ຈິດຕະວິທະຍາ (Psychology) ແມ່ນຫຍັງ?

ຈິດຕະວິທະຍາ ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບຈິດໃຈ ແລະ ວິທີທີ່ຄົນເຮົາຄິດ, ຮູ້ສຶກ ແລະ ກະທຳ. ມັນເປັນສາຂາວິຊາທາງວິທະຍາສາດທີ່ສຶກສາເບິ່ງວ່າສະໝອງຂອງເຮົາເຮັດວຽກແນວໃດ ແລະ ເປັນຫຍັງເຮົາຈຶ່ງມີພຶດຕິກຳແບບນັ້ນ.

ຈິດຕະວິທະຍາສັງຄົມສຶກສາວິທີທີ່ຄົນປະຕິບັດຕົວເປັນກຸ່ມ.

ຮູບຖ່າຍກຸ່ມຈາກປີ 1909 ທີ່ມະຫາວິທະຍາໄລ Clark. ນັກຄິດທີ່ມີຊື່ສຽງເຊັ່ນ Sigmund Freud ແລະ Carl Jung ຢູ່ໃນແຖວໜ້າ.

ໂດຍສ່ວນໃຫຍ່ແລ້ວ, ຈິດຕະວິທະຍາຈະສຸມໃສ່ມະນຸດ, ແຕ່ບາງຄັ້ງກໍສຶກສາກ່ຽວກັບສັດເຊັ່ນກັນ. ເນື່ອງຈາກຈິດໃຈມີຄວາມຊັບຊ້ອນຫຼາຍ, ນັກຈິດຕະວິທະຍາຈຶ່ງມັກຈະສຶກສາເທື່ອລະສ່ວນນ້ອຍໆ. ຈິດຕະວິທະຍາມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບຫຼາຍສາຂາວິຊາອື່ນໆ ເຊັ່ນ: ການແພດ, ວິທະຍາສາດຄອມພິວເຕີ, ແລະ ວິທີທີ່ເຮົາໃຊ້ພາສາ.

ຜູ້ທີ່ເຮັດວຽກໃນສາຂານີ້ເອີ້ນວ່າ “ນັກຈິດຕະວິທະຍາ”. ພວກເຂົາເປັນນັກວິທະຍາສາດທີ່ພະຍາຍາມເຂົ້າໃຈວ່າໜ້າທີ່ທາງຈິດສົ່ງຜົນຕໍ່ການກະທຳຂອງເຮົາແນວໃດ, ທັງໃນເວລາຢູ່ຄົນດຽວ ແລະ ເວລາຢູ່ໃນກຸ່ມ. ພວກເຂົາຍັງຄົ້ນຄວ້າວ່າຮ່າງກາຍ ແລະ ຂະບວນການເຮັດວຽກຂອງສະໝອງມີອິດທິພົນຕໍ່ຄວາມຄິດ ແລະ ການກະທຳຂອງເຮົາແນວໃດ.

ສາຂາຂອງຈິດຕະວິທະຍາ

ຈິດຕະວິທະຍາຖືກແບ່ງອອກເປັນຫຼາຍສາຂາ. ແຕ່ລະສາຂາຈະສຸມໃສ່ຄຳຖາມສະເພາະກ່ຽວກັບວິທີທີ່ຄົນເຮົາຄິດ ແລະ ກະທຳ. ນີ້ແມ່ນສາຂາທົ່ວໄປ:

• ຈິດຕະວິທະຍາຜິດປົກກະຕິ (Abnormal psychology): ເບິ່ງຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງຄົນທີ່ມີສຸຂະພາບຈິດດີ ແລະ ຄົນທີ່ມີອາການທາງຈິດ.
• ຈິດຕະວິທະຍາການປິ່ນປົວ (Clinical psychology): ຊ່ວຍໃຫ້ຄົນຟື້ນຕົວຈາກອາການທາງຈິດ.
• ຈິດຕະວິທະຍາສະຕິປັນຍາ (Cognitive psychology): ສຳຫຼວດວິທີທີ່ເຮົາຄິດ, ຮຽນຮູ້ພາສາ, ຈື່ຈຳ, ລືມ, ແລະ ແກ້ໄຂບັນຫາ.
• ຈິດຕະວິທະຍາຂ້າມວັດທະນະທຳ (Cross-cultural psychology): ສຶກສາວ່າວັດທະນະທຳທີ່ແຕກຕ່າງກັນມີອິດທິພົນຕໍ່ວິທີທີ່ຄົນເຮົາດຳລົງຊີວິດ ແລະ ມອງໂລກແນວໃດ.
• ຈິດຕະວິທະຍາພັດທະນາການ (Developmental psychology): ກວດສອບວິທີທີ່ຄົນເຮົາເຕີບໃຫຍ່ ແລະ ປ່ຽນແປງຕະຫຼອດຊີວິດ, ຕັ້ງແຕ່ວັຍເດັກຈົນເຖິງໄວຊະລາ.
• ຈິດຕະວິທະຍາການສຶກສາ (Educational psychology): ຊ່ວຍໃຫ້ນັກຮຽນຮຽນຮູ້ ແລະ ສ້າງເພື່ອນໃນໂຮງຮຽນ.
• ຈິດຕະວິທະຍາວິວັດທະນາການ (Evolutionary psychology): ພິຈາລະນາວ່າວິວັດທະນາການອາດຈະມີສ່ວນສ້າງຄວາມຄິດ ແລະ ການກະທຳຂອງເຮົາຜ່ານເວລາໄດ້ແນວໃດ.
• ຈິດຕະວິທະຍາລະບົບປະສາດ (Neuropsychology): ສຶກສາສະໝອງ ແລະ ວິທີທີ່ມັນເຮັດວຽກເພື່ອສ້າງຕົວຕົນຂອງເຮົາ.
• ແຮງຈູງໃຈ (Motivation): ສຳຫຼວດເຫດຜົນເບື້ອງຫຼັງວ່າເປັນຫຍັງເຮົາຈຶ່ງເຮັດສິ່ງຕ່າງໆ.
• ຈິດຕະວິທະຍາການຮັບຮູ້ (Perceptual psychology): ສືບສວນວ່າເຮົາເຂົ້າໃຈສິ່ງທີ່ເຮົາເຫັນ ແລະ ໄດ້ຍິນແນວໃດ, ແລະ ເຮົາໃຊ້ຂໍ້ມູນນັ້ນເພື່ອເຄື່ອນໄຫວແນວໃດ.
• ຈິດຕະວິທະຍາສັງຄົມ (Social psychology): ເບິ່ງວ່າກຸ່ມຄົນມີປະຕິສຳພັນກັນແນວໃດ ແລະ ສັງຄົມຖືກສ້າງຂຶ້ນ ແລະ ເຮັດວຽກແນວໃດ.

ວິທີທີ່ນັກຈິດຕະວິທະຍາສຶກສາມະນຸດ

ວິທີການທາງວິທະຍາສາດ

ຈິດຕະວິທະຍາເປັນປະເພດໜຶ່ງຂອງວິທະຍາສາດ. ນັກຈິດຕະວິທະຍາທີ່ເຮັດການຄົ້ນຄວ້າໃຊ້ວິທີການຫຼາຍຢ່າງຄືກັນກັບນັກວິທະຍາສາດອື່ນໆ.

ນັກຈິດຕະວິທະຍາສ້າງທິດສະດີເພື່ອອະທິບາຍພຶດຕິກຳ ຫຼື ຮູບແບບທີ່ພວກເຂົາສັງເກດເຫັນ. ອີງຕາມທິດສະດີຂອງພວກເຂົາ, ພວກເຂົາຈະເຮັດການຄາດຄະເນ. ຈາກນັ້ນ, ພວກເຂົາຈະທົດລອງ ຫຼື ເກັບກຳຂໍ້ມູນເພື່ອເບິ່ງວ່າການຄາດຄະເນນັ້ນຖືກຕ້ອງຫຼືບໍ່.

ບາງຄັ້ງ ການທົດລອງກັບຄົນອາດຈະເຮັດບໍ່ໄດ້ເພາະມັນອາດຈະໃຊ້ເວລາດົນ, ມີລາຄາແພງ, ອັນຕະລາຍ, ຫຼື ບໍ່ຍຸຕິທຳ. ໃນກໍລະນີດັ່ງກ່າວ, ນັກຈິດຕະວິທະຍາຈະຊອກຫາວິທີອື່ນໃນການສຶກສາຈິດໃຈທາງວິທະຍາສາດ ເຊັ່ນ: ການສັງເກດເຫດການທີ່ເກີດຂຶ້ນຕາມທຳມະຊາດ ຫຼື ເບິ່ງຮູບແບບໃນກຸ່ມຄົນໃນສະພາບແວດລ້ອມປະຈຳວັນ. ບາງຄັ້ງພວກເຂົາກໍອາດຈະທົດລອງກັບສັດ ເຊິ່ງອາດຈະງ່າຍກວ່າ ແລະ ມີຈັນຍາບັນຫຼາຍກວ່າ.

ເຊັ່ນດຽວກັບວິທະຍາສາດອື່ນໆ, ທິດສະດີທາງຈິດຕະວິທະຍາທີ່ດີສາມາດຖືກພິສູດວ່າຜິດໄດ້. ຖ້າທິດສະດີໃດໜຶ່ງສາມາດທົດສອບ ແລະ ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າຜິດ ແຕ່ການທົດລອງບໍ່ສາມາດພິສູດວ່າຜິດໄດ້, ທິດສະດີນັ້ນກໍມີແນວໂນ້ມທີ່ຈະຖືກຕ້ອງ. ແນວຄິດນີ້ເອີ້ນວ່າ ຄວາມສາມາດໃນການພິສູດວ່າຜິດ (falsifiability).

ນັກຈິດຕະວິທະຍາໃຊ້ເຄື່ອງມືຫຼາຍຢ່າງໃນການເຮັດວຽກ ເຊັ່ນ: ແບບສຳຫຼວດເພື່ອຖາມກ່ຽວກັບຄວາມຮູ້ສຶກ, ເຄື່ອງມືພິເສດເພື່ອເບິ່ງການເຮັດວຽກຂອງສະໝອງ, ແລະ ຄອມພິວເຕີເພື່ອເກັບຂໍ້ມູນໃນເວລາວັດແທກການຕອບສະໜອງຕໍ່ຮູບພາບ ຫຼື ຄຳສັບ. ພວກເຂົາໃຊ້ສະຖິຕິເພື່ອຊ່ວຍໃຫ້ເຂົ້າໃຈຂໍ້ມູນຈາກການທົດລອງ.

ວິທີການອື່ນໆໃນການສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈ

ບໍ່ແມ່ນທຸກຢ່າງໃນຈິດຕະວິທະຍາຈະໃຊ້ການທົດລອງທາງວິທະຍາສາດ. ບາງສາຂາ ເຊັ່ນ: ຈິດຕະວິທະຍາການວິເຄາະທາງຈິດ (Psychodynamic psychology) ແລະ ຈິດຕະວິທະຍາຄວາມເລິກ (depth psychology) ພະຍາຍາມເຂົ້າໃຈຈິດໃຕ້ສຳນຶກໂດຍການແປຄວາມຝັນ.

ຈິດຕະວິທະຍາມະນຸດນິຍົມ (Humanistic psychology) ແລະ ຈິດຕະວິທະຍາການດຳລົງຢູ່ (existential psychology) ເຊື່ອວ່າມັນສຳຄັນກວ່າທີ່ຈະເຂົ້າໃຈຄວາມໝາຍ ແລະ ປະສົບການທີ່ເປັນເອກະລັກຂອງບຸກຄົນ ແທນທີ່ຈະພຽງແຕ່ຊອກຫາເຫດ ແລະ ຜົນຂອງຂະບວນການທາງຈິດ.

ສິ່ງທີ່ນັກຈິດຕະວິທະຍາເຮັດ

ນັກຈິດຕະວິທະຍາອາດຈະເຮັດການຄົ້ນຄວ້າພື້ນຖານ (ການສຶກສາມະນຸດ ຫຼື ສັດເພື່ອຮຽນຮູ້ເພີ່ມເຕີມ) ຫຼື ເຮັດການຄົ້ນຄວ້າປະຍຸກ (ການໃຊ້ສິ່ງທີ່ຮຽນຮູ້ເພື່ອແກ້ໄຂບັນຫາໃນໂລກຕົວຈິງ). ຖ້າພວກເຂົາໄດ້ຮັບການຝຶກອົບຮົມເປັນນັກຈິດຕະວິທະຍາການປິ່ນປົວ, ພວກເຂົາກໍສາມາດເປັນນັກບຳບັດ ຫຼື ທີ່ປຶກສາເພື່ອຊ່ວຍຄົນໂດຍກົງໄດ້.

ໃນການຈະເປັນນັກຈິດຕະວິທະຍາ, ປົກກະຕິແລ້ວຕ້ອງໄດ້ຮັບປະລິນຍາຈາກມະຫາວິທະຍາໄລ. ລະດັບປະລິນຍາໂທ (MSc ຫຼື MA) ສາມາດເຮັດວຽກໃນລະດັບເລີ່ມຕົ້ນໄດ້ ເຊັ່ນ: ນັກຈິດຕະວິທະຍາໂຮງຮຽນ. ສ່ວນລະດັບປະລິນຍາເອກຕ້ອງໃຊ້ເວລາດົນກວ່າເພາະຕ້ອງເຮັດການຄົ້ນຄວ້າ ແລະ ຂຽນບົດວິທະຍານິພົນ. ຜູ້ທີ່ມີປະລິນຍາເອກມັກຈະໃຊ້ຄຳນຳໜ້າ ຫຼື ຕົວຫຍໍ້ PhD ຫຼື DPhil. ໃນສະຫະລັດ, ສະມາຄົມຈິດຕະວິທະຍາອາເມລິກາລະບຸວ່າທ່ານຕ້ອງມີປະລິນຍາເອກ (PhD ຫຼື PsyD) ແລະ ໃບອະນຸຍາດຈຶ່ງຈະສາມາດເອີ້ນຕົນເອງວ່າ “ນັກຈິດຕະວິທະຍາ” ໄດ້.

ມັນງ່າຍທີ່ຈະສັບສົນລະຫວ່າງ “ນັກຈິດຕະວິທະຍາ” (psychologist) ແລະ “ຈິດຕະແພດ” (psychiatrist). ຈິດຕະແພດແມ່ນແພດໝໍທີ່ຈົບຈາກໂຮງຮຽນແພດ (ມີຕຳແໜ່ງ MD). ຈິດຕະແພດສາມາດສັ່ງຢາ ແລະ ກວດສອບຜົນກະທົບຂອງຢາໄດ້, ເຊິ່ງພວກເຂົາມັກຈະເຮັດວຽກຮ່ວມກັບນັກຈິດຕະວິທະຍາ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/