ຢ້ອນຮອຍອະດີດ: ປະຫວັດສາດຂອງດາລາສາດ (A Look Back: The History of Astronomy)

ດາລາສາດມີປະຫວັດສາດທີ່ຍາວນານ ແລະ ອຸດົມສົມບູນ ເຊິ່ງສືບທອດມາຕັ້ງແຕ່ສະໄໝບູຮານ.

ນັກເບິ່ງທ້ອງຟ້າສະໄໝບູຮານ (Ancient Skywatchers)

ນັບເປັນເວລາດົນນານມາແລ້ວ ທີ່ຈະມີການບັນທຶກປະຫວັດສາດເປັນລາຍລັກອັກສອນ, ມະນຸດເຮົາກໍມີຄວາມຫຼົງໄຫຼໃນທ້ອງຟ້າ. ສະຖານທີ່ບູຮານຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ສະໂຕນເຮັນຈ໌ (Stonehenge) ໃນປະເທດອັງກິດ ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ມະນຸດສະໄໝກ່ອນໄດ້ມີການຕິດຕາມການເຄື່ອນທີ່ຂອງດວງອາທິດ ແລະ ດວງຈັນ. ນອກນັ້ນ, ຍັງມີ ແຜ່ນຜັງທ້ອງຟ້າເນບຣາ (Nebra sky disc) ທີ່ຖືກຄົ້ນພົບໃນປະເທດເຢຍລະມັນ ເຊິ່ງເປັນອີກຕົວຢ່າງໜຶ່ງ; ມັນແມ່ນແຜ່ນທອງສຳລິດທີ່ມີສັນຍາລັກຄຳ ແທນໃຫ້ດວງອາທິດ, ດວງຈັນ ແລະ ດວງດາວ.

ໃນສະຖານທີ່ຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ນັບຕາ ພລາຍຢາ (Nabta Playa) ໃນປະເທດເອຢິບ, ຄົນບູຮານໄດ້ສ້າງວົງມົນຫີນຂຶ້ນມາ. ເຊິ່ງວົງມົນເຫຼົ່ານີ້ຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຂົາຕິດຕາມລະດູການ ແລະ ຄາດຄະເນການເກີດ ນ້ຳຖ້ວມປະຈຳປີຂອງແມ່ນ້ຳນິນ. ເຊິ່ງສິ່ງນີ້ແມ່ນມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍສຳລັບການເຮັດກະສິກຳໃນສະໄໝນັ້ນ.

ໂຄງສ້າງຫີນບູຮານຂະໜາດໃຫຍ່ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ເມກາລິທ (megaliths) ຈາກເຂດ ນັບຕາ ພລາຍຢາ (Nabta Playa) ໃນພາກເໜືອຂອງປະເທດເອຢິບ. ພວກມັນຖືກຈັດວາງໄວ້ໃຫ້ກົງກັບຕຳແໜ່ງຂອງດວງດາວທີ່ສຳຄັນ.

ແຜ່ນຜັງທ້ອງຟ້າເນບຣາ (Nebra sky disc) ຈາກປະເທດເຢຍລະມັນ, ຖືກສ້າງຂຶ້ນໃນຊ່ວງປະມານ 1,800–1,600 ປີ ກ່ອນຄຣິດສັກກະລາດ. ມັນສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງສັນຍາລັກຂອງດວງອາທິດ, ດວງຈັນ ແລະ ດວງດາວ.

ແຜ່ນຜັງທ້ອງຟ້າເນບຣາ (The Nebra Sky disk); ພົບທີ່ເຂດ ມິດເທວເບີກ (Mittelberg) ໃກ້ກັບເມືອງ ເນບຣາ ປະເທດເຢຍລະມັນ, ສ້າງຂຶ້ນປະມານ 1,600 ປີ ກ່ອນຄຣິດສັກກະລາດ. ຮູບນີ້ຖ່າຍຈາກງານວາງສະແດງພິເສດ “Beyond the Horizon – Space and Knowledge in the Old World cultures” ທີ່ຫໍພິພິທະພັນ Pergamon (ປີ 2012).

ການຄົ້ນພົບທາງດາລາສາດໃນສະໄໝບູຮານ

ແຜນທີ່ດາວຂອງຊາວບາບີໂລນ (Babylonian planisphere) ຈາກສະຕະວັດທີ 7 ກ່ອນ ຄ.ສ. ມັນເປັນເຄື່ອງມືຍຸກທໍາອິດທີ່ໃຊ້ໃນການຕິດຕາມວັດຖຸເທິງທ້ອງຟ້າ.

ຫຼາຍອາລະຍະທໍາບູຮານໄດ້ສ້າງບາດກ້າວອັນຍິ່ງໃຫຍ່ໃນດ້ານດາລາສາດ. ຊາວບາບີໂລນເປັນກຸ່ມທໍາອິດທີ່ນໍາໃຊ້ຄະນິດສາດເພື່ອຄາດຄະເນປະກົດການຕ່າງໆເທິງທ້ອງຟ້າ. ພວກເຂົາເຖິງຂັ້ນຄົ້ນພົບວ່າ ຈັນທະລຸປະລາຄາ (ຈັນທະຄາດ) ເກີດຂຶ້ນຕາມຮູບແບບປົກກະຕິທີ່ເອີ້ນວ່າ ຮອບວຽນຊາຣອສ (Saros cycle).

ຕໍ່ມາ, ໃນປະເທດເກຣັກບູຮານ, ນັກປາດອາຈານໄດ້ພະຍາຍາມອະທິບາຍກ່ຽວກັບທ້ອງຟ້າໂດຍໃຊ້ເຫດຜົນ. ເຮຣາຄະໄລເດສ ພອນທິຄັສ (Heracleides Ponticus) ໄດ້ສະເໜີວ່າ ໂລກໝູນອ້ອມຕົນເອງ. ສ່ວນ ອາຣິສຕາກັສ ແຫ່ງ ຊາໂມສ (Aristarchus of Samos) ໄດ້ສະເໜີວ່າ ໂລກ ແລະ ດາວເຄາະຕ່າງໆໂຄຈອນອ້ອມດວງອາທິດ, ເຊິ່ງແນວຄິດນີ້ເອີ້ນວ່າ ແບບຈໍາລອງສູນກາງດວງອາທິດ (Heliocentric model).

ຮິບປາກັສ (Hipparchus) ໄດ້ສ້າງບັນຊີລາຍຊື່ດາວຫຼາຍກວ່າ 1,000 ດວງ ແລະ ຍັງໄດ້ປະດິດເຄື່ອງມືທາງດາລາສາດຍຸກທໍາອິດ ເຊັ່ນ: ແອສໂຕຣແລບ (Astrolabe). ນອກຈາກນີ້, ກົນໄກແອນຕີໄຄເທຣາ (Antikythera mechanism) ອັນໜ້າອັດສະຈັນ ເຊິ່ງສ້າງຂຶ້ນໃນຊ່ວງປີ 150–80 ກ່ອນ ຄ.ສ. ກໍປຽບສະເໝືອນຄອມພິວເຕີໃນສະໄໝບູຮານ ເຊິ່ງສາມາດໃຊ້ຄິດໄລ່ຕໍາແໜ່ງຂອງດວງອາທິດ, ດວງຈັນ ແລະ ດາວເຄາະຕ່າງໆໄດ້.

ດາລາສາດໃນຍຸກກາງ (Medieval Astronomy)

ຫຼັງຈາກຍຸກເກຣັກ, ແບບຈຳລອງ ຈີໂອເຊັນທຣິກ (geocentric model) ຫຼື ແບບຈຳລອງທີ່ມີໂລກເປັນຈຸດສູນກາງ ໄດ້ກາຍເປັນທີ່ນິຍົມຫຼາຍ. ແບບຈຳລອງນີ້ ຖືກສະໜັບສະໜູນໂດຍທ່ານ ຄລໍດິອັດ ໂຕເລມີ (Claudius Ptolemy), ເຊິ່ງເຊື່ອວ່າໂລກຕັ້ງຢູ່ໃຈກາງຂອງຈັກກະວານ ໂດຍມີດວງອາທິດ, ດວງຈັນ ແລະ ດວງດາວຕ່າງໆ ໂຄຈອນອ້ອມໂລກ. ປຶ້ມຂອງໂຕເລມີ ທີ່ຊື່ວ່າ Almagest ໄດ້ກາຍເປັນເອກະສານອ້າງອີງທີ່ສຳຄັນມາເປັນເວລານານກວ່າໜຶ່ງພັນປີ.

ໃນປະເທດ ອິນເດຍ, ນັກປາດຢ່າງທ່ານ ອາຍະບັດຕາ (Āryabhaṭa) ໄດ້ພັດທະນາວິທີການຄິດໄລ່ການເຄື່ອນທີ່ຂອງດາວເຄາະ ແລະ ການເກີດສຸລິຍະຄາດ-ຈັນທະຄາດໃຫ້ດີຂຶ້ນ. ໃນຂະນະດຽວກັນ, ນັກດາລາສາດຊາວອິດສະລາມ ກໍໄດ້ສ້າງຜົນງານອັນໃຫຍ່ຫຼວງ; ພວກເຂົາໄດ້ສ້າງຫໍສັງເກດການ ແລະ ແປຕຳລາບູຮານຫຼາຍເຫຼັ້ມ. ໃນປີ 964, ທ່ານ ອັບດຸນ ຣາຮ໌ມານ ອັລ-ຊູຟີ (Abd al-Rahman al-Sufi) ໄດ້ບັນທຶກກ່ຽວກັບ ກາແລັກຊີ ແອນໂດຣເມດາ (Andromeda Galaxy) ເປັນຄັ້ງທຳອິດ. ນອກຈາກນັ້ນ ໃນປີ 1006, ນັກດາລາສາດໃນເອຢິບ ແລະ ຈີນ ຍັງໄດ້ສັງເກດເຫັນການລະເບີດຂອງດາວ (supernova) ທີ່ສະຫວ່າງທີ່ສຸດໃນຮອບ 1,000 ປີ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ SN 1006.

ໃນທະວີບ ເອີຣົບ ຍຸກກາງ, ທ່ານ ຣິຊາດ ແຫ່ງ ວໍລິງຟອດ (Richard of Wallingford) ໄດ້ປະດິດໂມງດາລາສາດໃນຍຸກທຳອິດ. ສ່ວນທ່ານ ນິໂຄລ ໂອເຣສເມ (Nicole Oresme) ກໍໄດ້ຍົກປະເດັນເລື່ອງການໝູນຮອບຂອງໂລກຂຶ້ນມາສົນທະນາ. ແມ່ນແຕ່ ສາສະໜາຈັກໂຣມັນຄາທໍລິກ ກໍໄດ້ສະໜັບສະໜູນດ້ານດາລາສາດ ເພື່ອຊ່ວຍໃນການຄິດໄລ່ວັນທີທີ່ຖືກຕ້ອງຂອງ ເທດສະການອິດສະເຕີ (Easter).

ຮູບແຕ້ມຂອງທ່ານ ອັລຟຣາການັດ (Alfraganus) ຈາກປີ 1493. ນັກດາລາສາດຊາວອິດສະລາມໄດ້ພັດທະນາຄວາມຮູ້ຈາກຍຸກກ່ອນ ແລະ ສ້າງການຄົ້ນພົບໃໝ່ໆດ້ວຍຕົນເອງ.

ໂຄເປີນິກຄັດ ກັບການປ່ຽນແປງທຸກສິ່ງ (Copernicus Changes Everything)

ໃນຍຸກ ເຣເນຊັງ (Renaissance) ຫຼື ຍຸກແຫ່ງການຟື້ນຟູສິລະປະວິທະຍາ, ທ່ານ ນິກໂຄລັດ ໂຄເປີນິກຄັດ (Nicolaus Copernicus) ໄດ້ສະເໜີແບບຈຳລອງ ເຮລິໂອເຊັນທຣິກ (heliocentric) ແບບໃໝ່. ໃນແບບຈຳລອງນີ້, ດວງອາທິດແມ່ນຕັ້ງຢູ່ໃຈກາງ ໂດຍມີໂລກ ແລະ ດາວເຄາະດວງອື່ນໆ ໂຄຈອນອ້ອມມັນ. ແນວຄິດນີ້ແມ່ນມີຄວາມລຽບງ່າຍກວ່າ ແລະ ຊ່ວຍໃຫ້ການຄິດໄລ່ການໂຄຈອນຂອງດາວເຄາະຊັດເຈນຂຶ້ນ, ເຊິ່ງເປັນການປູທາງໄປສູ່ການຄົ້ນພົບທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ໃນອະນາຄົດ.

ຍຸກແຫ່ງກ້ອງໂທລະທັດ (The Age of Telescopes)

ປະມານປີ 1608, ກ້ອງໂທລະທັດ (telescope) ໄດ້ຖືກປະດິດຂຶ້ນ. ໃນປີ 1610, ກາລິເລໂອ ກາລິເລອີ (Galileo Galilei) ໄດ້ໃຊ້ກ້ອງນີ້ສັງເກດເຫັນການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງ (phases) ຂອງ ດາວສຸກ (Venus) ເຊິ່ງຄ້າຍຄືກັບການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງຂອງດວງຈັນ. ສິ່ງນີ້ເປັນຫຼັກຖານຢັ້ງຢືນຢ່າງໜັກແໜ້ນໃຫ້ແກ່ແບບຈຳລອງທີ່ມີດວງອາທິດເປັນຈຸດສູນກາງ. ນອກຈາກນັ້ນ, ເພິ່ນຍັງເຫັນວ່າ ທາງຊ້າງເຜືອກ (Milky Way) ນັ້ນປະກອບດ້ວຍດວງດາວຈຳນວນມະຫາສານທີ່ນັບບໍ່ຖ້ວນ.

ທ່ານ ໂຢຮັນເນສ ເຄບເປລີ (Johannes Kepler) ໄດ້ໃຊ້ການສັງເກດການຢ່າງລະອຽດເພື່ອອະທິບາຍວ່າ ດາວເຄາະເຄື່ອນທີ່ອ້ອມດວງອາທິດເປັນຮູບ ວົງຮີ (elliptical). ຕໍ່ມາ, ທ່ານ ໄອແຊັກ ນິວຕັນ (Isaac Newton) ໄດ້ອະທິບາຍວ່າ ເປັນຫຍັງ ດາວເຄາະຈຶ່ງເຄື່ອນທີ່ແບບນັ້ນ ດ້ວຍ ກົດແຮງດຶງດູດສາກົນ (law of gravitation) ຂອງເພິ່ນ. ນິວຕັນຍັງໄດ້ປະດິດ ກ້ອງໂທລະທັດແບບສະທ້ອນແສງ (reflecting telescope) ອີກດ້ວຍ.

ນັກດາລາສາດ ເຊັ່ນທ່ານ ວິນລຽມ ເຮີເຊລ (William Herschel) ໄດ້ສ້າງແຜນທີ່ລະອຽດຂອງເນບູລາ ແລະ ກຸ່ມດາວຕ່າງໆ. ໃນປີ 1781, ເພິ່ນໄດ້ຄົ້ນພົບ ດາວຢູເຣນັດ (Uranus) ເຊິ່ງເປັນດາວເຄາະດວງທຳອິດທີ່ຖືກຄົ້ນພົບໃນຍຸກສະໄໝໃໝ່.

ຮູບແຕ້ມທຳອິດຂອງທ່ານ ກາລິເລໂອ ກາລິເລອີ ກ່ຽວກັບພື້ນຜິວຂອງດວງຈັນ ຈາກປຶ້ມ Sidereus Nuncius (ປີ 1610).

ການຄົ້ນພົບກາແລັກຊີຕ່າງໆ (Discovering Galaxies)

ແຜນວາດໂດຍ ວິນລຽມ ເຮີເຊລ (William Herschel) ທີ່ສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງການກະຈາຍຕົວຂອງດວງດາວຕ່າງໆເທິງທ້ອງຟ້າ.

ເປັນເວລາດົນນານມາແລ້ວ, ນັກວິທະຍາສາດເຄີຍຄິດວ່າ ກາແລັກຊີ ທາງຊ້າງເຜືອກ (Milky Way) ຂອງພວກເຮົາແມ່ນຈັກກະວານທັງໝົດ. ແຕ່ໃນຊ່ວງຕົ້ນຊຸມປີ 1900, ທ່ານນາງ ເຮນຣີເອັດຕາ ລີວິດ (Henrietta Leavitt) ໄດ້ຄົ້ນພົບ ດາວແປແສງເຊຟີອິດ (Cepheid variable stars). ດວງດາວເຫຼົ່ານີ້ມີການປ່ຽນແປງຄວາມສະຫວ່າງເປັນຈັງຫວະທີ່ແນ່ນອນ, ເຊິ່ງຊ່ວຍໃຫ້ນັກດາລາສາດສາມາດວັດແທກໄລຍະຫ່າງໃນອາວະກາດໄດ້.

ໂດຍການນຳໃຊ້ວິທີການຂອງ ລີວິດ, ທ່ານ ຮາໂລ ຊາບເພຼ (Harlow Shapley) ໄດ້ສ້າງແຜນທີ່ທີ່ຊັດເຈນເປັນຄັ້ງທຳອິດຂອງທາງຊ້າງເຜືອກ. ຕໍ່ມາ, ໃນຊຸມປີ 1920, ທ່ານ ເອັດວິນ ຮັບໂບ (Edwin Hubble) ໄດ້ໃຊ້ກ້ອງໂທລະທັດຮຸກເກີ (Hooker Telescope) ເພື່ອຄົ້ນຫາດາວແປແສງເຊຟີອິດໃນ “ເນບູລາຮູບກົ້ນຫອຍ” (spiral nebulae) ອື່ນໆ. ເພິ່ນໄດ້ພິສູດໃຫ້ເຫັນວ່າ ແທ້ຈິງແລ້ວສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນແມ່ນ ກາແລັກຊີ ອື່ນໆ ທີ່ຢູ່ຫ່າງໄກອອກໄປຈາກກາແລັກຊີຂອງເຮົາຫຼາຍ. ສິ່ງນີ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຈັກກະວານນັ້ນເຕັມໄປດ້ວຍກາແລັກຊີຕ່າງໆ ທີ່ນັບບໍ່ຖ້ວນ!

ຮູບຖ່າຍຂອງ “ເນບູລາ” ແອນໂດຣເມດາ (Great Andromeda “Nebula”) ທີ່ຖ່າຍໂດຍ ໄອແຊັກ ໂຣເບີດສ໌ (Isaac Roberts) ໃນປີ 1888.

ທຳຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບຈັກກະວານ: ຈັກກະວານວິທະຍາ (Understanding the Universe: Cosmology)

ໃນປີ 1917, ທິດສະດີ ສຳພັນທະພາບທົ່ວໄປ (general relativity) ຂອງທ່ານ ອັລເບີດ ໄອສໄຕນ໌ (Albert Einstein) ໄດ້ປ່ຽນວິທີທີ່ພວກເຮົາຄິດກ່ຽວກັບຈັກກະວານໄປຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ມັນນຳໄປສູ່ການສ້າງແບບຈຳລອງຂອງຈັກກະວານທີ່ກຳລັງຂະຫຍາຍຕົວ. ໃນປີ 1929, ທ່ານ ເອັດວິນ ຮັບໂບ (Edwin Hubble) ໄດ້ສັງເກດເຫັນວ່າ ກາແລັກຊີຕ່າງໆກຳລັງເຄື່ອນທີ່ຫ່າງອອກໄປຈາກເຮົາ; ຍິ່ງພວກມັນຢູ່ໄກເທົ່າໃດ, ພວກມັນກໍຍິ່ງເຄື່ອນທີ່ໄວຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ. ສິ່ງນີ້ເອີ້ນວ່າ ກົດຂອງຮັບໂບ (Hubble’s law), ເຊິ່ງໝາຍຄວາມວ່າ ຈັກກະວານກຳລັງຂະຫຍາຍຕົວ.

ການຂະຫຍາຍຕົວນີ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຈັກກະວານໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນມາຈາກຈຸດທີ່ມີຄວາມຮ້ອນ ແລະ ຄວາມໜາແໜ້ນສູງຫຼາຍ. ແນວຄິດນີ້ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກກັນໃນຊື່ ບິກແບງ (Big Bang). ໃນປີ 1965, ການຄົ້ນພົບ ລັງສີພື້ນຫຼັງໄມໂຄຣເວຟຂອງຈັກກະວານ (cosmic microwave background radiation) ເຊິ່ງເປັນຄວາມຮ້ອນທີ່ຫຼົງເຫຼືອມາຈາກການລະເບີດບິກແບງ ໄດ້ກາຍເປັນຫຼັກຖານທີ່ໜັກແໜ້ນໃຫ້ແກ່ທິດສະດີນີ້. ໃນປັດຈຸບັນ, ນັກວິທະຍາສາດເຊື່ອວ່າ ສານມືດ (dark matter) ແລະ ພະລັງງານມືດ (dark energy) ທີ່ໜ້າພິສະວົງ ແມ່ນສ່ວນປະກອບສ່ວນໃຫຍ່ຂອງຈັກກະວານ.

ເຕັກໂນໂລຊີໃໝ່ໆ ເຊັ່ນ: ກ້ອງໂທລະທັດອາວະກາດ ແລະ LIGO (ເຄື່ອງມືທີ່ໃຊ້ກວດຈັບ ຄື້ນຄວາມໂນ້ມຖ່ວງ) ຍັງຄົງສືບຕໍ່ຊ່ວຍເປີດເຜີຍຄວາມລັບກ່ຽວກັບຈັກກະວານຂອງພວກເຮົາໃຫ້ຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ.

ນັກດາລາສາດສັງເກດຈັກກະວານແນວໃດ (How Astronomers Observe the Universe)

ນັກດາລາສາດໃຊ້ເຄື່ອງມືຫຼາກຫຼາຍຊະນິດໃນການສຶກສາອາວະກາດ. ພວກເຂົາສັງເກດ ລັງສີຄື້ນແມ່ເຫຼັກໄຟຟ້າ (electromagnetic radiation) ຫຼື “ແສງ” ໃນຮູບແບບຕ່າງໆ ທີ່ແຜ່ອອກມາຈາກວັດຖຸເທິງທ້ອງຟ້າ. ແສງແຕ່ລະຊະນິດຈະບອກຂໍ້ມູນທີ່ແຕກຕ່າງ ແລະ ເປັນເອກະລັກໃຫ້ແກ່ພວກເຮົາ.

ດາລາສາດການສັງເກດການແຕ່ລະປະເພດ ຈະນຳໃຊ້ຊ່ວງຄວາມຍາວຄື້ນຂອງແສງທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ເຖິງຢ່າງໃດກໍຕາມ, ຊັ້ນບັນຍາກາດຂອງໂລກເຮົາໄດ້ປິດກັ້ນແສງບາງຊະນິດໄວ້ ບໍ່ໃຫ້ລົງມາຮອດພື້ນໂລກໄດ້ທັງໝົດ.

ດາລາສາດວິທະຍຸ (Radio Astronomy)

ຫໍສັງເກດການ Very Large Array ໃນລັດນິວເມັກຊິໂກ ແມ່ນກ້ອງໂທລະທັດວິທະຍຸທີ່ມີຊື່ສຽງ ເຊິ່ງປະກອບດ້ວຍຈານຮັບສັນຍານຈຳນວນຫຼາຍ.

ດາລາສາດວິທະຍຸ ນຳໃຊ້ຄື້ນແສງທີ່ມີຄວາມຍາວຄື້ນຫຼາຍ, ເຊິ່ງຍາວກວ່າແສງທີ່ຕາຂອງມະນຸດເຮົາຈະເບິ່ງເຫັນໄດ້. ຄື້ນວິທະຍຸເຫຼົ່ານີ້ສາມາດເດີນທາງຜ່ານກຸ່ມຂີ້ຝຸ່ນໃນອາວະກາດທີ່ປິດກັ້ນແສງປົກກະຕິໄດ້. ກ້ອງໂທລະທັດວິທະຍຸຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາເຫັນສິ່ງຕ່າງໆທີ່ຕາມອງບໍ່ເຫັນ ເຊັ່ນ: ກຸ່ມກາສ໌, ພັລຊາ (pulsars) ຫຼື ດາວນິວຕຣອນທີ່ກຳລັງໝູນຕົວຢ່າງໄວ, ແລະ ໃຈກາງຂອງກາແລັກຊີຕ່າງໆ.

ດາລາສາດອິນຟຣາເຣດ (Infrared Astronomy)

ກ້ອງໂທລະທັດຊູບາຣຸ (ຊ້າຍ) ແລະ ຫໍສັງເກດການ ເຄັກ (ກາງ) ຕັ້ງຢູ່ເທິງຈອມພູ ເມົານາ ເຄ (Mauna Kea) ໃນລັດຮາວາຍ. ກ້ອງເຫຼົ່ານີ້ສາມາດເບິ່ງເຫັນໄດ້ທັງແສງປົກກະຕິ ແລະ ແສງອິນຟຣາເຣດ.

ດາລາສາດອິນຟຣາເຣດ ນຳໃຊ້ແສງທີ່ມີຄວາມຍາວຄື້ນຍາວກວ່າແສງສີແດງທີ່ຕາມອງເຫັນ. ສິ່ງນີ້ມີປະໂຫຍດຫຼາຍໃນການສຶກສາວັດຖຸທີ່ມີຄວາມເຢັນເກີນກວ່າຈະເປັ່ງແສງສະຫວ່າງອອກມາໄດ້ ເຊັ່ນ: ດາວເຄາະ ຫຼື ກຸ່ມຝຸ່ນຄວັນທີ່ດວງດາວໃໝ່ກຳລັງກໍ່ຕົວຂຶ້ນ. ແສງອິນຟຣາເຣດຍັງສາມາດ “ຊ່ອງ” ທະລຸຜ່ານກຸ່ມຂີ້ຝຸ່ນໄດ້ອີກດ້ວຍ.

ກ້ອງໂທລະທັດອາວະກາດ ເຈມສ໌ ເວັບ (James Webb Space Telescope) ແມ່ນກ້ອງໂທລະທັດອິນຟຣາເຣດທີ່ມີປະສິດທິພາບສູງ. ມັນຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາເຫັນກາແລັກຊີທີ່ຢູ່ຫ່າງໄກຫຼາຍໆໄດ້. ແສງຈາກກາແລັກຊີເຫຼົ່ານັ້ນໄດ້ເດີນທາງມາເປັນເວລາຫຼາຍພັນລ້ານປີ; ໃນຂະນະທີ່ຈັກກະວານຂະຫຍາຍຕົວ, ແສງເຫຼົ່ານີ້ກໍຖືກດຶງໃຫ້ຍາວອອກຈົນກາຍເປັນຊ່ວງຄື້ນອິນຟຣາເຣດ.

ດາລາສາດແບບໃຊ້ແສງ (Optical Astronomy)

ດາລາສາດແບບໃຊ້ແສງ ແມ່ນສິ່ງທີ່ຄົນສ່ວນໃຫຍ່ມັກຈະນຶກເຖິງໃນເວລາທີ່ເວົ້າເຖິງການເບິ່ງດາວ. ມັນແມ່ນການນຳໃຊ້ ແສງທີ່ຕາມອງເຫັນ (visible light) ເຊິ່ງເປັນແສງຊະນິດດຽວກັນກັບທີ່ຕາຂອງພວກເຮົາເຫັນ. ໃນສະໄໝກ່ອນ, ນັກດາລາສາດຈະໃຊ້ວິທີແຕ້ມຮູບສິ່ງທີ່ພວກເຂົາເຫັນ; ແຕ່ໃນປັດຈຸບັນ, ພວກເຂົາໃຊ້ກ້ອງຖ່າຍຮູບດິຈິຕອນທີ່ເອີ້ນວ່າ ອຸປະກອນເຊື່ອມຕໍ່ປະຈຸ (charge-coupled devices ຫຼື CCDs) ເພື່ອບັນທຶກພາບທີ່ສວຍງາມຂອງດວງດາວ ແລະ ກາແລັກຊີຕ່າງໆ.

ດາລາສາດອັນຕຣາໄວໂອເລັດ (Ultraviolet Astronomy)

ດາລາສາດອັນຕຣາໄວໂອເລັດ ນຳໃຊ້ແສງ ອັນຕຣາໄວໂອເລັດ (ultraviolet) ເຊິ່ງມີຄວາມຍາວຄື້ນສັ້ນກວ່າແສງທີ່ຕາມອງເຫັນ. ເນື່ອງຈາກຊັ້ນບັນຍາກາດຂອງໂລກປິດກັ້ນແສງອັນຕຣາໄວໂອເລັດສ່ວນໃຫຍ່ໄວ້, ດັ່ງນັ້ນ ກ້ອງໂທລະທັດອັນຕຣາໄວໂອເລັດຈຶ່ງຕ້ອງຖືກສົ່ງຂຶ້ນໄປໃນອາວະກາດ ຫຼື ຢູ່ໃນລະດັບຄວາມສູງທີ່ຢູ່ເໜືອຊັ້ນບັນຍາກາດ. ດາລາສາດປະເພດນີ້ແມ່ນມີຄວາມດີເລີດສຳລັບການສຶກສາດວງດາວທີ່ຮ້ອນຫຼາຍ ແລະ ມີຄວາມສະຫວ່າງສູງ.

ດາລາສາດຣັງສີເອກ (X-ray Astronomy)

ລຳແສງຣັງສີເອກ (X-ray jet) ນີ້ ພຸ່ງອອກມາຈາກຂຸມດຳ ມວນສານມະຫາສານ. ມັນຖືກບັນທຶກພາບໄວ້ໂດຍ ຫໍສັງເກດການຣັງສີເອກ ຈັນທຣາ (Chandra X-ray Observatory) ຂອງນາຊາ.

ດາລາສາດຣັງສີເອກ ແມ່ນການສຶກສາຣັງສີເອກ (X-radiation) ເຊິ່ງແຜ່ອອກມາຈາກເຫດການທີ່ຮ້ອນຈັດ ແລະ ມີພະລັງງານສູງທີ່ສຸດໃນຈັກກະວານ. ເນື່ອງຈາກຣັງສີເອກຖືກປິດກັ້ນໂດຍຊັ້ນບັນຍາກາດຂອງໂລກ, ດັ່ງນັ້ນ ກ້ອງໂທລະທັດຣັງສີເອກຈຶ່ງຕ້ອງຖືກສົ່ງຂຶ້ນໄປດ້ວຍ ຈະຫຼວດ ຫຼື ດາວທຽມເພື່ອໄປຢູ່ໃນອາວະກາດ. ເຄື່ອງມືເຫຼົ່ານີ້ຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາສຶກສາກ່ຽວກັບຂຸມດຳ, ເສດຊາກຂອງການລະເບີດຊູເປີໂນວາ (supernova remnants) ແລະ ກຸ່ມກາສ໌ທີ່ຮ້ອນຈັດໃນກະຈຸກກາແລັກຊີ.

ດາລາສາດຣັງສີແກມມາ (Gamma-ray Astronomy)

ດາລາສາດຣັງສີແກມມາ ແມ່ນການສັງເກດການຊ່ວງຄື້ນຂອງແສງທີ່ສັ້ນທີ່ສຸດ ແລະ ມີພະລັງງານສູງທີ່ສຸດ. ຣັງສີແກມມາ ເກີດມາຈາກເຫດການທີ່ມີພະລັງຮຸນແຮງທີ່ສຸດໃນຈັກກະວານ. ດາວທຽມ ເຊັ່ນ: ຫໍສັງເກດການຣັງສີແກມມາ ຄອມຕັນ (Compton Gamma Ray Observatory) ສາມາດກວດຈັບຣັງສີເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ໂດຍກົງ. ການລະເບີດຂອງຣັງສີແກມມາ (Gamma-ray bursts) ຖືເປັນເຫດການທີ່ສະຫວ່າງທີ່ສຸດໃນທົ່ວທັງຈັກກະວານ!

ການສັງເກດການທີ່ນອກເໜືອໄປຈາກຄື້ນແສງ (Observing Beyond Light Waves)

ກ້ອງໂທລະທັດນິວຕຣີໂນ ANTARES ທີ່ຕິດຕັ້ງຢູ່ໃຕ້ດິນ ເພື່ອຊອກຫາອະນຸພາກຂະໜາດນ້ອຍຈາກອາວະກາດ.

ໃນບາງຄັ້ງ, ນັກດາລາສາດກໍນຳໃຊ້ວິທີການທີ່ບໍ່ໄດ້ເພິ່ງພາອາໄສແສງພຽງຢ່າງດຽວ:

• ດາລາສາດນິວຕຣີໂນ (Neutrino Astronomy): ນຳໃຊ້ເຄື່ອງກວດຈັບພິເສດທີ່ຝັງຢູ່ໃຕ້ດິນ ເພື່ອຈັບອະນຸພາກຂະໜາດນ້ອຍທີ່ສຸດທີ່ເອີ້ນວ່າ ນິວຕຣີໂນ. ນິວຕຣີໂນສ່ວນໃຫຍ່ແມ່ນເດີນທາງມາຈາກດວງອາທິດ, ແຕ່ບາງສ່ວນກໍມາຈາກການລະເບີດຂອງດວງດາວທີ່ຢູ່ຫ່າງໄກ.
• ດາລາສາດຄື້ນຄວາມໂນ້ມຖ່ວງ (Gravitational-Wave Astronomy): ແມ່ນການຊອກຫາ “ຮອຍຍິ້ວ” (ripples) ໃນກາລະ-ອະວະກາດ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ຄື້ນຄວາມໂນ້ມຖ່ວງ. ຄື້ນເຫຼົ່ານີ້ເກີດຈາກເຫດການທີ່ຮຸນແຮງ ແລະ ຍິ່ງໃຫຍ່ ມະຫາສານ ເຊັ່ນ: ການຕຳກັນຂອງຂຸມດຳ. ຫໍສັງເກດການ LIGO ສາມາດກວດຈັບຄື້ນຄວາມໂນ້ມຖ່ວງໄດ້ເປັນຄັ້ງທຳອິດໃນປີ 2015.

ການລວມເອົາທຸກໆວິທີການສັງເກດການທີ່ແຕກຕ່າງກັນເຫຼົ່ານີ້ ເຂົ້າຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາໄດ້ເຫັນພາບທີ່ສົມບູນຂອງຈັກກະວານ. ສິ່ງນີ້ເອີ້ນວ່າ ດາລາສາດຫຼາຍຜູ້ນຳສານ (Multi-messenger astronomy).

ການເຮັດແຜນທີ່ທ້ອງຟ້າ: ອາສະໂຕຣເມຕຣີ ແລະ ກົນລະສາດພາກພື້ນຟ້າ (Mapping the Sky: Astrometry and Celestial Mechanics)

ເຕັກນິກ ອັອບຕິກຄໍ ອິນເຕີເຟໂຣເມຕຣີ (Optical interferometry) ຊ່ວຍໃຫ້ນັກດາລາສາດສາມາດວັດແທກຕຳແໜ່ງຂອງດວງດາວໄດ້ຢ່າງຊັດເຈນທີ່ສຸດ.

ອາສະໂຕຣເມຕຣີ (Astrometry) ແມ່ນໜຶ່ງໃນຂະແໜງການທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດຂອງດາລາສາດ. ມັນແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບການວັດແທກຕຳແໜ່ງ ແລະ ການເຄື່ອນທີ່ທີ່ຊັດເຈນຂອງວັດຖຸເທິງທ້ອງຟ້າ. ຂໍ້ມູນເຫຼົ່ານີ້ມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍຕໍ່ການເດີນເຮືອໂດຍການອາໄສດາວ (Celestial navigation) ແລະ ການສ້າງປະຕິທິນທີ່ທ່ຽງຕົງ.ກົນລະສາດພາກພື້ນຟ້າ (Celestial mechanics) ນຳໃຊ້ການວັດແທກເຫຼົ່ານີ້ເພື່ອເຮັດຄວາມເຂົ້າໃຈວ່າ ແຮງໂນ້ມຖ່ວງສົ່ງຜົນກະທົບຕໍ່ດາວເຄາະ ແລະ ດວງຈັນແນວໃດ. ມັນຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາສາມາດພະຍາກອນຕຳແໜ່ງຂອງພວກມັນໃນອະດີດ ແລະ ອະນາຄົດໄດ້ຢ່າງແມ່ນຍຳ. ໂດຍການວັດແທກການເຄື່ອນທີ່ພຽງເລັກນ້ອຍຂອງດວງດາວ (ທີ່ເອີ້ນວ່າ ສະເຕວລາ ພາຣາແລັກຊ໌ – stellar parallax), ນັກດາລາສາດສາມາດຄິດໄລ່ໄດ້ວ່າດາວດວງນັ້ນຢູ່ຫ່າງຈາກເຮົາໄປປານໃດ. ສິ່ງນີ້ຖືເປັນບາດກ້າວສຳຄັນໃນການວັດແທກໄລຍະທາງທີ່ກວ້າງໃຫຍ່ໄພສານໃນຈັກກະວານ.

ນັກດາລາສາດສຶກສາກ່ຽວກັບຫຍັງ? (What Do Astronomers Study?)

ດາລາສາດມີຂະແໜງການສະເພາະທາງດ້ານຕ່າງໆຫຼາກຫຼາຍ, ເຊິ່ງແຕ່ລະດ້ານຈະເນັ້ນສຶກສາພາກສ່ວນທີ່ແຕກຕ່າງກັນຂອງຫ້ວງອາວະກາດ.

ຈັກກະວານໃນພາບລວມ: ຈັກກະວານວິທະຍາຟີຊິກ (The Universe as a Whole: Physical Cosmology)

ພາບ Hubble Extreme Deep Field ສະແດງໃຫ້ເຫັນກາແລັກຊີຫຼາຍພັນແຫ່ງ, ເຊິ່ງບາງແຫ່ງແມ່ນຢູ່ຫ່າງໄກທີ່ສຸດເທົ່າທີ່ເຄີຍມີການຄົ້ນພົບມາ.

ຈັກກະວານວິທະຍາຟີຊິກ ແມ່ນການສຶກສາຈັກກະວານໃນພາບລວມທັງໝົດ. ມັນເປັນການພະຍາຍາມເຮັດຄວາມເຂົ້າໃຈວ່າ ຈັກກະວານກຳເນີດຂຶ້ນມາໄດ້ແນວໃດ ແລະ ມີການປ່ຽນແປງແນວໃດຕະຫຼອດໄລຍະເວລາຫຼາຍພັນລ້ານປີທີ່ຜ່ານມາ. ທິດສະດີ ບິກແບງ (Big Bang) ຖືເປັນຫົວໃຈສຳຄັນຂອງຈັກກະວານວິທະຍາສະໄໝໃໝ່. ມັນອະທິບາຍວ່າ ຈັກກະວານເລີ່ມຕົ້ນມາຈາກຈຸດທີ່ມີຄວາມຮ້ອນ ແລະ ຄວາມໜາແໜ້ນສູງທີ່ສຸດ, ຈາກນັ້ນກໍຂະຫຍາຍຕົວອອກຈົນກາຍມາເປັນສະພາວະໃນປັດຈຸບັນ ເຊິ່ງໃຊ້ເວລາປະມານ 13.8 ພັນລ້ານປີ.

ນອກຈາກນີ້, ນັກວິທະຍາສາດຍັງພະຍາຍາມເຮັດຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບ ສານມືດ (dark matter) ແລະ ພະລັງງານມືດ (dark energy). ສ່ວນປະກອບທີ່ໜ້າພິສະວົງເຫຼົ່ານີ້ ຖືກຄາດການວ່າກວມເອົາເຖິງ 96% ຂອງມວນສານ ແລະ ພະລັງງານທັງໝົດໃນຈັກກະວານ!

ນອກກາແລັກຊີຂອງເຮົາ: ດາລາສາດນອກກາແລັກຊີ (Beyond Our Galaxy: Extragalactic Astronomy)

ດາລາສາດນອກກາແລັກຊີ ເນັ້ນສຶກສາວັດຖຸຕ່າງໆທີ່ຢູ່ນອກກາແລັກຊີທາງຊ້າງເຜືອກຂອງພວກເຮົາ. ມັນແມ່ນການສຶກສາວ່າກາແລັກຊີອື່ນໆກໍ່ຕົວຂຶ້ນ ແລະ ມີວິວັດທະນາການແນວໃດ. ນັກດາລາສາດໄດ້ຈັດແບ່ງປະເພດຂອງກາແລັກຊີຕາມຮູບຊົງຂອງພວກມັນ ແລະ ສັງເກດກາແລັກຊີທີ່ມີພະລັງງານສູງ (active galaxies) ເຊິ່ງມີໃຈກາງທີ່ສະຫວ່າງຫຼາຍ. ສິ່ງນີ້ຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາເຂົ້າໃຈເຖິງໂຄງສ້າງໂດຍລວມຂອງຈັກກະວານ.

ກາແລັກຊີບ້ານເກີດຂອງເຮົາ: ດາລາສາດໃນກາແລັກຊີ (Our Home Galaxy: Galactic Astronomy)

ດາລາສາດໃນກາແລັກຊີ ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບກາແລັກຊີຂອງເຮົາເອງ ເຊິ່ງກໍຄື ທາງຊ້າງເຜືອກ (Milky Way). ມັນເປັນກາແລັກຊີກ້ານກົງຮູບກົ້ນຫອຍ (barred spiral galaxy) ຂະໜາດຍັກ ທີ່ເປັນທີ່ຕັ້ງຂອງລະບົບສຸລິຍະຂອງພວກເຮົາ. ທາງຊ້າງເຜືອກແມ່ນການລວມຕົວກັນຂອງກາສ໌, ຂີ້ຝຸ່ນ, ດວງດາວ ແລະ ວັດຖຸອື່ນໆທີ່ກຳລັງໝູນວົນຢູ່ ໂດຍທຸກຢ່າງຖືກຢຶດເຂົ້າກັນດ້ວຍແຮງໂນ້ມຖ່ວງ. ເນື່ອງຈາກໂລກຂອງເຮົາຕັ້ງຢູ່ພາຍໃນແຂນເບື້ອງໜຶ່ງຂອງກາແລັກຊີທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍຂີ້ຝຸ່ນ, ມັນຈຶ່ງເປັນເລື່ອງຍາກທີ່ຈະເບິ່ງເຫັນພາກສ່ວນໃຫຍ່ໆຂອງກາແລັກຊີຂອງເຮົາໄດ້ຢ່າງຄົບຖ້ວນ.

ການສຶກສາສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ມີມວນສານໃນທາງຊ້າງເຜືອກຫຼາຍກວ່າສິ່ງທີ່ພວກເຮົາເບິ່ງເຫັນໄດ້. ມວນສານສ່ວນເກີນນີ້ຖືກຄາດວ່າເປັນ ຮາໂລສານມືດ (dark matter halo), ແຕ່ໃນປັດຈຸບັນພວກເຮົາກໍຍັງບໍ່ທັນຮູ້ເທື່ອວ່າ “ສານມືດ” ທີ່ແທ້ຈິງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ.

ວັດຖຸຮູບຊົງວົງມົນສີຟ້າເຫຼົ່ານີ້ ແມ່ນພາບທີ່ເກີດຂຶ້ນຊ້ຳໆຂອງກາແລັກຊີດຽວກັນ. ພວກມັນຖືກດຶງໃຫ້ຍາວອອກໂດຍ “ເລນຄວາມໂນ້ມຖ່ວງ” (gravitational lens) ເຊິ່ງເກີະຈາກກະຈຸກກາແລັກຊີຂະໜາດມະຫາສານທີ່ເຮັດໃຫ້ແສງນັ້ນບິດບ້ຽວໄປ.

ດວງດາວ: ດາລາສາດດາວລຶກ (Stars: Stellar Astronomy)

ການສຶກສາກ່ຽວກັບດວງດາວ ແລະ ວົງຈອນຊີວິດຂອງພວກມັນ ແມ່ນກຸນແຈສຳຄັນໃນການເຮັດຄວາມເຂົ້າໃຈກັບຈັກກະວານ. ນັກດາລາສາດຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບດວງດາວຜ່ານການສັງເກດການ ແລະ ການນຳໃຊ້ແບບຈຳລອງຄອມພິວເຕີ. ພວກເຂົາສຶກສາວ່າດວງດາວເກີດຂຶ້ນມາໄດ້ແນວໃດໃນກຸ່ມກາສ໌ ແລະ ຂີ້ຝຸ່ນຂະໜາດຍັກ, ພວກມັນສ່ອງແສງສະຫວ່າງດ້ວຍປະຕິກິລິຍາ ນິວເຄລຍຟິວຊັນ (nuclear fusion) ແນວໃດ, ແລະ ໃນທີ່ສຸດພວກມັນຈະດັບມອດລົງແນວໃດ.

ດວງດາວສາມາດສິ້ນສຸດອາຍຸໄຂຂອງພວກມັນດ້ວຍການລະເບີດທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ເອີ້ນວ່າ ຊູເປີໂນວາ (supernova), ເຊິ່ງຈະຫຼົງເຫຼືອໄວ້ພຽງດາວນິວຕຣອນທີ່ໜາແໜ້ນ ຫຼື ແມ່ນແຕ່ ຂຸມດຳ (black hole). ສຳລັບດາວທີ່ມີຂະໜາດນ້ອຍກວ່າ ກໍອາດຈະກາຍເປັນ ດາວແຄະຂາວ (white dwarf) ໂດຍການສະລັດຊັ້ນນອກຂອງມັນອອກມາ ເພື່ອສ້າງເປັນ ເນບິວລາຄາວ (planetary nebulae) ທີ່ສວຍງາມ.

ດວງອາທິດຂອງເຮົາ: ດາລາສາດສຸລິຍະ (Our Sun: Solar Astronomy)

ພາບຖ່າຍໃນຊ່ວງຄື້ນອັນຕຣາໄວໂອເລັດຂອງພື້ນຜິວດວງອາທິດທີ່ກຳລັງມີການເຄື່ອນໄຫວຢ່າງຮຸນແຮງ, ບັນທຶກພາບໂດຍກ້ອງໂທລະທັດອາວະກາດ TRACE ຂອງນາຊາ.

ດາລາສາດສຸລິຍະ ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບດວງອາທິດຂອງເຮົາເອງ. ດວງອາທິດເປັນດາວລຶກໃນລຳດັບຫຼັກ (main-sequence star) ທົ່ວໄປ ແລະ ມີອາຍຸປະມານ 4.6 ພັນລ້ານປີ. ນັກວິທະຍາສາດສຶກສາຊັ້ນຕ່າງໆຂອງມັນ, ຕັ້ງແຕ່ ແກນກາງ (core) ເຊິ່ງເປັນບ່ອນເກີດປະຕິກິລິຍານິວເຄລຍຟິວຊັນ, ໄປຈົນເຖິງຊັ້ນບັນຍາກາດຊັ້ນນອກທີ່ເອີ້ນວ່າ ໂຄໂຣນາ (corona). ນອກຈາກນີ້, ພວກເຂົາຍັງສຶກສາປາກົດການຕ່າງໆ ເຊ່ນ: ຈຸດດັບເທິງດວງອາທິດ (sunspots) ແລະ ການປ່ຽນແປງຂອງຄວາມສະຫວ່າງຂອງດວງອາທິດ.

ດາວເຄາະ ແລະ ສິ່ງອື່ນໆ: ວິທະຍາສາດດາວເຄາະ (Planets and Beyond: Planetary Science)

ຈຸດສີດຳທີ່ຢູ່ທາງເທິງນັ້ນແມ່ນ “ຜີເສື້ອຝຸ່ນ” (dust devil) ຫຼື ລົມໝູນຂະໜາດນ້ອຍທີ່ກຳລັງເຄື່ອນທີ່ຂຶ້ນຕາມຝາຂອງປາກປ່ອງພູເຂົາໄຟເທິງດາວອັງຄານ. ລຳອາກາດທີ່ໝູນວົນນີ້ໄດ້ສ້າງເປັນຮອຍຍາວສີເຂັ້ມໄວ້ທາງຫຼັງ.

ວິທະຍາສາດດາວເຄາະ ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບດາວເຄາະ, ດວງຈັນ, ດາວເຄາະແຄະ, ດາວຫາງ, ດາວເຄາະນ້ອຍ ແລະ ວັດຖຸອື່ນໆທີ່ໂຄຈອນອ້ອມດວງອາທິດ. ນອກຈາກນີ້ ມັນຍັງລວມເຖິງການສຶກສາ ດາວເຄາະນອກລະບົບສຸລິຍະ (exoplanets) ເຊິ່ງແມ່ນດາວເຄາະທີ່ໂຄຈອນອ້ອມດາວລຶກດວງອື່ນ. ລະບົບສຸລິຍະຂອງພວກເຮົາໄດ້ຖືກສຳຫຼວດຢ່າງກວ້າງຂວາງດ້ວຍກ້ອງໂທລະທັດ ແລະ ຍານອາວະກາດ.

ນັກວິທະຍາສາດສຶກສາວ່າດາວເຄາະກໍ່ຕົວຂຶ້ນແນວໃດ, ພວກມັນມີສະໜາມແມ່ເຫຼັກໄດ້ແນວໃດ ແລະ ຄວາມຮ້ອນພາຍໃນດາວນັ້ນສົ່ງຜົນຕໍ່ຂະບວນການທາງທໍລະນີວິທະຍາ ເຊັ່ນ: ການລະເບີດຂອງພູເຂົາໄຟ ແລະ ການກັດເຊາະ (erosion) ແນວໃດ.

ການເຊື່ອມໂຍງກັບວິທະຍາສາດສາຂາອື່ນ (Connecting with Other Sciences)

ດາລາສາດມັກຈະເຮັດວຽກຮ່ວມກັບວິທະຍາສາດສາຂາອື່ນໆ ເພື່ອຊອກຫາຄຳຕອບໃຫ້ກັບຄຳຖາມທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງມວນມະນຸດ.

ດາລາເຄມີ (Astrochemistry)

ດາລາເຄມີ ແມ່ນການປະສົມປະສານລະຫວ່າງ ດາລາສາດ ແລະ ເຄມີສາດ. ມັນແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບປະເພດຂອງໂມເລກຸນທີ່ພົບໃນອາວະກາດ ແລະ ການເຮັດປະຕິກິລິຍາຂອງພວກມັນ. ຂະແໜງການນີ້ຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຮົາເຂົ້າໃຈວ່າ ລະບົບສຸລິຍະຂອງເຮົາ ແລະ ລະບົບດາວເຄາະອື່ນໆກໍ່ຕົວຂຶ້ນມາໄດ້ແນວໃດ.

ດາລາຊີວະວິທະຍາ (Astrobiology)

ດາລາຊີວະວິທະຍາ (ຫຼື ເອີ້ນອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ exobiology) ແມ່ນການສຳຫຼວດເຖິງຄວາມເປັນໄປໄດ້ຂອງການມີຊີວິດຢູ່ນອກໂລກ. ມັນແມ່ນການສືບເສາະຫາວິທີທີ່ສິ່ງມີຊີວິດອາດຈະກຳເນີດຂຶ້ນ ແລະ ຈະເລີນເຕີບໂຕໃນໂລກດວງອື່ນ. ນັກດາລາຊີວະວິທະຍາໃຊ້ຄວາມຮູ້ຈາກດາລາສາດ, ຊີວະວິທະຍາ ແລະ ທໍລະນີວິທະຍາ ເພື່ອຊອກຫາສັນຍານຂອງສິ່ງມີຊີວິດໃນຈັກກະວານ. ພວກເຂົາສຶກສາວ່າສິ່ງມີຊີວິດສາມາດປັບຕົວເຂົ້າກັບສະພາບແວດລ້ອມທີ່ຮຸນແຮງ (extreme conditions) ໄດ້ແນວໃດ, ແມ່ນແຕ່ໃນຫ້ວງອາວະກາດທີ່ໜາວຈັດ.

ການເຊື່ອມໂຍງໃນດ້ານອື່ນໆ

• ບູຮານດາລາສາດ (Archaeoastronomy): ສຶກສາວ່າວັດທະນະທຳບູຮານເຮັດຄວາມເຂົ້າໃຈ ແລະ ນຳໃຊ້ດາລາສາດແນວໃດ ໂດຍອາໄສຫຼັກຖານທາງບູຮານຄະດີ ແລະ ມະນຸດວິທະຍາ.
• ດາລາສະຖິຕິ (Astrostatistics): ແມ່ນການນຳໃຊ້ສະຖິຕິເພື່ອວິເຄາະຂໍ້ມູນມະຫາສານທີ່ນັກດາລາສາດເກັບກຳມາໄດ້.
• ນິຕິ-ດາລາສາດ (Forensic Astronomy): ໃນບາງຄັ້ງ ວິທີການທາງດາລາສາດກໍຖືກນຳໃຊ້ເພື່ອໄຂປິດສະໜາໃນປະຫວັດສາດສິລະປະ ຫຼື ແມ່ນແຕ່ໃນຄະດີທາງກົດໝາຍ!

ນັກດາລາສາດສະໝັກຫຼິ້ນ: ຜູ້ຊ່ວຍໃນການຄົ້ນພົບ (Amateur Astronomers: Helping Discoveries)

ນັກດາລາສາດສະໝັກຫຼິ້ນມັກຈະສ້າງອຸປະກອນຂຶ້ນມາໃຊ້ເອງ ແລະ ລວມຕົວກັນຈັດ “ງານລ້ຽງເບິ່ງດາວ” (star parties) ເພື່ອສັງເກດທ້ອງຟ້າໃນຍາມຄຳ່ຄືນ.

ດາລາສາດມີຄວາມພິເສດກວ່າວິຊາອື່ນ ເພາະ “ນັກດາລາສາດສະໝັກຫຼິ້ນ” ມີບົດບາດທີ່ສຳຄັນຫຼາຍ. ຫຼາຍຄົນສັງເກດທ້ອງຟ້າດ້ວຍກ້ອງໂທລະທັດສ່ວນຕົວ ຫຼື ແມ່ນແຕ່ອຸປະກອນທີ່ປະດິດຂຶ້ນມາເອງ. ພວກເຂົາເບິ່ງທັງດວງອາທິດ, ດວງຈັນ, ດາວເຄາະ, ດວງດາວ, ດາວຫາງ ແລະ ຝົນດາວຕົກ.

ນັກດາລາສາດສະໝັກຫຼິ້ນໄດ້ສ້າງການຄົ້ນພົບທີ່ສຳຄັນມາແລ້ວຫຼວງຫຼາຍ ເຊັ່ນ: ການຄົ້ນພົບດາວຫາງດວງໃໝ່. ພວກເຂົາຍັງຊ່ວຍຕິດຕາມດາວເຄາະນ້ອຍ ແລະ ສັງເກດ ດາວແປງແສງ (variable stars) ເຊິ່ງເປັນດາວທີ່ມີຄວາມສະຫວ່າງປ່ຽນແປງໄປມາ. ດ້ວຍກ້ອງດິຈິຕອນທີ່ທັນສະໄໝ, ພວກເຂົາຍັງສາມາດຖ່າຍພາບອາວະກາດທີ່ສວຍງາມ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ການຖ່າຍພາບດາລາສາດ (astrophotography).

ຄຳຖາມທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ຍັງລໍຖ້າຄຳຕອບ (Big Questions We Still Have)

ເຖິງແມ່ນວ່າພວກເຮົາຈະມີຄວາມຮູ້ມະຫາສານ, ແຕ່ກໍຍັງມີປິດສະໜາອີກຫຼາຍຢ່າງໃນທາງດາລາສາດທີ່ເຮົາຍັງບໍ່ທັນຮູ້:

• ສານມືດ ແລະ ພະລັງງານມືດແມ່ນຫຍັງ? ພວກມັນເບິ່ງຄືວ່າຈະເປັນສິ່ງທີ່ຄວບຄຸມຊະຕາກຳຂອງຈັກກະວານ, ແຕ່ພວກເຮົາຊ້ຳພັດບໍ່ຮູ້ວ່າພວກມັນຖືກສ້າງຂຶ້ນມາຈາກຫຍັງ.
• ຈຸດຈົບຂອງຈັກກະວານຈະເປັນແນວໃດ? ມັນຈະຂະຫຍາຍຕົວອອກໄປຕະຫຼອດການ ຫຼື ໃນທີ່ສຸດມັນຈະຫົດຕົວກັບຄືນມາ?
• ເປັນຫຍັງຈຶ່ງມີທາດລິທຽມ (lithium) ໃນຈັກກະວານໜ້ອຍກວ່າ ທີ່ທິດສະດີບິກແບງໄດ້ຄາດການໄວ້?
• ລະບົບສຸລິຍະຂອງເຮົາເປັນແບບທົ່ວໆໄປ ຫຼື ວ່າມັນມີຄວາມພິເສດແຕກຕ່າງຈາກບ່ອນອື່ນ?
• ກາແລັກຊີທຳອິດກໍ່ຕົວຂຶ້ນມາໄດ້ແນວໃດ?
• ຂຸມດຳມວນສານມະຫາສານມີກຳເນີດມາຈາກໃສ?
• ມີສິ່ງມີຊີວິດອື່ນຢູ່ໃນຈັກກະວານຫຼືບໍ່, ໂດຍສະເພາະແມ່ນສິ່ງມີຊີວິດທີ່ມີສະຕິປັນຍາ?

ນັກດາລາສາດຍັງຄົງສືບຕໍ່ຄົ້ນຫາຄຳຕອບຂອງຄຳຖາມເຫຼົ່ານີ້ ເພື່ອຂະຫຍາຍຂອບເຂດຄວາມຮູ້ ແລະ ຄວາມເຂົ້າໃຈຂອງມວນມະນຸດໃຫ້ກວ້າງໄກອອກໄປ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/