ຄຳວ່າ “ອາລິຍະທຳ” (Civilization)

ຄຳວ່າ “ອາລິຍະທຳ” (Civilization) ມາຈາກພາສາລາແຕັງຄຳວ່າ civis, ເຊິ່ງໝາຍເຖິງຜູ້ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນເມືອງ. ເມື່ອຜູ້ຄົນມີຄວາມຈະເລີນ (civilized), ພວກເຂົາຈະອາໄສຢູ່ໃນກຸ່ມໃຫຍ່ທີ່ມີການຈັດຕັ້ງຢ່າງດີ, ບໍ່ໄດ້ອາໄສຢູ່ໃນຊົນເຜົ່າຂະໜາດນ້ອຍ ຫຼື ກຸ່ມຄອບຄົວທີ່ຢູ່ໂດດດ່ຽວ.

“ບໍ່ມີໃຜໃນປະຫວັດສາດຂອງອາລິຍະທຳທີ່ໄດ້ສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈຂອງພວກເຮົາກ່ຽວກັບວິທະຍາສາດ ແລະ ປັດຊະຍາທຳມະຊາດຫຼາຍກວ່ານັກປັດຊະຍາ ແລະ ນັກວິທະຍາສາດຊາວກຣີກຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ Aristotle (384–322 ກ່ອນຄຣິດສະຕະການ), ຜູ້ທີ່ມີອິດທິພົນຢ່າງເລິກເຊິ່ງ ແລະ ແຜ່ຂະຫຍາຍເປັນເວລາຫຼາຍກວ່າສອງພັນປີ” —Gary B. Ferngren.

ອາລິຍະທຳເປັນຫຼາຍກວ່າພຽງແຕ່ເມືອງໜຶ່ງ, ແຕ່ມັນແມ່ນວິທີການດຳລົງຊີວິດຮ່ວມກັນທີ່ກ້າວໜ້າ. ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າ ມັນມີກົດໝາຍ, ວັດທະນະທຳຮ່ວມກັນ, ແລະ ວິທີການທີ່ເປັນລະບົບໃນການຈັດຫາອາຫານ. ມັນຍັງມີວິທີການປົກປ້ອງປະຊາຊົນຂອງຕົນອີກດ້ວຍ. ອາລະຍະທຳສ່ວນໃຫຍ່ໃຊ້ການກະສິກຳເພື່ອຫາອາຫານ. ພວກເຂົາຍັງມີລະບົບການປົກຄອງ ເຊັ່ນ: ການປົກຄອງໂດຍກະສັດ (ລາຊາ ຫຼື ລາຊິນີ) ຫຼື ການເລືອກຕັ້ງ. ຄົນໃນອາລິຍະທຳມັກຈະເວົ້າພາສາດຽວກັນ ແລະ ມັກຈະມີສາສະໜາຮ່ວມກັນ. ພວກເຂົາສິດສອນຄວາມຮູ້ທີ່ຈຳເປັນຕໍ່ການດຳລົງຊີວິດໃຫ້ແກ່ຄົນລຸ້ນຫຼັງ. ອາລະຍະທຳທັງໝົດນັບຕັ້ງແຕ່ຊາວຊູເມຣຽນ ແລະ ຊາວອີຢິບ ໄດ້ໃຊ້ລະບົບການຂຽນບາງຢ່າງ ເພື່ອຊ່ວຍໃນການເກັບຮັກສາ ແລະ ສ້າງສະສົມຄວາມຮູ້ຜ່ານກາລະເວລາ.

ອາລິຍະທຳທີ່ມີຊື່ສຽງ

ຈັກກະວັດໂຣມັນ

ຈັກກະວັດໂຣມັນເປັນຕົວຢ່າງທີ່ດີຂອງອາລະຍະທຳຂະໜາດໃຫຍ່. ມັນຖືກປົກຄອງຈາກເມືອງໂຣມ. ຈັກກະວັດນີ້ເຄີຍຂະຫຍາຍອານາເຂດຈາກຊາຍແດນສະກັອດແລນໄປຮອດອາຟຣິກາເໜືອ ແລະ ຂ້າມໄປຮອດທະເລເມດິເຕີເຣນຽນຕາເວັນອອກ. ຊາວໂຣມັນມີພາສາຂອງຕົນເອງຄື ພາສາລາແຕັງ.

ພາສາລາແຕັງກາຍເປັນພາສາຫຼັກສຳລັບຜູ້ມີການສຶກສາ ແລະ ຍັງຄົງຖືກນຳໃຊ້ດົນນານຫຼັງຈາກທີ່ອາລິຍະທຳໂຣມັນສິ້ນສຸດລົງ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຜ່ານມາຫຼາຍກວ່າ 1,500 ປີແລ້ວ, ແຕ່ທະນາຍຄວາມ, ແພດ, ນັກວິທະຍາສາດ, ແລະ ນັກວິຊາການຍັງຄົງໃຊ້ຄຳສັບພາສາລາແຕັງ. ນັກຂຽນທີ່ມີຊື່ສຽງເຊັ່ນ William Shakespeare ກໍມີຄວາມຊຳນານໃນພາສານີ້ ແລະ ປັດຈຸບັນພາສານີ້ກໍຍັງມີການສິດສອນໃນບາງໂຮງຮຽນ.

ພວກເຮົາໄດ້ຊື່ນຊົມ ແລະ ນຳຮູບແບບສະຖາປັດຕະຍະກຳໂຣມັນມາໃຊ້, ໃຊ້ເລກໂຣມັນໃນການນັບ, ແລະ ໃຊ້ຊື່ຂອງເທບເຈົ້າໂຣມັນສຳລັບຊື່ມື້ ແລະ ເດືອນ. ໝູ່ດາວໃນທ້ອງຟ້າຍັງຄົງມີຊື່ທີ່ຊາວໂຣມັນຕັ້ງໃຫ້. ລະບົບການເມືອງຂອງໂລກຕາເວັນຕົກກໍມີພື້ນຖານມາຈາກແນວຄິດຂອງໂຣມັນ ເຊັ່ນ: ສະພາ (Senate), ເຈົ້າແຂວງ (Governor), ການເລືອກຕັ້ງ (election), ຄວາມຍຸຕິທຳ (justice), ແລະ ການລົງຄະແນນສຽງ (vote) ລ້ວນແຕ່ມາຈາກພາສາລາແຕັງ ແລະ ຄວາມໝາຍຂອງມັນບໍ່ໄດ້ປ່ຽນແປງໄປເລີຍໃນຮອບຫຼາຍພັນປີ.

ອາລິຍະທຳໂຣມັນຄົງຢູ່ເກືອບ 1,000 ປີ, ແຕ່ອາລະຍະທຳອີຢິບບູຮານເກົ່າແກ່ກວ່ານັ້ນ ແລະ ຄົງຢູ່ໄດ້ດົນນານກວ່ານັ້ນຫຼາຍ. ຊາວໂຣມັນ ແລະ ຊາວອີຢິບໄດ້ສູ້ຮົບກັນໃນສົງຄາມແຫ່ງອັກຕຽມ (Battle of Actium), ເຊິ່ງໂຣມເປັນຝ່າຍຊະນະ ແລະ ອີຢິບກໍກາຍເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງຈັກກະວັດໂຣມັນ.

ຕົວຢ່າງ “ອາລິຍະທຳ” (Civilization)

ອາຄານອາໂຄຣໂພລິສໃນປະເທດເກຣັກ. ມັນມີອິດທິພົນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍຕໍ່ສະຖາປັດຕະຍະກຳໃນອາລະຍະທຳຕາເວັນຕົກ, ອິດສະລາມ ແລະ ຕາເວັນອອກເປັນເວລາ 2,400 ປີ.

ວັດວາອາຮາມ Baalbek ໃນປະເທດເລບານອນ. ພວກມັນສະແດງໃຫ້ເຫັນແບບຈາກອາລິຍະທຳທີ່ມີອິດທິພົນຫຼາຍແຫ່ງ. ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ລວມມີຊາວ Phoenician, ຊາວ Babylonian, ຊາວເປີເຊຍ, ຊາວກຣີກ, ຊາວໂລມັນ, ຊາວ Byzantine ແລະ ຊາວອາຣັບ.

ເວທີປາໄສໂລມັນໃນນະຄອນໂລມ, ປະເທດອີຕາລີ. ນີ້ແມ່ນສູນກາງຫຼັກຂອງອາລິຍະທຳໂຣມບູຮານ. ຊາກຫັກພັງຂອງມັນຍັງຄົງເຫັນໄດ້ຈົນເຖິງທຸກມື້ນີ້.

ກຳແພງເມືອງຈີນຖືກສ້າງຂຶ້ນເພື່ອປົກປ້ອງລັດຈີນບູຮານ. ເປັນເວລາຫຼາຍພັນປີ, ຈີນເປັນບ້ານຂອງອາລິຍະທຳທີ່ສຳຄັນຫຼາຍແຫ່ງ.

ວັດວິຮູບັກຊາ ທີ່ ແຮມປີ ໃນປະເທດອິນເດຍ. ປະເທດອິນເດຍເຄີຍເປັນບ້ານຂອງສາສະໜາທີ່ສຳຄັນເຊັ່ນ: ສາສະໜາຮິນດູ ແລະ ພຸດທະສາສະໜາ. ມັນມີອິດທິພົນຕໍ່ວັດທະນະທຳອື່ນໆ, ໂດຍສະເພາະໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້.

ອີຢິບບູຮານແມ່ນຕົວຢ່າງຄລາສສິກຂອງອາລິຍະທຳຕົ້ນໆ.

ຫຍັງຄືສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດອາລິຍະທຳ?

ອາລິຍະທຳເປັນຂັ້ນຕອນທີ່ກ້າວໜ້າຫຼາຍຂອງສັງຄົມມະນຸດ ເຊິ່ງສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງຄວາມກ້າວໜ້າໃນຫຼາຍດ້ານ:

• ການຮຽນຮູ້ ແລະ ວັດທະນະທຳ: ຜູ້ຄົນພັດທະນາແນວຄິດໃໝ່ໆໃນດ້ານສິລະປະ ແລະ ວິທະຍາສາດ, ພ້ອມທັງມີມາລະຍາດ ແລະ ວິທີການປະພຶດຕົວທີ່ດີ.
• ການບັນທຶກຂໍ້ມູນ: ອາລະຍະທຳມີວິທີການບັນທຶກຂໍ້ມູນ ເຊັ່ນ: ການຂຽນ ເພື່ອຊ່ວຍໃນການເກັບຮັກສາຂໍ້ມູນຂ່າວສານ.
• ສັງຄົມທີ່ມີການຈັດຕັ້ງ: ມີລະບົບການເມືອງ ແລະ ສັງຄົມທີ່ຊັບຊ້ອນ, ໝາຍຄວາມວ່າມີລັດຖະບານ ແລະ ກຸ່ມຄົນຕ່າງໆທີ່ເຮັດວຽກຮ່ວມກັນ.

ນອກຈາກນີ້, ອາລິຍະທຳຍັງສາມາດອະທິບາຍເຖິງປະເພດຂອງວັດທະນະທຳ ແລະ ສັງຄົມທີ່ພົບເຫັນໃນສະຖານທີ່ ຫຼື ຊ່ວງເວລາໃດໜຶ່ງ ເຊັ່ນ: ອາລິຍະທຳມາຍາ ຫຼື ອາລິຍະທຳໂຣມັນບູຮານ. ມັນຍັງໝາຍເຖິງຂະບວນການຂອງການກາຍເປັນຜູ້ທີ່ມີຄວາມຈະເລີນ ເຊັ່ນເວລາທີ່ເຮົາເວົ້າວ່າ “ເຮົາກັບຄືນສູ່ອາລິຍະທຳຫຼັງຈາກການໄປແຄມປິ້ງ” ເຊິ່ງໝາຍເຖິງການກັບຄືນສູ່ສັງຄົມສະໄໝໃໝ່ທີ່ມີຄວາມສະດວກສະບາຍນັ້ນເອງ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/