ພຶດຕິກຳ (Behaviour) ແມ່ນຫຍັງ?

ພຶດຕິກຳ (Behaviour) ແມ່ນວິທີການທີ່ສັດ ຫຼື ພືດສະແດງອອກ (animal or plant). ມັນແມ່ນທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງທີ່ພວກມັນເຮັດ! ພຶດຕິກຳບາງຢ່າງແມ່ນສິ່ງທີ່ພວກເຮົາຕ້ອງຄິດກ່ອນຈະເຮັດ ເຊັ່ນ: ການຕັດສິນໃຈວ່າຈະກິນຫຍັງ, ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ເອີ້ນວ່າ ພຶດຕິກຳທີ່ມີສະຕິ. ສ່ວນພຶດຕິກຳອື່ນໆເກີດຂຶ້ນໂດຍທີ່ເຮົາບໍ່ທັນໄດ້ຄິດ ເຊັ່ນ: ການກະພິບຕາ ຫຼື ການຫາຍໃຈ, ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ເອີ້ນວ່າ ພຶດຕິກຳທີ່ບໍ່ມີສະຕິ.

ພຶດຕິກຳບາງຢ່າງແມ່ນສິ່ງທີ່ສັດເກີດມາພ້ອມກັບຄວາມຮູ້ທີ່ຈະເຮັດສິ່ງນັ້ນ, ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ພຶດຕິກຳທີ່ໄດ້ຮັບການຖ່າຍທອດມາ (ທາງກຳມະພັນ). ສ່ວນພຶດຕິກຳອື່ນໆແມ່ນໄດ້ຮຽນຮູ້ໃນພາຍຫຼັງ ເຊັ່ນ: ການຂີ່ລົດຖີບ ຫຼື ການອ່ານໜັງສື, ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ເອີ້ນວ່າ ພຶດຕິກຳທີ່ຮຽນຮູ້.

ພຶດຕິກຳເຮັດວຽກແນວໃດ (How Behaviour Works)

ພຶດຕິກຳຂອງພວກເຮົາເຊື່ອມໂຍງຢ່າງໃກ້ຊິດກັບຮ່າງກາຍຂອງພວກເຮົາ, ໂດຍສະເພາະແມ່ນລະບົບປະສາດ ແລະ ລະບົບຕ່ອມໄຮ້ທໍ່ ( nervous system and endocrine system).

ລະບົບປະສາດ (The Nervous System)

ລະບົບປະສາດປຽບເໝືອນເຄືອຂ່າຍການສື່ສານທີ່ວ່ອງໄວທີ່ສຸດຂອງຮ່າງກາຍ. ມັນປະກອບມີສະໝອງ, ໄຂສັນຫຼັງ ແລະ ເສັ້ນປະສາດ (brain, spinal cord and all the nerves) ທັງໝົດ. ເມື່ອທ່ານຈັບສິ່ງຂອງທີ່ຮ້ອນ (hot) ລະບົບປະສາດຂອງທ່ານຈະສົ່ງຂໍ້ຄວາມໄປຫາສະໝອງຢ່າງໄວວາ, ຈາກນັ້ນສະໝອງກໍຈະສົ່ງຂໍ້ຄວາມກັບມາທີ່ມືຂອງທ່ານເພື່ອໃຫ້ດຶງມືອອກ. ເຫດການນີ້ເກີດຂຶ້ນໄວຫຼາຍຈົນທ່ານບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງຄິດເລີຍ! ປະຕິກິລິຍາທີ່ວ່ອງໄວນີ້ເອີ້ນວ່າ “ການສະທ້ອນ” (reflex). ພຶດຕິກຳທີ່ບໍ່ມີສະຕິຫຼາຍຢ່າງຂອງພວກເຮົາແມ່ນຖືກຄວບຄຸມໂດຍລະບົບປະສາດ.

ລະບົບຕ່ອມໄຮ້ທໍ່ (The Endocrine System)

ລະບົບຕ່ອມໄຮ້ທໍ່ເຮັດວຽກຊ້າກວ່າລະບົບປະສາດ. ມັນໃຊ້ສານເຄມີພິເສດທີ່ເອີ້ນວ່າ ຮໍໂມນ (hormones). ຮໍໂມນປຽບເໝືອນຜູ້ສົ່ງຂ່າວທີ່ເດີນທາງຜ່ານກະແສເລືອດ ແລະ ບອກພາກສ່ວນຕ່າງໆຂອງຮ່າງກາຍວ່າຕ້ອງເຮັດແນວໃດ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ຮໍໂມນມີບົດບາດສຳຄັນໃນເວລາທີ່ເດັກນ້ອຍເຕີບໃຫຍ່ກາຍເປັນຜູ້ໃຫຍ່, ມັນເຮັດໃຫ້ເກີດການປ່ຽນແປງຫຼາຍຢ່າງໃນຮ່າງກາຍ ແລະ ຍັງສາມາດສົ່ງຜົນຕໍ່ພຶດຕິກຳຂອງບຸກຄົນນັ້ນໄດ້ອີກດ້ວຍ.

ການຮຽນຮູ້ ແລະ ພຶດຕິກຳ (Learning and Behaviour)

ສັດສາມາດປ່ຽນແປງພຶດຕິກຳຂອງພວກມັນໄດ້ໂດຍອີງໃສ່ສິ່ງທີ່ພວກມັນໄດ້ຮຽນຮູ້. ນີ້ເອີ້ນວ່າ ການຮຽນຮູ້ (learning).

ການຮຽນຮູ້ແມ່ນຫຍັງ? (What is Learning?)

ການຮຽນຮູ້ໝາຍເຖິງການທີ່ສັດປ່ຽນແປງວິທີການສະແດງອອກເພາະມັນຈື່ໄດ້ວ່າເຄີຍຢູ່ໃນສະຖານະການທີ່ຄ້າຍຄືກັນມາກ່ອນ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ຖ້າໝາຮຽນຮູ້ວ່າການນັ່ງຢ່າງຮຽບຮ້ອຍຈະໄດ້ຮັບອາຫານເປັນລາງວັນ, ມັນກໍຈະນັ່ງຢ່າງຮຽບຮ້ອຍເລື້ອຍໆຂຶ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າສັດທີ່ງ່າຍດາຍທີ່ສຸດກໍສາມາດຮຽນຮູ້ໄດ້. ຮູບແບບການຮຽນຮູ້ພື້ນຖານເອີ້ນວ່າ “ການຄຸ້ນເຄີຍ” (Habituation), ເຊິ່ງແມ່ນການທີ່ສັດເຊົາຕອບສະໜອງຕໍ່ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ແລະ ບໍ່ມີອັນຕະລາຍ. ລອງຈິນຕະນາການເຖິງນົກໂຕໜຶ່ງທີ່ໃນຕອນທຳອິດຕົກໃຈກັບສຽງດັງ, ແຕ່ເມື່ອມັນໄດ້ຍິນສຽງນັ້ນຕະຫຼອດເວລາ ແລະ ບໍ່ມີອັນຕະລາຍໃດໆ, ມັນກໍຈະຮຽນຮູ້ທີ່ຈະບໍ່ສົນໃຈສຽງນັ້ນ.

ພຶດຕິກຳທາງສັງຄົມ (Social Behaviour)

ເມື່ອຄົນເຮົາເວົ້າເຖິງ “ພຶດຕິກຳ”, ມັກຈະໝາຍເຖິງວິທີທີ່ຄົນເຮົາປະຕິບັດຕໍ່ກັນ. ສິ່ງນີ້ເອີ້ນວ່າ ພຶດຕິກຳທາງສັງຄົມ.

ພຶດຕິກຳທີ່ດີ ແລະ ບໍ່ດີ (Good and Bad Behaviour)

ເດັກນ້ອຍຈະໄດ້ຮຽນຮູ້ວ່າສິ່ງໃດຖືວ່າເປັນພຶດຕິກຳທີ່ດີ ແລະ ສິ່ງໃດເປັນພຶດຕິກຳທີ່ບໍ່ດີ. ພຶດຕິກຳທີ່ດີ ໂດຍທົ່ວໄປໝາຍເຖິງການມີມາລະຍາດ (polite), ມີຄວາມເມດຕາ ແລະ ມີນ້ຳໃຈຕໍ່ຜູ້ອື່ນ. ມັນກ່ຽວຂ້ອງກັບການສະແດງອອກໃນທາງທີ່ສັງຄົມ (society) ຄາດຫວັງ ແລະ ຊື່ນຊົມ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ການເວົ້າຄຳວ່າ “ຂໍໂທດ” ແລະ “ຂອບໃຈ” ຫຼື ການຊ່ວຍເຫຼືອຜູ້ທີ່ຕ້ອງການຄວາມຊ່ວຍເຫຼືອ ແມ່ນຕົວຢ່າງຂອງພຶດຕິກຳທີ່ດີ.

ພຶດຕິກຳທີ່ໃຊ້ໃນຊີວິດປະຈຳວັນ

ພຶດຕິກຳແມ່ນທຸກສິ່ງທີ່ຄົນ ຫຼື ສັດເຮັດ. ນີ້ແມ່ນຕົວຢ່າງໃນຊີວິດຈິງ.

ພຶດຕິກຳທີ່ມີສະຕິ ແລະ ບໍ່ມີສະຕິ

• ມີສະຕິ: ການເລືອກວ່າຈະກິນຫຍັງຕອນທ່ຽງ, ການຕັດສິນໃຈວ່າຈະໄປໂຮງຮຽນທາງໃດ, ຫຼື ການເລືອກໜັງທີ່ຈະເບິ່ງ. ເຮົາຄິດກ່ອນຈະເຮັດ.
• ບໍ່ມີສະຕິ: ການກະພິບຕາ, ການຫາຍໃຈ, ຫຼື ຫົວໃຈເຕັ້ນຕອນນອນຫຼັບ. ເຮົາເຮັດໂດຍບໍ່ໄດ້ຄິດ.

ພຶດຕິກຳທີ່ຖ່າຍທອດມາ ແລະ ພຶດຕິກຳທີ່ຮຽນຮູ້

• ການຖ່າຍທອດມາ: ເດັກແລກເກີດຮູ້ວິທີດູດນົມ. ລູກເຕົ່າທະເລທີ່ຫາກໍ່ອອກຈາກໄຂ່ກໍຮູ້ທີ່ຈະຄານໄປຫາທະເລທັນທີ. ບໍ່ມີໃຜສອນພວກມັນ.
• ການຮຽນຮູ້: ການຂີ່ລົດຖີບ, ການອ່ານໜັງສື, ການຫຸງເຂົ້າ, ຫຼື ການໃຊ້ໂທລະສັບ. ເຮົາຮຽນຮູ້ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ຜ່ານການຝຶກຝົນ.

ພຶດຕິກຳເຮັດວຽກໃນຮ່າງກາຍແນວໃດ

• ລະບົບປະສາດ (ວ່ອງໄວ): ຖ້າທ່ານຈັບໝໍ້ຮ້ອນ ມືຂອງທ່ານຈະດຶງອອກທັນທີກ່ອນທີ່ຈະຄິດ. ປະຕິກິລິຍາວ່ອງໄວນີ້ເອີ້ນວ່າ “ການສະທ້ອນ” (Reflex).
• ລະບົບຕ່ອມໄຮ້ທໍ່ (ຊ້າກວ່າ): ຮໍໂມນເຮັດໜ້າທີ່ຄືຜູ້ສົ່ງຂ່າວໃນກະແສເລືອດ. ເມື່ອເດັກນ້ອຍເຂົ້າສູ່ໄວລຸ້ນ ຮໍໂມນຈະເຮັດໃຫ້ຮ່າງກາຍປ່ຽນແປງ ແລະ ອາດສົ່ງຜົນຕໍ່ອາລົມ ແລະ ພຶດຕິກຳນຳ.

ການຮຽນຮູ້ຂອງສັດ

• ຮຽນຮູ້ຈາກລາງວັນ: ໝາຮຽນຮູ້ວ່າການນັ່ງຢ່າງຮຽບຮ້ອຍຈະໄດ້ຮັບຂະໜົມ ມັນຈຶ່ງນັ່ງເລື້ອຍໆຂຶ້ນ.
• ການຄຸ້ນເຄີຍ (Habituation): ນົກທີ່ຢູ່ໃກ້ຖະໜົນທີ່ຄຶກຄັກ ຕອນທຳອິດຕົກໃຈກັບສຽງດັງ. ເມື່ອຮູ້ວ່າສຽງນັ້ນບໍ່ມີອັນຕະລາຍ ມັນກໍເຊົາຕອບສະໜອງ. ເຊັ່ນດຽວກັນ ເຮົາອາດເຊົາສັງເກດສຽງພັດລົມ ຫຼື ສຽງລົດນອກເຮືອນ.

ພຶດຕິກຳທາງສັງຄົມ: ດີ ແລະ ບໍ່ດີ

• ພຶດຕິກຳທີ່ດີ: ເວົ້າ “ຂອບໃຈ” ແລະ “ຂໍໂທດ”, ທັກທາຍຜູ້ສູງອາຍຸຢ່າງສຸພາບ, ຊ່ວຍເພື່ອນບ້ານຖືຂອງໜັກ, ແລະ ຕໍ່ແຖວລໍຄິວ.
• ພຶດຕິກຳທີ່ບໍ່ດີ: ຮ້ອງໃສ່ຄົນອື່ນ, ຍຸແຍ່ຄົນອື່ນ, ເວົ້າຈາບໍ່ສຸພາບ, ຫຼື ບໍ່ສົນໃຈຜູ້ທີ່ຕ້ອງການຄວາມຊ່ວຍເຫຼືອ.

ເຮົາສາມາດເຮັດຫຍັງໄດ້ແດ່: ຝຶກນິໄສທີ່ດີທຸກວັນ, ມີເມດຕາຕໍ່ຜູ້ອື່ນ, ແລະ ຈື່ໄວ້ວ່າພຶດຕິກຳສາມາດຮຽນຮູ້ໄດ້ ດັ່ງນັ້ນມັນກໍສາມາດປັບປຸງໄດ້ຄືກັນ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/