່ອນຄຣິດສະການ, ອາຣິສະໂຕເຕີນ ໄດ້ເດີນທາງໄປ Asia Minor. ລາວຍັງໄດ້ໄປຢ້ຽມຢາມເກາະ Lesbos ພ້ອມກັບໝູ່ຂອງລາວ Theophrastus. ຢູ່ທີ່ນັ້ນ, ເຂົາເຈົ້າໄດ້ສຶກສາຮຽນຮູ້ ກ່ຽວກັບ ພືດ ແລະ ສັດ. ຕໍ່ມາ, ໃນປີ 343 ກ່ອນຄຣິດສະການ, ພະຣາຊາ ຟີລິບທີ 2 ແຫ່ງມາຊີໂດນ (Philip II of Macedon) ໄດ້ເຊື້ອເຊີນອາຣິສະຕອລເຕີລໃຫ້ເປັນຄູສອນໃຫ້ແກ່ລູກຊາຍຂອງລາວ, ອະເລັກຊານເດີມະຫາຣາຊ  (Alexander the Great).

ອາຣິສະໂຕເຕີນ ໄດ້ກາຍເປັນຫົວໜ້າໂຮງຮຽນຢູ່ ມາເຊໂດນ (Macedon). ລາວໄດ້ສອນບໍ່ພຽງແຕ່ອະເລັກຊານເດີເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງສອນພະຣາຊາອະນາຄົດອີກສອງອົງ, ປາໂຕເລມີ ແລະ ແຄສແຊນເດີ.  (Ptolemy ແລະ Cassander). ອາຣິສະໂຕເຕີນ ໄດ້ຊັກຊວນອະເລັກຊານເດີໃຫ້ໄປພິຊິດດິນແດນທາງທິດຕາເວັນອອກ.

ປະມານປີ 335 ກ່ອນຄຣິດສະການ, ອາຣິສະໂຕເຕີນ ໄດ້ກັບຄືນສູ່ອາເທນ ແລະ ໄດ້ເລີ່ມກໍ່ຕັ້ງໂຮງຮຽນຂອງລາວເອງທີ່ເອີ້ນວ່າ: ໄລເຊີຍົມ (Lyceum). ລາວໄດ້ສອນຢູ່ທີ່ນັ້ນເປັນເວລາ 12 ປີ. ຜົນງານສຳຄັນຫຼາຍຢ່າງຂອງລາວເຊື່ອກັນວ່າຖືກຂຽນຂຶ້ນໃນຊ່ວງເວລານີ້. ຜົນງານເຫຼົ່ານີ້ຄິດວ່າແມ່ນບັນທຶກການບັນຍາຍຂອງລາວສຳລັບນັກຮຽນຂອງລາວ.

ບົດຂຽນຂອງອາຣິສະໂຕເຕີນ ຄອບຄຸມຫຼາຍວິຊາທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ບາງຄົນເຊື່ອວ່າລາວແມ່ນຄົນສຸດທ້າຍທີ່ຮູ້ຈັກເກືອບທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງທີ່ຮູ້ຈັກກັນໃນຍຸກຂອງລາວ.

ໃນຊ່ວງທ້າຍຂອງຊີວິດອະເລັກຊານເດີ, ມີຄວາມຂັດແຍ່ງບາງຢ່າງລະຫວ່າງເຂົາເຈົ້າ. ອາຣິສະໂຕເຕີນ ບໍ່ມັກການອ້າງຕົນຂອງອະເລັກຊານເດີວ່າເປັນເທບພະເຈົ້າ. ຫຼັງຈາກອະເລັກຊານເດີເສຍຊີວິດໃນປີ 323 ກ່ອນຄຣິດສະການ, ຄົນຢູ່ອາເທນໄດ້ໃຈຮ້າຍໃສ່ຊາວ ມາຊີໂດນ. ອາຣິສະໂຕເຕີນ ໄດ້ອອກຈາກອາເທນ, ແຕ່ລາວໄດ້ເສຍຊີວິດຢູ່ Euboea ໃນປີດຽວກັນນັ້ນ, ປີ 322 ກ່ອນຄຣິດສະການ, ຈາກສາເຫດທຳມະຊາດ.

ປັດຊະຍາ ຂອງອາຣິສະໂຕເຕີນ

ນັກປັດຊະຍາຊາວເກຣັກຍຸກບູຮານ ທີ່ມີຊື່ສຽງທີ່ສຸດສາມທ່ານແມ່ນ ໂສກາຕີດສ (Socrates), ປລາໂຕ (Plato), ແລະ ອາຣິສະຕອລເຕີລ. ໂສກາຕີດສໄດ້ສອນປລາໂຕ, ແລ້ວປລາໂຕກໍ່ໄດ້ສອນ ອາຣິສະໂຕເຕີນ . ນັກຄິດທັງສາມທ່ານນີ້ໄດ້ຊ່ວຍສ້າງປັດຊະຍາຕະເວັນຕົກ (Western philosophy) ຕາມທີ່ພວກເຮົາຮູ້ຈັກກັນໃນປັດຈຸບັນ. ອາຣິສະໂຕເຕີນ , ໃນທາງກັບກັນ, ໄດ້ສອນອະເລັກຊານເດີມະຫາຣາຊ, ຜູ້ທີ່ຕໍ່ມາໄດ້ ພິຊິດພື້ນທີ່ສ່ວນໃຫຍ່ຂອງ ຕາເວັນອອກກາງ (Middle East).

ປລາໂຕ ເຊື່ອວ່າຄວາມຮູ້ທີ່ແທ້ຈິງມາຈາກວິນຍານ (soul) ບໍ່ແມ່ນມາຈາກ ປະສາດສຳຜັດ (senses) ຂອງພວກເຮົາ. ລາວຄິດວ່າໂລກທີ່ພວກເຮົາເຫັນນັ້ນເປັນພຽງແຕ່ສຳເນົາຂອງ “ຮູບແບບ” ຫຼື ແນວຄວາມຄິດອັນສົມບູນແບບ.

ອາຣິສະໂຕເຕີນ ມີແນວຄວາມຄິດທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ລາວເຊື່ອວ່າຄວາມຮູ້ຈາກ ປະສາດສຳຜັດ ຂອງພວກເຮົາແມ່ນສຳຄັນຫຼາຍ. ແນວຄວາມຄິດເຫຼົ່ານີ້ຕໍ່ມາໄດ້ກາຍເປັນຫຼັກການພື້ນຖານບາງຢ່າງຂອງວິທີການທາງວິທະຍາສາດ (scientific method). ບົດຂຽນຫຼາຍຢ່າງທີ່ພວກເຮົາມີຈາກ ອາຣິສະຕອລເຕີລໃນປັດຈຸບັນແມ່ນບັນທຶກຈາກການບັນຍາຍຂອງລາວ. ຜົນງານທີ່ມີຊື່ສຽງບາງຢ່າງຂອງລາວປະກອບມີ ຟີຊິກ  (Physics), ອະພິປັດຊະຍາ (Metaphysics), (Nicomachean) ຈິດຕະສາດ, ການເມືອງ, De Anima (ວ່າດ້ວຍວິນຍານ), ແລະ ກະວີນິພົນ (Poetics).

ອາຣິສະໂຕເຕີນ ຍັງບໍ່ເຫັນດີກັບທິດສະດີ ອະຕອມ ຂອງ ເດໂມຄຣິຕຸດສ (atomic theory of Democritus). ເດໂມຄຣິຕຸດສ ເຊື່ອວ່າທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງແມ່ນສ້າງຂຶ້ນຈາກອະນຸພາກນ້ອຍໆ ທີ່ບໍ່ສາມາດແຕກອອກໄດ້ ເອີ້ນວ່າ: “ອະຕອມ.” ອາຣິສະຕອລເຕີລ, ໃນທາງກັບກັນ, ຄິດວ່າສານແມ່ນຕໍ່ເນື່ອງກັນ. ຕໍ່ມາ, ໃນປີ 1804, ນັກຟີຊິກ ຈອນ ດາລຕັນ (John Dalton) ໄດ້ພິສູດວ່າແນວຄວາມຄິດຂອງ ເດໂມຄຣິຕຸດສ ກ່ຽວກັບອະຕອມນັ້ນຖືກຕ້ອງ.

ຕັກກະວິທະຍາ

ອາຣິສະໂຕເຕີນ (Aristotle) ເປັນນັກປັດຊະຍາຜູ້ພັດທະນາລະບົບ ຕັກກະວິທະຍາ  (logic) ຢ່າງເປັນລະບົບ. ຕັກກະວິທະຍາຂອງລາວເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນນາມ ຕັກກະວິທະຍາແບບປະພົດ (Propositional Logic) ເພາະໃຊ້ປະພົດ  sentences  ຫຼື ຂໍ້ຄວາມເປັນພື້ນຖານໃນການສ້າງ ຊິລໂລຈິຊຶມ (syllogisms) ຫຼື ການອະນຸມານທາງເຫດຜົນ ເຊິ່ງເປັນວິທີການສະຫຼຸບຂໍ້ສະຫຼຸບຈາກຂໍ້ເທັດຈິງ.

ຕັກກະວິທະຍາຂອງອາຣິສະໂຕເຕີນມີອິດທິພົນຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງຕໍ່ແນວຄິດຂອງຊາດຕາເວັນຕົກ Western. ໃນຍຸກກາງ medieval ຜົນງານຂອງລາວໄດ້ຖືກແປ ແລະ ສືບທອດໃນພາສາອາຣັບ ແລະ ພາສາລາຕິນ (Arabic ແລະ Latin) ຈົນກາຍເປັນຮາກຖານຂອງການສຶກສາດ້ານເຫດຜົນເປັນເວລາກວ່າ 2,500 ປີ.

ຕໍ່ມາ ໃນຊ່ວງທ້າຍສະຕະວັດທີ 19 ຕັກກະວິທະຍາຮູບແບບໃໝ່ໄດ້ຖືກພັດທະນາຂຶ້ນໂດຍນັກຄິດເຊັ່ນ ກອດໂລບ ເຟຣເກ ແລະ ຊາຣ໌ ແຊນເດີສ ເພຍສ (Gottlob Frege ແລະ Charles Sanders Peirce.) ເຊິ່ງໄດ້ວາງຮາກຖານໃຫ້ແກ່ຕັກກະວິທະຍາສະໄໝໃໝ່.

ປາໝຶກຍັກ (Octopus).

ປາກະເບນໄຟຟ້າ (Torpedo fuscomaculata).

ປາສະຫຼາມເສືອດາວ (Leopard shark).

ອາຣິສະໂຕເຕີນ (Aristotle) ເປັນໜຶ່ງໃນນັກທຳມະຊາດວິທະຍາຍຸກບຸກເບີກ ທີ່ຜົນງານຂອງລາວຍັງຫຼົງເຫຼືອມາຈົນເຖິງປັດຈຸບັນ. ລາວໄດ້ສຶກສາກ່ຽວກັບ ປະຫວັດສາດທຳມະຊາດ (natural history) ຢູ່ເກາະ ເລສບອສ (Lesbos)  ແລະ ບໍລິເວນທະເລທີ່ອ້ອມຮອບ. ຜົນງານສຳຄັນຂອງລາວ ເຊັ່ນ ປະຫວັດສາດສັດ (History of Animals), ການກຳເນີດຂອງສັດ (Generation of Animals) ແລະ ສ່ວນຕ່າງໆຂອງສັດ (Parts of Animals) ບັນທຶກການສັງເກດທາງຊີວະວິທະຍາຢ່າງລະອຽດ. ແມ່ນແຕ່ຢ່າງໃດກໍຕາມ ບາງສ່ວນຍັງປະປົນກັບ ຕຳນານ (myths) ແລະ ຄວາມເຂົ້າໃຈທີ່ຄາດເຄື່ອນຕາມຍຸກສະໄໝ.

ການສັງເກດສັດທະເລ

ຜົນງານທີ່ໂດດເດັ່ນທີ່ສຸດຂອງອາຣິສະໂຕເຕີນແມ່ນການສຶກສາສັດທະເລໃນເຂດເລສບອສ. ນອກຈາກການສັງເກດສັດທີ່ມີຊີວິດດ້ວຍຕົນເອງ ລາວຍັງໄດ້ເກັບກຳຕົວຢ່າງຈາກຊາວປະມົງ ເພື່ອນຳມາສຶກສາຢ່າງເປັນລະບົບ.

ການພັນລະນາທີ່ໜ້າອັດສະຈັນທີ່ສຸດຂອງລາວແມ່ນກ່ຽວກັບສັດທະເລອ້ອມຮອບເກາະ ເລສບອສ. ລາວໄດ້ສັງເກດສັດທີ່ມີຊີວິດ ແລະ ຍັງໄດ້ຮັບຕົວຢ່າງຈາກຊາວ ປະມົງ. ການບັນທຶກຂອງລາວກ່ຽວກັບປາດຸກ (catfish), ແລະ ປາໄຫລ ໄຟຟ້າ (electric fish) (ເຊັ່ນ Torpedo), ແລະ ປາກະພົງ (angler-fish) ແມ່ນລະອຽດຫຼາຍ. ຄຳພັນລະນາຂອງລາວກ່ຽວກັບເຊຟາໂລພອດ (cephalopods) ເຊັ່ນ octopus, Sepia (cuttlefish), ແລະ paper nautilus (Argonauta argo) ແມ່ນຖືກຕ້ອງຫຼາຍ. ລາວໄດ້ພັນລະນາ ເຖິງ hectocotyl arm, ເຊິ່ງໃຊ້ໃນການສືບພັນ. ຄົນບໍ່ເຊື່ອເລື່ອງນີ້ຈົນກະທັ້ງມັນຖືກຄົ້ນພົບຄືນໃໝ່ໃນສະຕະວັດທີ 19. ລາວຍັງຮູ້ວ່າສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນົມທີ່ອາໄສໃນນ້ຳແຕກຕ່າງຈາກປາ. ລາວໄດ້ຈັດກຸ່ມສະຫລາມ ແລະ ປາກະເບນ ເຂົ້າກັນຢ່າງຖືກຕ້ອງ.

ການສຶກສາການພັດທະນາຂອງຕົວອ່ອນ

ໃນປຶ້ມ ການກຳເນີດຂອງສັດ ອາຣິສະໂຕເຕີນໄດ້ດຳເນີນການສັງເກດຢ່າງລະອຽດ ໂດຍການເປີດໄຂ່ໄກ່ທີ່ໄດ້ຮັບການປະສົມພັນແລ້ວໃນແຕ່ລະໄລຍະເວລາ ເພື່ອຕິດຕາມວ່າອະໄວຍະວະຂອງຕົວອ່ອນເກີດ ແລະ ພັດທະນາແນວໃດ. ວິທີການນີ້ຖືກຖືວ່າເປັນຈຸດເລີ່ມຕົ້ນຂອງການສຶກສາວິຊາຕົວອ່ອນວິທະຍາ (Embryology).

ການຈຳແນກສັດ

ລາວຍັງໄດ້ພັນລະນາຢ່າງຖືກຕ້ອງກ່ຽວກັບກະເພາະອາຫານ 4 ຫ້ອງ ຂອງສັດຄ້ຽວເອື້ອງ  (ruminants) ເປັນຕົ້ນ ງົວ, ຄວາຍ. ລາວຍັງໄດ້ສັງເກດການພັດທະນາໄຂ່ແບບ ovoviviparous ຂອງ houndshark Mustelus mustelus, ບ່ອນທີ່ໄຂ່ຟັກອອກພາຍໃນແມ່.

ຜົນງານຂອງ Aristotle

ຜົນງານຂອງ ອາຣິສະໂຕເຕີນ ຄອບຄຸມຫຼາຍສາຂາວິຊາ ຕັ້ງແຕ່ຕັກກະວິທະຍາ, ວິທະຍາສາດທຳມະຊາດ, ຊີວະວິທະຍາ, ຈິດຕະວິທະຍາ ຈົນເຖິງປັດຊະຍາ ແລະ ການເມືອງ. ໂດຍທົ່ວໄປ ຜົນງານຂອງລາວແບ່ງອອກເປັນໝວດຕໍ່ໄປນີ້:

• ຕັກກະວິທະຍາ (Logic): ຜົນງານກ່ຽວກັບການໃຫ້ເຫດຜົນ ແລະ ວິທີຄິດຢ່າງເປັນລະບົບ
  • Categories — ວ່າດ້ວຍປະເພດ ແລະ ຄຳສັບ (Terms)
  • On Interpretation — ວ່າດ້ວຍປະພົດ, ຂໍ້ຄວາມ ແລະ ຄວາມຈິງ
  • Prior Analytics — ວ່າດ້ວຍ Syllogism  ຫຼື ການອະນຸມານທາງເຫດຜົນ
  • Posterior Analytics — ວ່າດ້ວຍ ວິທີການທາງວິທະຍາສາດ 
  • Topics — ຫຼັກການໂຕ້ແຍ້ງ ແລະ ອະພິປາຍຢ່າງມີເຫດຜົນ
  • On Sophistical Refutations — ວ່າດ້ວຍຄວາມຜິດພາດໃນການໃຫ້ເຫດຜົນ
• ວິທະຍາສາດ ແລະ ທຳມະຊາດ: ຜົນງານກ່ຽວກັບໂລກທຳມະຊາດ ແລະ ປະກົດການຕ່າງໆ
  • Physics  — ການປ່ຽນແປງ, ການເຄື່ອນໄຫວ, ອະວະກາດ ແລະ ເວລາ
  • On the Heavens — ວ່າດ້ວຍທ້ອງຟ້າ, ໂລກ ແລະ ທາດທັງສີ່
  • On Generation and Corruption — ການເກີດຂຶ້ນ ແລະ ການເສື່ອມສະຫຼາຍຂອງສິ່ງຕ່າງໆ
  • Meteorology  — ວ່າດ້ວຍດາວຫາງ, ສະພາບອາກາດ ແລະ ໄພພິບັດທາງທຳມະຊາດ
• The Parva Naturalia (ຜົນງານດ້ານຈິດຕະວິທະຍາ): ສຶກສາກ່ຽວກັບການຮັບຮູ້, ຄວາມຈຳ ແລະ ຊີວິດຂອງມະນຸດ
  • Sense and Sensibilia — ປະສາດສຳຜັດ, ຈິດໃຈ ແລະ ຈິນຕະນາການ
  • On Memory — ວ່າດ້ວຍຄວາມຈຳ
  • Sleep, Dreams and Prophecy — ການນອນ, ຄວາມຝັນ ແລະ ລາງບອກເຫດ
  • Length of Life — ວ່າດ້ວຍອາຍຸໄຂ ແລະ ຊີວິດ
• ຜົນງານດ້ານປະຫວັດສາດທຳມະຊາດ (Natural History): ສຶກສາການຈຳແນກ ແລະ ຊີວິດຂອງສັດ
  • History of Animals — ປະຫວັດສາດສັດ
  • On the Parts of Animals — ສ່ວນປະກອບຂອງສັດ
  • On the Movement of Animals — ການເຄື່ອນໄຫວຂອງສັດ
  • On the Progression of Animals — ການເຄື່ອນທີ່ ແລະ ການຍ່າງຂອງສັດ
  • On the Generation of Animals — ການກຳເນີດ ແລະ ການສືບພັນຂອງສັດ
  • Problems — ການຕັ້ງຄຳຖາມ ແລະ ອະທິບາຍປະກົດການທຳມະຊາດ
• ຜົນງານດ້ານປັດຊະຍາ: ຜົນງານກ່ຽວກັບຄວາມເປັນຈິງ, ຈັນຍາບັນ ແລະ ການເມືອງ
  • Metaphysics  — ວ່າດ້ວຍຄວາມເປັນຈິງ, ສາເຫດ ແລະ ຮູບແບບຂອງສັນຕະພາບ
  • Nicomachean Ethics — ຄວາມສຸກ, ຄຸນຄວາມດີ ແລະ ມິດຕະພາບ
  • Eudemian Ethics — ຄຸນນະທຳ ແລະ ຄວາມຊົ່ວ
  • Politics — ຮູບແບບການປົກຄອງ ແລະ ລັດທີ່ດີທີ່ສຸດ
  • Rhetoric  — ສິລະປະການເວົ້າ, ການປາໄສ ແລະ ການໂຕ້ວາທີ
  • Poetics — ວ່າດ້ວຍໂສກນາດຕະກຳ, ມະຫາກາບ ແລະ ວັນນະຄະດີ
• ລັດຖະທຳມະນູນຂອງຊາວອາເທນ (The Constitution of the Athenians): ຜົນງານທີ່ອະທິບາຍລະບົບການເມືອງ ແລະ ການບໍລິຫານຂອງນະຄອນລັດອາເທນ ໃນຍຸກກຣີກບູຮານ.
• ຊິ້ນສ່ວນຜົນງານທີ່ສູນຫາຍ (Fragments): ເປັນບົດຂຽນ ຫຼື ຂໍ້ຄວາມພຽງບາງສ່ວນຂອງຜົນງານທີ່ສູນຫາຍໄປຕາມການເວລາ ແຕ່ຍັງຖືກອ້າງອີງໃນຜົນງານຂອງນັກປັດຊະຍາຄົນອື່ນ.

ອິດທິພົນຂອງຜົນງານອາຣິສະໂຕເຕີນຕໍ່ໂລກ

ອາຣິສະໂຕເຕີນ (Aristotle) ຖືກຍົກຍ້ອງວ່າເປັນໜຶ່ງໃນນັກຄິດທີ່ມີອິດທິພົນຫຼາຍທີ່ສຸດໃນປະຫວັດສາດມະນຸດ. ຜົນງານຂອງລາວຄອບຄຸມເກືອບທຸກສາຂາຄວາມຮູ້ໃນຍຸກກຣີກບູຮານ ທັງດ້ານປັດຊະຍາ, ຕັກກະວິທະຍາ, ວິທະຍາສາດ, ຊີວະວິທະຍາ, ຈິດຕະວິທະຍາ ແລະ ການເມືອງ. ດ້ວຍເຫດນີ້ ຈຶ່ງມີຜູ້ກ່າວວ່າ:

“ເປັນເລື່ອງທີ່ໜ້າສົງໄສວ່າ ຈະມີມະນຸດຜູ້ໃດຮູ້ຫຼາຍເທົ່າກັບອາຣິສະໂຕເຕີນ.”

ການວາງຮາກຖານໃຫ້ແກ່ວິຊາການ

ອາຣິສະໂຕເຕີນເປັນຜູ້ວາງຮາກຖານໃຫ້ແກ່ ຕັກກະວິທະຍາ (Logic)  ຢ່າງເປັນລະບົບ ເຊິ່ງກາຍເປັນພື້ນຖານຂອງການໃຫ້ເຫດຜົນໃນໂລກຕາເວັນຕົກຫຼາຍກວ່າສອງພັນປີ. ນອກຈາກນັ້ນ ລາວຍັງເປັນຜູ້ບຸກເບີກການສຶກສາ ສັດວິທະຍາ (Zoology)  ໂດຍອາໄສການສັງເກດ ແລະ ການຈຳແນກສິ່ງມີຊີວິດຢ່າງເປັນລະບົບ.

ຜົນງານຂອງລາວຍັງມີສ່ວນສຳຄັນຕໍ່ການພັດທະນາ ວິທີການທາງວິທະຍາສາດ (Scientific Method)  ໂດຍເນັ້ນການສັງເກດ, ການເກັບຂໍ້ມູນ ແລະ ການອະທິບາຍດ້ວຍເຫດຜົນ.

ມຸມມອງຂອງນັກຄິດຍຸກຫຼັງ

ແມ່ນແຕ່ວ່າອາຣິສະໂຕເຕີນຈະມີອິດທິພົນຢ່າງສູງ ແຕ່ນັກວິທະຍາສາດ ແລະ ນັກປັດຊະຍາບາງຄົນກໍໄດ້ວິຈາລະນາຜົນງານຂອງລາວຢ່າງວິຈານ.

ປີເຕີ ເມດາວາ (Peter Medawar)  ເຫັນວ່າ ຄວາມເຂົ້າໃຈທີ່ຄາດເຄື່ອນບາງປະການຂອງອາຣິສະໂຕເຕີນ ອາດຈະເຮັດໃຫ້ຄວາມກ້າວໜ້າຂອງວິທະຍາສາດລ່າຊ້າລົງ ເນື່ອງຈາກຄົນຮຸ່ນຫຼັງຍຶດຖືຄຳສອນຂອງລາວເປັນເວລາຍາວນານ.

ໃນຂະນະດຽວກັນ ແບຣທຣັນ ຣັດເຊວ (Bertrand Russell)  ໄດ້ກ່າວວ່າ:

“ເກືອບທຸກຄວາມກ້າວໜ້າທາງປັນຍາທີ່ສຳຄັນ ເລີ່ມຕົ້ນຈາກການທ້າທາຍຄຳສອນບາງປະການຂອງອາຣິສະໂຕເຕີນ.”

ແນວໃດກໍຕາມ ຣັດເຊວກໍຍອມຮັບວ່າ ເມື່ອປຽບທຽບກັບນັກຄິດກ່ອນໜ້າລາວ ອາຣິສະໂຕເຕີນໄດ້ຍົກລະດັບຄວາມຮູ້ຂອງມະນຸດຢ່າງມະຫາສານ.

ອິດທິພົນຕໍ່ການສຶກສາ ແລະ ອະເລັກຊານເດີມະຫາຣາຊ

ຫຼັງຈາກອາຣິສະໂຕເຕີນກໍ່ຕັ້ງໂຮງຮຽນ Lyceum ສະຖາບັນແຫ່ງນີ້ໄດ້ພັດທະນາເປັນ ໂຮງຮຽນເພີຣິພາເທຕິກ (Peripatetic School) ຊຶ່ງກາຍເປັນສູນກາງການຄົ້ນຄວ້າ ແລະ ການສອນປັດຊະຍາໃນຍຸກກຣີກບູຮານ.

ອິດທິພົນຂອງລາວຍັງປາກົດຢ່າງຊັດເຈນຕໍ່ ອະເລັກຊານເດີມະຫາຣາຊ (Alexander the Great)  ຜູ້ເຄີຍເປັນລູກສິດຂອງລາວ. ໃນລະຫວ່າງການພິຊິດດິນແດນ ອະເລັກຊານເດີໄດ້ນຳນັກຊີວະວິທະຍາ ແລະ ນັກຄົ້ນຄວ້າໄປຮ່ວມຄະນະ ເພື່ອເກັບກຳຂໍ້ມູນກ່ຽວກັບພືດ, ສັດ ແລະ ພູມສາດ ຈາກພື້ນທີ່ຕ່າງໆ ທີ່ລາວເດີນທາງໄປ. ຂໍ້ມູນເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ຊ່ວຍຂະຫຍາຍຄວາມຮູ້ດ້ານທຳມະຊາດວິທະຍາໃນໂລກບູຮານ.

ໂຮງຮຽນຂອງ Aristotle ຢູ່ Mieza, ມາເຊໂດເນຍ, ປະເທດກຣີກ.

ພລາໂຕ (Plato) (ດ້ານຊ້າຍ) ແລະ Aristotle ໃນຮູບແຕ້ມປີ 1509 ຂອງ ຣາຟາເອນ (Raphael), ຜົນງານ The School of Athens. Aristotle ຖືປຶ້ມ Nicomachean Ethics ແລະຊີ້ລົງສູ່ພື້ນດິນ ເພື່ອສື່ເຖິງແນວຄິດຂອງລາວທີ່ເນັ້ນການສຶກສາໂລກແຫ່ງຄວາມເປັນຈິງ. ສ່ວນພລາໂຕຊີ້ຂຶ້ນສູ່ທ້ອງຟ້າ ເພື່ອສື່ເຖິງແນວຄິດຂອງລາວກ່ຽວກັບ Forms ຫຼື ຮູບແບບອັນສົມບູນ.

Aristotle ໄດ້ສັງເກດວ່າ ລະດັບພື້ນດິນຂອງ ໝູ່ເກາະເອໂອລຽນ (Aeolian Islands) ໄດ້ປ່ຽນແປງກ່ອນເກີດ ການປະທຸຂອງພູໄຟ.

ໃນບັນດາການສັງເກດຄົ້ນພົບໃໝ່ໆຫຼາຍຢ່າງກ່ຽວກັບສັດ, Aristotle ໄດ້ພັນລະນາ Hectocotylus ຫຼື ແຂນພິເສດທີ່ໃຊ້ໃນການສືບພັນຂອງ ປາໝຶກ (Octopus) (ດ້ານລຸ່ມຊ້າຍ).

Aristotle ໄດ້ບັນທຶກວ່າ ຕົວອ່ອນ (Embryo) ຂອງ ປາສະຫຼາມດັສກີ ສະມູດ-ຮາວນ໌ (Dusky smooth-hound) ເຊື່ອມຕໍ່ດ້ວຍສາຍໄປຫາໂຄງສ້າງທີ່ຄ້າຍຄື placenta ຫຼື ຮົກ ໂດຍໃຊ້ຖົງໄຂ່ແດງເປັນສ່ວນສຳຄັນ.

Aristotle ໄດ້ສະເໜີ ແນວຄິດເລື່ອງວິນຍານ 3 ລະດັບ ສຳລັບພືດ, ສັດ ແລະ ມະນຸດ. ລາວເຊື່ອວ່າ ມະນຸດມີລັກສະນະພິເສດ ເພາະມີວິນຍານທັງສາມລະດັບ.

The Blind Oedipus Commending His Children to the Gods (1784) ໂດຍ Bénigne Gagneraux. ໃນຜົນງານ Poetics, Aristotle ໄດ້ຍົກບົດລະຄອນ Oedipus Tyrannus ຂອງ ໂຊໂຟຄລີສ (Sophocles) ເປັນຕົວຢ່າງຂອງໂສກນາດຕະກຳທີ່ສົມບູນແບບ.

ໜ້າປົກປຶ້ມ ສະບັບປີ 1644 ຂອງ Historia Plantarum ໂດຍ ທີໂອຟຣາສຕັສ (Theophrastus), ຜົນງານທີ່ຖືກຂຽນຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດປະມານ 300 ປີກ່ອນຄຣິດສະການ.

ຮູບແຕ້ມແບບອິດສະລາມຂອງ Aristotle ປະມານປີ 1220.

De Motu Cordis ຂອງ ວິນລຽມ ຮາວີ (William Harvey), ຈັດພິມໃນປີ 1628, ໄດ້ສະແດງຫຼັກຖານວ່າ ເລືອດໝູນວຽນ ຢູ່ພາຍໃນຮ່າງກາຍ ເຊິ່ງຂັດກັບແນວຄິດທາງການແພດໃນຍຸກກ່ອນ.

“ໜຶ່ງໃນພາບຈຳລອງແບບໂຣແມນຕິກທີ່ຄົງຢູ່ຍາວນານ” ສະແດງ Aristotle ກຳລັງສອນ Alexander ຜູ້ທີ່ຕໍ່ມາຈະກາຍເປັນຜູ້ພິຊິດດິນແດນຈຳນວນຫຼາຍ. ຮູບແຕ້ມໂດຍ Charles Laplante, ປີ 1866.

ໜ້າທຳອິດຂອງປຶ້ມ Nicomachean Ethics ສະບັບປີ 1566 ເຊິ່ງພິມເປັນພາສາກຣີກ ແລະ ລາຕິນ.

The Nuremberg Chronicle ສະແດງ Aristotle ໃນເຄື່ອງນຸ່ງແບບນັກວິຊາການຍຸກກາງ ເຊິ່ງບໍ່ກົງກັບຍຸກສະໄໝຂອງ Aristotle ຕາມປະຫວັດສາດ. ເປັນພາບໝຶກ ແລະ ສີນ້ຳເທິງເຈ້ຍ, ປີ 1493.

Aristotle ໂດຍ Justus van Gent, ສີນ້ຳມັນເທິງແຜ່ນໄມ້, ປະມານປີ 1476.

Phyllis and Aristotle ໂດຍ Lucas Cranach the Elder, ສີນ້ຳມັນເທິງແຜ່ນໄມ້, ປີ 1530.

Aristotle ໂດຍ Paolo Veronese, ຈັດຢູ່ Biblioteka Marciana. ເປັນສີນ້ຳມັນເທິງຜ້າໃບ, ປະມານທົດສະວັດ 1560.

Aristotle ໂດຍ Jusepe de Ribera, ສີນ້ຳມັນເທິງຜ້າໃບ, ປີ 1637.

Aristotle with a Bust of Homer ໂດຍ Rembrandt, ສີນ້ຳມັນເທິງຜ້າໃບ, ປີ 1653.

Aristotle ໂດຍ Johann Jakob Dorner the Elder, ສີນ້ຳມັນເທິງຜ້າໃບ, ປະມານປີ 1813.

Aristotle ໂດຍ Francesco Hayez, ສີນ້ຳມັນເທິງຜ້າໃບ, ປີ 1811.

ສຳເນົາຮູບປັ້ນແບບໂຣມັນ ຈາກປີ 117–138 ຄ.ສ. ເຊິ່ງສ້າງຕາມຕົ້ນສະບັບແບບກຣີກ. ຈັດສະແດງຢູ່ຫໍສິລະປະໂບຮານຄະດີພາກພື້ນປາເລີໂມ.

ຮູບນູນສູງຂອງ Aristotle ແລະ ພລາໂຕ (Plato) ໂດຍ Luca della Robbia, ຢູ່ທີ່ ມະຫາວິຫານຟລໍເຣນຊ໌ (Florence Cathedral), ສ້າງຂຶ້ນໃນຊ່ວງປີ 1437–1439.

ຮູບປັ້ນຫີນຂອງ Aristotle ໃນຊ່ອງຝາຜະໜັງຂອງ ຫໍສະໝຸດ Gladstone, ທີ່ Hawarden, ປະເທດເວວ, ສ້າງຂຶ້ນໃນປີ 1899.

ຮູບປັ້ນທອງແດງຂອງ Aristotle ຢູ່ທີ່ມະຫາວິທະຍາໄລ Freiburg, ປະເທດເຢຍລະມັນ, ສ້າງຂຶ້ນໃນປີ 1915.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/