ບູຮານຄະດີ (Archaeology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບຫຍັງ?

ບູຮານຄະດີ (Archaeology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບປະຫວັດສາດມະນຸດຜ່ານສິ່ງຂອງຕ່າງໆທີ່ຜູ້ຄົນໃນອະດີດໄດ້ປະໄວ້. ນັກບູຮານຄະດີຈະຄົ້ນຫາ ແລະ ສຶກສາວັດຖຸ, ຕຶກອາຄານ, ແລະ ແມ່ນແຕ່ພູມສັນຖານ ເພື່ອໃຫ້ເຂົ້າໃຈວ່າຄົນໃນສະໄໝບູຮານມີຊີວິດການເປັນຢູ່ແນວໃດ. ມັນປຽບສະເໝືອນການເປັນນັກສືບເພື່ອໄຂປິດສະໜາໃນອະດີດ! ຂະແໜງການນີ້ເປັນທັງວິທະຍາສາດສັງຄົມ ແລະ ມະນຸດສາດ ເຊິ່ງຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ (ກ່ອນມີການຂຽນ) ຈົນເຖິງຍຸກປະຫວັດສາດ, ນັບຕັ້ງແຕ່ການເຮັດເຄື່ອງມືຫີນຊິ້ນທຳອິດເມື່ອ 3.3 ລ້ານປີກ່ອນ ຈົນເຖິງຍຸກສະໄໝໃໝ່.

ນັກບູຮານຄະດີກຳລັງຂຸດຄົ້ນຢູ່ Atapuerca, ເຊິ່ງເປັນສະຖານທີ່ສຳຄັນໃນປະເທດສະເປນ.

ບູຮານຄະດີແຕກຕ່າງຈາກປາເລໂອນທໍໂລຢີ (Palaeontology) ເຊິ່ງສຶກສາກ່ຽວກັບຟອດຊິນຂອງສິ່ງມີຊີວິດບູຮານ. ບູຮານຄະດີມີຄວາມສຳຄັນຢ່າງຍິ່ງຕໍ່ການຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບສັງຄົມທີ່ບໍ່ມີບັນທຶກເປັນລາຍລັກອັກສອນ, ເຊິ່ງກວມເອົາຫຼາຍກວ່າ 99% ຂອງປະຫວັດສາດມະນຸດ! ນັກບູຮານຄະດີຕ້ອງການເຂົ້າໃຈວ່າວັດທະນະທຳປ່ຽນແປງແນວໃດ, ຜູ້ຄົນມີຊີວິດຢູ່ແນວໃດ, ແລະ ເກີດຫຍັງຂຶ້ນກັບສັງຄົມມະນຸດຕາມກາລະເວລາ. ຄຳວ່າ Archaeology ມາຈາກພາສາກຣີກ ເຊິ່ງໝາຍເຖິງ “ການສຶກສາປະຫວັດສາດບູຮານ.”

ຂະແໜງການນີ້ກ່ຽວຂ້ອງກັບການຊອກຫາສະຖານທີ່ (ການສຳຫຼວດ – Surveying), ການຂຸດຄົ້ນຢ່າງລະມັດລະວັງ (ການຂຸດຄົ້ນ – Excavation), ແລະ ຈາກນັ້ນກໍນຳຂໍ້ມູນທັງໝົດທີ່ພົບມາສຶກສາ. ນັກບູຮານຄະດີມັກຈະເຮັດວຽກຮ່ວມກັບນັກວິທະຍາສາດອື່ນໆເພື່ອໃຫ້ໄດ້ພາບລວມທີ່ຄົບຖ້ວນ.

ບູຮານຄະດີເຕີບໃຫຍ່ມາຈາກຄວາມສົນໃຈໃນ “ວັດຖຸບູຮານ” (Antiquarianism) ໃນເອີຣົບຊ່ວງປີ 1800. ນັກສະສົມວັດຖຸບູຮານ (Antiquarians) ແມ່ນຜູ້ທີ່ມີຄວາມຫຼົງໄຫຼໃນສິ່ງຂອງເກົ່າແກ່. ນັບຕັ້ງແຕ່ນັ້ນມາ, ມັນໄດ້ກາຍເປັນການສຶກສາລະດັບໂລກ. ປັດຈຸບັນ, ນັກບູຮານຄະດີຕ້ອງປະເຊີນກັບສິ່ງທ້າທາຍຫຼາຍຢ່າງ ເຊັ່ນ: ບູຮານຄະດີປອມ (Pseudoarchaeology), ການລັກລອບຂຸດຄົ້ນວັດຖຸບູຮານ, ແລະ ບາງຄັ້ງກໍຂາດຄວາມສົນໃຈຈາກສາທາລະນະຊົນ.

ປະຫວັດຂອງບູຮານຄະດີ

ການຄົ້ນພົບເບື້ອງຕົ້ນ

ກະສັດນາໂບນີດຸສ (Nabonidus) ແຫ່ງເມໂຊໂປເຕເມຍ ໄດ້ຂຸດຄົ້ນແລະສຶກສາວັດຖຸບູຮານຈາກຍຸກກະສັດນາຣາມ-ຊິນ (Naram-Sin) ແຫ່ງອັກກັດ (ປະມານ 2200 ກ່ອນ ຄ.ສ.) ໃນຊ່ວງປີ 550 ກ່ອນ ຄ.ສ. ຍ້ອນເຫດຜົນນີ້, ນາໂບນີດຸສ ຈຶ່ງມັກຖືກເອີ້ນວ່າເປັນນັກບູຮານຄະດີຄົນທຳອິດ. ເຖິງວ່າການຄາດຄະເນອາຍຸຂອງພະອົງຈະຄາດເຄື່ອນໄປປະມານ 1,500 ປີ, ແຕ່ມັນກໍເປັນສິ່ງທີ່ໜ້າອັດສະຈັນສຳລັບຍຸກສະໄໝນັ້ນ.

ການຂຸດຄົ້ນຂອງກະສັດນາໂບໄນດັສ (ປະມານ 550 ກ່ອນຄ.ສ.)

ກະບອກຈາກກະສັດນາໂບໄນດັສ

ຂໍ້ຄວາມນີ້ອະທິບາຍເຖິງການຂຸດຄົ້ນ

ການຂຽນແບບຄູນີຟອມກ່ຽວກັບກະສັດນາໂບນິດັສທີ່ຂຸດເອົາແຮ່ພື້ນຖານຈາກນາຣາມ-ຊິນຂອງອັກກາດ (ປະມານ 2200 ກ່ອນຄ.ສ.).

ນັກສະສົມວັດຖຸບູຮານ ແລະ ນັກວິຊາການຍຸກຕົ້ນ ຂໍ້ມູນເພີ່ມເຕີມ: ປະຫວັດສາດບູຮານຄະດີຂອງຈີນ

ການສຶກສາດ້ານບູຮານຄະດີເຕີບໃຫຍ່ມາຈາກຄວາມສົນໃຈໃນອະດີດທີ່ເອີ້ນວ່າ “ວັດຖຸບູຮານນິຍົມ” (Antiquarianism). ນັກສະສົມວັດຖຸບູຮານ (Antiquarians) ໄດ້ສຶກສາປະຫວັດສາດໂດຍການເບິ່ງວັດຖຸເກົ່າແກ່, ງານຂຽນ, ແລະ ສະຖານທີ່ທາງປະຫວັດສາດ ໂດຍພວກເຂົາໄດ້ເນັ້ນໃສ່ຫຼັກຖານຕົວຈິງຈາກອະດີດ. ໃນສະຕະວັດທີ 17 ແລະ 18, ໃນຍຸກແຫ່ງການຮູ້ແຈ້ງ (Age of Enlightenment), ຜູ້ຄົນໄດ້ເລີ່ມເຮັດໃຫ້ບູຮານຄະດີມີຄວາມເປັນວິທະຍາສາດຫຼາຍຂຶ້ນ.

ໃນຈີນຍຸກຈັກກະວັດ, ໂດຍສະເພາະໃນລາຊະວົງຊົ່ງ (ປີ 960–1279), ນັກວິຊາການເຊັ່ນ Ouyang Xiu ແລະ Zhao Mingcheng ໄດ້ສຶກສາ ແລະ ອະນຸລັກວັດຖຸສຳລິດເກົ່າແກ່ພ້ອມກັບຈາລຶກຕ່າງໆ. Shen Kuo, ນັກວິຊາການອີກທ່ານໜຶ່ງ, ຍັງໄດ້ວິພາກວິຈານຄົນອື່ນທີ່ບໍ່ເຂົ້າໃຈເຖິງການໃຊ້ງານດັ້ງເດີມຂອງວັດຖຸບູຮານເຫຼົ່ານັ້ນ. ການສຶກສາເຫຼົ່ານີ້ຖືກເບິ່ງວ່າເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງປະຫວັດສາດຈີນ, ບໍ່ແມ່ນສາຂາແຍກຕ່າງຫາກຄືກັບບູຮານຄະດີໃນປັດຈຸບັນ.

ໃນເອີຣົບຍຸກຟື້ນຟູສິລະປະວັດທະນະທຳ (Renaissance), ຜູ້ຄົນເລີ່ມມີຄວາມສົນໃຈຢ່າງຍິ່ງຕໍ່ຊາກເຫຼືອຂອງກຣີກບູຮານ ແລະ ໂຣມບູຮານ. Cyriacus of Ancona ເປັນນັກເດີນທາງຊາວອິຕາລີຜູ້ທີ່ໄດ້ບັນທຶກສະຖານທີ່, ຮູບປັ້ນ, ແລະ ຈາລຶກບູຮານຫຼາຍແຫ່ງ, ລວມທັງວິຫານ Parthenon ແລະ ປີຣາມິດຂອງອີຢິບ, ໂດຍລາວໄດ້ຂຽນການຄົ້ນພົບເຫຼົ່ານີ້ໄວ້ໃນປຶ້ມບັນທຶກຂອງລາວ. Flavio Biondo ຍັງໄດ້ສ້າງຄູ່ມືກ່ຽວກັບຊາກຫັກພັງຂອງໂຣມບູຮານໃນຊ່ວງປີ 1400 ອີກດ້ວຍ.

ໃນປະເທດອັງກິດ, ນັກສະສົມວັດຖຸບູຮານເຊັ່ນ John Leland ແລະ William Camden ໄດ້ສຳຫຼວດຊົນນະບົດ, ໂດຍການແຕ້ມຮູບ ແລະ ບັນຍາຍເຖິງອະນຸສອນສະຖານເກົ່າແກ່. ຄຳວ່າ “ນັກບູຮານຄະດີ” (archaeologist) ໄດ້ປາກົດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດໃນປີ 1824.

ນັກໂບຮານຄະດີກຳລັງຂຸດຄົ້ນຢູ່ໃນນະຄອນໂຣມ, ປະເທດອີຕາລີ.

Cyriacus ຂອງ Ancona (ແຕ້ມໂດຍ Benozzo Gozzoli)

ການຂຸດຄົ້ນຄັ້ງທຳອິດ

ການຂຸດຄົ້ນທາງບູຮານຄະດີຄັ້ງທຳອິດບາງແຫ່ງໄດ້ເກີດຂຶ້ນທີ່ Stonehenge ແລະ ອະນຸສອນສະຖານຫີນຂະໜາດໃຫຍ່ອື່ນໆໃນປະເທດອັງກິດ. John Aubrey (1626–1697) ແມ່ນບຸກຄົນຜູ້ບຸກເບີກທີ່ໄດ້ບັນທຶກສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານີ້ໄວ້ຫຼາຍແຫ່ງ. ລາວຍັງໄດ້ພະຍາຍາມທຳຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບວິທີທີ່ຮູບແບບການຂຽນ ແລະ ສະຖາປັດຕະຍະກຳມີການປ່ຽນແປງໄປຕາມກາລະເວລາ.

ການຂຸດຄົ້ນຍັງໄດ້ເກີດຂຶ້ນໃນເມືອງໂຣມບູຮານເຊັ່ນ Pompeii ແລະ Herculaneum, ເຊິ່ງຖືກພູເຂົາໄຟຖົມໄວ້ໃນປີ ຄ.ສ. 79. ການຂຸດຄົ້ນເຫຼົ່ານີ້ເລີ່ມຕົ້ນໃນຊ່ວງປີ 1700. ການຄົ້ນພົບເມືອງທັງເມືອງ ພ້ອມດ້ວຍເຄື່ອງມື ແລະ ເຖິງແມ່ນຮູບຮ່າງຂອງມະນຸດ, ໄດ້ສ້າງຄວາມຕື່ນຕາຕື່ນໃຈໃຫ້ແກ່ຜູ້ຄົນທົ່ວເອີຣົບ.

ແນວໃດກໍຕາມ, ການຂຸດຄົ້ນໃນຍຸກຕົ້ນມັກຈະມີຄວາມວຸ້ນວາຍ. ຜູ້ຄົນໃນສະໄໝນັ້ນຍັງບໍ່ທັນເຂົ້າໃຈເຖິງຄວາມສຳຄັນຂອງຊັ້ນດິນ ຫຼື ຄວາມສຳຄັນຂອງຕຳແໜ່ງເດີມຂອງວັດຖຸຕ່າງໆ.

ໃນຊ່ວງກາງປີ 1700, Johann Joachim Winckelmann ຈາກປະເທດເຢຍລະມັນ ໄດ້ສຶກສາວັດຖຸບູຮານຂອງໂຣມໃນນະຄອນໂຣມ. ລາວໄດ້ໄປຢ້ຽມຢາມການຂຸດຄົ້ນທີ່ Pompeii ແລະ Herculaneum, ແລະ ລາວໄດ້ຊ່ວຍສ້າງບູຮານຄະດີໃຫ້ເປັນວິທະຍາສາດ ພ້ອມທັງເປັນຄົນທຳອິດໆທີ່ໄດ້ຈັດໝວດໝູ່ສິລະປະຂອງກຣີກອອກເປັນຊ່ວງເວລາຕ່າງໆ.

ໂຢຮານ ໂຈອາຄິມ ວິນເຄວມານ (ແຕ້ມຫຼັງປີ 1755).

ຮູບຖ່າຍຫີນຕັ້ງຂອງ Stonehenge ທີ່ຖ່າຍໃນເດືອນກໍລະກົດ 1877.

ການພັດທະນາວິທີການສະໄໝໃໝ່

William Cunnington (1754–1810) ໄດ້ຮັບການຂະໜານນາມວ່າເປັນ “ບິດາແຫ່ງການຂຸດຄົ້ນທາງບູຮານຄະດີ”. ລາວໄດ້ເລີ່ມຂຸດຄົ້ນໃນປະເທດອັງກິດນັບຕັ້ງແຕ່ປີ 1798, ໂດຍມີການບັນທຶກເບິ່ງບູຮານສະຖານ (burial mounds) ຈາກຍຸກຫີນໃໝ່ (Neolithic) ແລະ ຍຸກສຳລິດ (Bronze Age) ຢ່າງລະມັດລະວັງ. ແມ່ນແຕ່ Thomas Jefferson, ຜູ້ທີ່ຈະກາຍເປັນປະທານາທິບໍດີສະຫະລັດໃນອະນາຄົດ, ກໍໄດ້ດຳເນີນການຂຸດຄົ້ນດ້ວຍຕົນເອງໃນປີ 1784 ໂດຍໃຊ້ວິທີການຂຸດຮ່ອງເພື່ອສຶກສາເບິ່ງບູຮານສະຖານຂອງຊາວພື້ນເມືອງອາເມຣິກາ.

ບາດກ້າວອັນຍິ່ງໃຫຍ່ໃນປີ 1800 ແມ່ນການເຂົ້າໃຈເລື່ອງ “ຊັ້ນດິນ” (stratigraphy). ແນວຄິດນີ້ໄດ້ຢືມມາຈາກວິຊາທໍລະນີສາດ, ເຊິ່ງໝາຍຄວາມວ່າຊັ້ນດິນທີ່ແຕກຕ່າງກັນເປັນຕົວແທນໃຫ້ແກ່ຊ່ວງເວລາທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ສິ່ງຂອງທີ່ເກົ່າແກ່ກວ່າມັກຈະຖືກພົບເຫັນຢູ່ໃນຊັ້ນທີ່ເລິກກວ່າ. ນັກບູຮານຄະດີເຊັ່ນ Jacques Boucher de Perthes ແລະ Christian Jürgensen Thomsen ໄດ້ເລີ່ມຈັດລຳດັບວັດຖຸບູຮານຕາມກາລະເວລາ.

(ຂໍ້ຄວາມນີ້ກ່າວເຖິງເສັ້ນຂົນແບ້ເສັ້ນໜຶ່ງທີ່ມາຈາກສິ່ງທໍໃນສະຕະວັດທີ 14 ເຊິ່ງພົບໃນເຮືອລຳໜຶ່ງທີ່ Tallinn, ປະເທດເອສໂຕເນຍ ໂດຍຖືກຖ່າຍພາບດ້ວຍກ້ອງຈຸລະທັດທີ່ມີກຳລັງຂະຫຍາຍ 200 ເທົ່າ).

Augustus Pitt Rivers, ນາຍທະຫານຜູ້ໜຶ່ງ, ໄດ້ກາຍເປັນບຸກຄົນທີ່ມີຄວາມສຳຄັນຢ່າງຍິ່ງ. ລາວໄດ້ເລີ່ມຂຸດຄົ້ນໃນທີ່ດິນຂອງຕົນເອງໃນອັງກິດໃນຊ່ວງປີ 1880. ລາວມີຄວາມລະມັດລະວັງຫຼາຍ ແລະ ໄດ້ຮັບການຍົກຍ້ອງວ່າເປັນນັກບູຮານຄະດີທາງວິທະຍາສາດຄົນທຳອິດ. ລາວໄດ້ຈັດລະບຽບວັດຖຸບູຮານຕາມປະເພດ ແລະ ຊ່ວງເວລາ, ເຊິ່ງສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງການປ່ຽນແປງຂອງມັນ. ລາວຢືນຢັນວ່າວັດຖຸທຸກຊິ້ນ, ບໍ່ແມ່ນແຕ່ສິ່ງທີ່ສວຍງາມເທົ່ານັ້ນ, ຄວນຈະຖືກເກັບກຳ ແລະ ບັນທຶກໄວ້.

(ມີການກ່າວເຖິງການຂຸດຄົ້ນທາງບູຮານຄະດີຂອງການຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນຍຸກຫີນທີ່ Glamilders ໃນບ້ານ Långbergsöda, Saltvik, Åland ໃນປີ 1906).

William Flinders Petrie ກໍຖືກເອີ້ນວ່າເປັນ “ບິດາແຫ່ງບູຮານຄະດີ” ເຊັ່ນກັນ. ລາວໄດ້ບັນທຶກ ແລະ ສຶກສາວັດຖຸບູຮານຢ່າງລະອຽດໃນອີຢິບ ແລະ ປາແລັດສະໄຕ. ລາວເຊື່ອໃນການສັງເກດ ແລະ ປຽບທຽບແມ້ກະທັ່ງລາຍລະອຽດທີ່ນ້ອຍທີ່ສຸດ. Petrie ໄດ້ສ້າງລະບົບການກຳນົດອາຍຸຂອງຊັ້ນດິນໂດຍອີງໃສ່ເຄື່ອງປັ້ນດິນເຜົາ, ເຊິ່ງໄດ້ປ່ຽນແປງວິຊາອີຢິບວິທະຍາ (Egyptology). ລາວເປັນຄົນທຳອິດທີ່ສຶກສາປີຣາມິດອົງໃຫຍ່ແຫ່ງກີຊາ (Great Pyramid of Giza) ຢ່າງເປັນວິທະຍາສາດໃນຊ່ວງປີ 1880. ລາວຍັງໄດ້ຝຶກອົບຮົມນັກອີຢິບວິທະຍາຫຼາຍຄົນ, ລວມທັງ Howard Carter, ຜູ້ທີ່ຄົ້ນພົບສຸສານຂອງ Tutankhamun.

Mortimer Wheeler ໄດ້ພັດທະນາວິທີການຂຸດຄົ້ນຢ່າງເປັນລະບົບໃນຕົ້ນຊ່ວງປີ 1900. (ຮູບພາບນີ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນການຂຸດຄົ້ນຂອງລາວທີ່ Maiden Castle, Dorset, ໃນເດືອນຕຸລາ 1937).

ການຂຸດຄົ້ນທີ່ຮູ້ຈັກກັນຢ່າງກວ້າງຂວາງຄັ້ງທຳອິດທີ່ໃຊ້ລະບົບຊັ້ນດິນແມ່ນຢູ່ Hissarlik, ເຊິ່ງເປັນສະຖານທີ່ຂອງເມືອງທຣອຍບູຮານ (ancient Troy), ນຳໂດຍ Heinrich Schliemann ໃນຊ່ວງປີ 1870. ພວກເຂົາພົບເມືອງ 9 ແຫ່ງທີ່ສ້າງຊ້ອນທັບກັນ. ໃນຂະນະດຽວກັນ, ຜົນງານຂອງ Sir Arthur Evans ທີ່ Knossos ໃນເກາະ Crete ໄດ້ເປີດເຜີຍໃຫ້ເຫັນອາລະຍະທຳ Minoan ທີ່ໜ້າອັດສະຈັນ.

Sir Mortimer Wheeler ໄດ້ປັບປຸງວິທີການຂຸດຄົ້ນຕື່ມອີກໃນຊ່ວງປີ 1920 ແລະ 1930. ລາວໄດ້ພັດທະນາລະບົບການຂຸດຄົ້ນແບບຕາຂ່າຍ (grid system), ເຊິ່ງນັກຮຽນຂອງລາວຄື Kathleen Kenyon ໄດ້ນຳມາປັບປຸງໃຫ້ດີຂຶ້ນຕື່ມ.

ບູຮານຄະດີໄດ້ກາຍເປັນອາຊີບມືອາຊີບໃນຕົ້ນຊ່ວງປີ 1900. ທ່ານສາມາດສຶກສາມັນໄດ້ທີ່ມະຫາວິທະຍາໄລ. ເມື່ອຮອດທ້າຍສະຕະວັດທີ 20, ນັກບູຮານຄະດີສ່ວນໃຫຍ່ກໍມີໃບປະລິນຍາ. ບູຮານຄະດີປະເພດໃໝ່ໆໄດ້ພັດທະນາຂຶ້ນ, ເຊັ່ນ: ບູຮານຄະດີທາງທະເລ (ໃຕ້ນ້ຳ) ແລະ ບູຮານຄະດີໃນຕົວເມືອງ. ນອກຈາກນີ້ຍັງມີ “ບູຮານຄະດີກູ້ໄພ” (rescue archaeology) ທີ່ເກີດຂຶ້ນ ເມື່ອມີການຮີບຮ້ອນຂຸດຄົ້ນສະຖານທີ່ກ່ອນທີ່ການກໍ່ສ້າງຈະທຳລາຍມັນລົງ.

ສິ່ງປະດິດທີ່ພົບເຫັນໃນການຂຸດຄົ້ນ Bush Barrow ໃນປີ 1808 ໂດຍ Sir Richard Colt Hoare ແລະ William Cunnington.

ນີ້ແມ່ນຂົນແບ້ອັນດຽວຈາກແຜ່ນແພໃນສະຕະວັດທີ 14 ທີ່ພົບຢູ່ເທິງເຮືອໃນ Tallinn, Estonia. ມັນໄດ້ຖືກຖ່າຍຮູບດ້ວຍກ້ອງຈຸລະທັດ (ຂະຫຍາຍ 200x).

ການຂຸດຄົ້ນໂບຮານຄະດີຂອງການຕັ້ງຖິ່ນຖານຂອງຍຸກຫີນທີ່ Glamilders ໃນບ້ານLångbergsöda, Saltvik, Åland, ໃນປີ 1906.

ທ່ານ Mortimer Wheeler ໄດ້ພັດທະນາວິທີການຂຸດຄົ້ນຢ່າງເປັນລະບົບໃນຕົ້ນຊຸມປີ 1900. ຮູບນີ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນການຂຸດຄົ້ນຂອງລາວຢູ່ທີ່ປາສາດ Maiden, Dorset, ໃນເດືອນຕຸລາ 1937.

ຄວາມສຳຄັນຂອງບູຮານຄະດີ

ເປົ້າໝາຍຫຼັກຂອງບູຮານຄະດີແມ່ນເພື່ອຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບສັງຄົມໃນອະດີດ ແລະ ວິວັດທະນາການຂອງມະນຸດ. ຫຼາຍກວ່າ 99% ຂອງປະຫວັດສາດມະນຸດໄດ້ເກີດຂຶ້ນກ່ອນການປະດິດອັກສອນ, ສະນັ້ນ ສຳລັບວັດທະນະທຳໃນຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດເຫຼົ່ານີ້, ບູຮານຄະດີຈຶ່ງເປັນວິທີດຽວທີ່ຈະຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເຂົ້າໃຈພວກເຂົາໄດ້. ມັນຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບບາດກ້າວອັນຍິ່ງໃຫຍ່ໃນປະຫວັດສາດມະນຸດ ເຊັ່ນ: ມະນຸດມີວິວັດທະນາການແນວໃດ, ພວກເຂົາໃຊ້ໄຟ, ເຮັດເຄື່ອງມື, ຄົ້ນພົບໂລຫະ, ເລີ່ມມີສາສະໜາ, ແລະ ເລີ່ມເຮັດກະສິກຳໄດ້ແນວໃດ. ຖ້າປາດສະຈາກບູຮານຄະດີ, ເຮົາແທບຈະບໍ່ຮູ້ຫຍັງເລີຍກ່ຽວກັບວິທີການດຳລົງຊີວິດຂອງຜູ້ຄົນໃນຍຸກກ່ອນມີການຂຽນ.

ບູຮານຄະດີຍັງຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເຂົ້າໃຈວັດທະນະທຳໃນຍຸກປະຫວັດສາດທີ່ມີການບັນທຶກເປັນລາຍລັກອັກສອນ ເຊັ່ນ: ກຣີກບູຮານ ຫຼື ເມໂຊໂປເຕເມຍ. ບັນທຶກເປັນລາຍລັກອັກສອນຂອງພວກເຂົາມັກຈະບໍ່ຄົບຖ້ວນ ຫຼື ມີຄວາມລຳອຽງ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ອາດຈະມີພຽງແຕ່ຄົນຮັ່ງມີ ຫຼື ຜູ້ມີອຳນາດເທົ່ານັ້ນທີ່ໄດ້ບັນທຶກສິ່ງຕ່າງໆໄວ້, ແລະ ງານຂຽນຂອງພວກເຂົາອາດຈະບໍ່ໄດ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າຊີວິດການເປັນຢູ່ຂອງຄົນອື່ນໆເປັນແນວໃດ. ບູຮານຄະດີສາມາດຕື່ມເຕັມຊ່ອງວ່າງເຫຼົ່ານີ້ ແລະ ໃຫ້ພາບລວມຂອງສັງຄົມທີ່ສົມບູນກວ່ານັ້ນ.

ວັດທະນະທຳຫຼາຍພັນແຫ່ງ ແລະ ຜູ້ຄົນຫຼາຍພັນລ້ານຄົນໄດ້ດຳລົງຊີວິດ ແລະ ລົ້ມຫາຍຕາຍຈາກໄປໂດຍບໍ່ໄດ້ປະຖິ້ມບັນທຶກເປັນລາຍລັກອັກສອນໄວ້. ການຂຽນຫາກໍ່ປາກົດຂຶ້ນປະມານ 4000 ປີກ່ອນ ຄ.ສ. ໃນບາງອາລະຍະທຳທີ່ກ້າວໜ້າເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ Homo sapiens ໄດ້ມີຊີວິດຢູ່ມາຢ່າງໜ້ອຍ 200,000 ປີ, ແລະ ສາຍພັນທີ່ຄ້າຍຄືມະນຸດອື່ນໆກໍມີມາຫຼາຍລ້ານປີ! ບູຮານຄະດີຈຶ່ງເປັນກຸນແຈສຳຄັນໃນການເຂົ້າໃຈຍຸກສະໄໝອັນຍາວນານເຫຼົ່ານີ້.

ນອກຈາກຄຸນຄ່າທາງວິທະຍາສາດແລ້ວ, ການຄົ້ນພົບທາງບູຮານຄະດີຍັງສາມາດມີຄວາມສຳຄັນຕໍ່ລູກຫຼານຂອງຜູ້ຄົນທີ່ສ້າງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນຂຶ້ນມາ. ພວກມັນຍັງສາມາດມີຄວາມໝາຍທາງວັດທະນະທຳ, ຫຼື ເປັນພຽງສິ່ງຂອງທີ່ສວຍງາມ. ບາງຄົນຄິດວ່າບູຮານຄະດີແມ່ນພຽງແຕ່ການຊອກຫາສົມບັດ ເໝືອນໃນຮູບເງົາເຊັ່ນ: Raiders of the Lost Ark. ແຕ່ບູຮານຄະດີສະໄໝໃໝ່ແມ່ນເນັ້ນໃສ່ການສຶກສາຢ່າງລະອຽດ ແລະ ການທຳຄວາມເຂົ້າໃຈອະດີດຫຼາຍກວ່າການຊອກຫາສິ່ງຂອງທີ່ມີຄ່າພຽງຢ່າງດຽວ. ການນຳສະເໜີພາບທີ່ບໍ່ເປັນຈິງບາງຄັ້ງຖືກເອີ້ນວ່າ “ບູຮານຄະດີປອມ” (pseudoarchaeology).

ກະໂຫຼກຫົວຂອງເດັກນ້ອຍ Taung ທີ່ພົບໃນອາຟຣິກາໃຕ້. ເດັກຄົນນີ້ແມ່ນບັນພະບຸລຸດມະນຸດໃນຍຸກຕົ້ນໆ.

ວິທີການທາງບູຮານຄະດີ

ການສືບສວນທາງບູຮານຄະດີປົກກະຕິແລ້ວຈະມີຫຼາຍຂັ້ນຕອນ. ຂັ້ນຕອນທຳອິດ, ນັກບູຮານຄະດີຈະຕັດສິນໃຈວ່າພວກເຂົາຕ້ອງການຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບຫຍັງ. ຈາກນັ້ນ, ພວກເຂົາຈະສຳຫຼວດພື້ນທີ່ເພື່ອຊອກຫາຂໍ້ມູນໃຫ້ໄດ້ຫຼາຍທີ່ສຸດເທົ່າທີ່ຈະຫຼາຍໄດ້ກ່ຽວກັບພື້ນທີ່ນັ້ນ. ຕໍ່ມາ, ພວກເຂົາອາດຈະຂຸດຄົ້ນ (dig) ເພື່ອເປີດເຜີຍສິ່ງທີ່ຝັງຢູ່ໃຕ້ດິນ. ສຸດທ້າຍ, ພວກເຂົາຈະສຶກສາຂໍ້ມູນທີ່ເກັບກຳໄດ້ເພື່ອຕອບຄຳຖາມຕົ້ນສະບັບຂອງພວກເຂົາ. ມັນເປັນສິ່ງສຳຄັນທີ່ຈະແບ່ງປັນຂໍ້ມູນນີ້ໃຫ້ກັບນັກບູຮານຄະດີ ແລະ ນັກປະຫວັດສາດຄົນອື່ນໆໂດຍການເຜີຍແຜ່ຂໍ້ມູນດັ່ງກ່າວ.

ການສຳຫຼວດທາງໄກ (Remote Sensing): ການໃຊ້ Lidar ແລະ ເລເຊີ ເພື່ອສ້າງແຜນທີ່ 3D ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຂຸດ.

ກ່ອນການຂຸດຄົ້ນ, ນັກບູຮານຄະດີສາມາດໃຊ້ວິທີການສຳຫຼວດທາງໄກ (Remote sensing) ເພື່ອຊອກຫາແຫຼ່ງບູຮານຄະດີ ຫຼື ຮຽນຮູ້ຂໍ້ມູນເພີ່ມເຕີມກ່ຽວກັບສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງສຳຜັດກັບພື້ນດິນ.

• Lidar: ເປັນວິທີການໃຊ້ເລເຊີເພື່ອວັດແທກໄລຍະຫ່າງ ແລະ ສ້າງແຜນທີ່ 3D ທີ່ມີລາຍລະອຽດສູງຂອງພື້ນດິນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຢູ່ໃນປ່າທຶບກໍຕາມ. ມັນສາມາດຊ່ວຍເຜີຍໃຫ້ເຫັນໂຄງສ້າງທີ່ຖືກປົກປິດໄວ້ໄດ້.
• Laser altimeter (ເຄື່ອງວັດແທກຄວາມສູງດ້ວຍເລເຊີ): ມີຫຼັກການຄ້າຍຄືກັບ Lidar, ໂດຍຈະວັດແທກຄວາມສູງຈາກເຮືອບິນເພື່ອເຮັດແຜນທີ່ພື້ນຜິວຂອງດິນ.

ການສຳຫຼວດພາກສະໜາມ (Field Survey) ບົດຄວາມຫຼັກ: ການສຳຫຼວດທາງບູຮານຄະດີ

ຫຼັງຈາກນັ້ນ, ນັກບູຮານຄະດີຈະເຮັດການສຳຫຼວດພາກສະໜາມ, ເຊິ່ງໝາຍເຖິງການຄົ້ນຫາສະຖານທີ່ທີ່ບໍ່ຮູ້ຈັກໃນພາກພື້ນໃດໜຶ່ງຢ່າງເປັນລະບົບ ຫຼື ການຊອກຫາລັກສະນະສະເພາະ (ເຊັ່ນ: ເຮືອນເກົ່າ) ພາຍໃນສະຖານທີ່ທີ່ຮູ້ຈັກກັນດີຢູ່ແລ້ວ.

ການສຳຫຼວດມີຂໍ້ດີຫຼາຍຢ່າງ: ມັນໃຊ້ເວລາ ແລະ ເງິນໜ້ອຍກວ່າການຂຸດຄົ້ນ. ມັນຍັງຊ່ວຍຫຼີກລ່ຽງການທຳລາຍສະຖານທີ່, ເຊິ່ງມີຄວາມສຳຄັນທັງໃນດ້ານຈັນຍາບັນ ແລະ ເພື່ອການສຶກສາໃນອະນາຄົດ. ການສຳຫຼວດແມ່ນວິທີດຽວທີ່ຈະຊອກຫາຂໍ້ມູນກ່ຽວກັບວິທີການກະຈາຍຕົວຂອງບ້ານເຮືອນ. ຂໍ້ມູນການສຳຫຼວດມັກຈະຖືກນຳມາໃຊ້ສ້າງແຜນທີ່ທີ່ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ມີຫຍັງຢູ່ເທິງພື້ນດິນ ຫຼື ມີວັດຖຸບູຮານຖືກພົບເຫັນຢູ່ບ່ອນໃດ.

ວິທີການທີ່ງ່າຍທີ່ສຸດຄືການສຳຫຼວດພື້ນຜິວ (Surface survey) ໂດຍການໃຫ້ຄົນຍ່າງຜ່ານພື້ນທີ່ຕ່າງໆ ເພື່ອຊອກຫາວັດຖຸບູຮານ ຫຼື ລັກສະນະຕ່າງໆທີ່ເຫັນໄດ້ເທິງດິນ. ວິທີນີ້ບໍ່ສາມາດຊອກຫາສິ່ງທີ່ຖືກຝັງຢູ່ໃຕ້ດິນທັງໝົດ ຫຼື ຖືກພືດປົກຄຸມໄດ້, ບາງຄັ້ງຈຶ່ງມີການຂຸດຂຸມທົດສອບນ້ອຍໆ.

ການສຳຫຼວດທາງອາກາດ (Aerial survey) ໃຊ້ກ້ອງຖ່າຍຮູບທີ່ຕິດກັບເຮືອບິນ, ປູມເປົ້າ, ຫຼື ເຖິງແມ່ນແຕ່ UAV (ໂດຣນ). ການເບິ່ງຈາກມຸມສູງຊ່ວຍໃນການເຮັດແຜນທີ່ສະຖານທີ່ຂະໜາດໃຫຍ່ ຫຼື ສະຖານທີ່ທີ່ຊັບຊ້ອນໄດ້ຢ່າງວ່ອງໄວ. ພາບຖ່າຍທາງອາກາດຍັງສາມາດສະແດງສິ່ງທີ່ເບິ່ງບໍ່ເຫັນຈາກພື້ນດິນໄດ້ ເຊັ່ນ: ພືດທີ່ຂຶ້ນຢູ່ເທິງກຳແພງຫີນທີ່ຖືກຝັງໄວ້ອາດຈະມີການເຕີບໂຕທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ການຖ່າຍຮູບໃນເວລາຕ່າງກັນຂອງວັນຍັງສາມາດສະແດງໃຫ້ເຫັນໂຄງຮ່າງຂອງໂຄງສ້າງຈາກການປ່ຽນແປງຂອງເງົາໄດ້. ການສຳຫຼວດທາງອາກາດຍັງໃຊ້ແສງອັນຕຣາໄວໂອເລັດ (Ultraviolet), ອິນຟຣາເຣດ (Infrared), ແລະ ເລດາສຳຫຼວດພື້ນດິນ (Ground-penetrating radar).

ການສຳຫຼວດທາງຟີຊິກສາດ (Geophysical survey) ເປັນວິທີທີ່ດີໃນການເບິ່ງໃຕ້ດິນ. ເຄື່ອງວັດແທກສະໜາມແມ່ເຫຼັກ (Magnetometers) ຈະກວດຫາການປ່ຽນແປງເລັກນ້ອຍໃນສະໜາມແມ່ເຫຼັກຂອງໂລກທີ່ເກີດຈາກວັດຖຸເຫຼັກ, ເຕົາເຜົາ, ຫຼື ຄູຄອງ. ນອກຈາກນີ້ຍັງມີການໃຊ້ເຄື່ອງມືທີ່ວັດແທກຄວາມຕ້ານທານທາງໄຟຟ້າຂອງດິນ; ໂຄງສ້າງຫີນ ຫຼື ອິດຈະມີຄວາມຕ້ານທານສູງກວ່າ, ໃນຂະນະທີ່ດິນອິນຊີຈະມີຄວາມຕ້ານທານຕ່ຳກວ່າ.

ນັກບູຮານຄະດີບາງຄົນໃຊ້ເຄື່ອງກວດຈັບໂລຫະເພື່ອຊອກຫາວັດຖຸໂລຫະ. ວິທີນີ້ອາດເປັນປະໂຫຍດ, ແຕ່ສິ່ງສຳຄັນແມ່ນຜູ້ໃຊ້ຕ້ອງບັນທຶກການຄົ້ນພົບຢ່າງລະອຽດ ແລະ ບໍ່ຄວນເຄື່ອນຍ້າຍວັດຖຸບູຮານອອກຈາກຈຸດເດີມໂດຍບໍ່ຜ່ານວິທີການທາງບູຮານຄະດີທີ່ຖືກຕ້ອງ.

ສຳລັບສະຖານທີ່ໃຕ້ນ້ຳ, ນັກບູຮານຄະດີໃຊ້ເຄື່ອງມືສຳຫຼວດທາງໄກພິເສດ ເຊັ່ນ: ເຄື່ອງວັດແທກສະໜາມແມ່ເຫຼັກທາງທະເລ (Marine magnetometers) ຫຼື ເຄື່ອງໂຊນາຣ໌ແບບສະແກນດ້ານຂ້າງ (Side-scan sonar) ເພື່ອຄົ້ນຫາຊາກເຮືອທີ່ອັບປາງ ຫຼື ຊຸມຊົນທີ່ຈົມຢູ່ໃຕ້ນ້ຳ.

ນັກໂບຮານຄະດີກຳລັງສຳຫຼວດສະຖານທີ່ແຫ່ງໜຶ່ງໃນພາກຕາເວັນອອກຂອງຈໍແດນ.

ຮູບຖ່າຍທາງອາກາດຂອງການຂຸດຄົ້ນອາຄານໂລມັນໃນປະເທດອັງກິດ, ຖ່າຍໂດຍວ່າວ.

ການຂຸດຄົ້ນອະດີດ (ການຂຸດຄົ້ນ – Excavation)

ການຂຸດຄົ້ນທາງບູຮານຄະດີແມ່ນແຫຼ່ງຂໍ້ມູນທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ. ມັນເປີດເຜີຍສິ່ງທີ່ທ່ານບໍ່ສາມາດເຫັນໄດ້ຈາກພື້ນຜິວ, ເຊັ່ນ: ຊັ້ນຂອງດິນ (stratigraphy) ແລະ ຕຳແໜ່ງທີ່ແນ່ນອນຂອງວັດຖຸ.

ການຂຸດຄົ້ນສະໄໝໃໝ່ໝາຍເຖິງການບັນທຶກຕຳແໜ່ງທີ່ຊັດເຈນຂອງທຸກວັດຖຸ ແລະ ລັກສະນະສະເພາະຢ່າງລະມັດລະວັງ. ສິ່ງນີ້ເອີ້ນວ່າ ທີ່ມາຂອງວັດຖຸ (provenance). ນອກຈາກນີ້, ຍັງຕ້ອງບັນທຶກຄວາມສຳພັນຂອງວັດຖຸເຫຼົ່ານັ້ນກັບວັດຖຸທີ່ຢູ່ໃກ້ຄຽງ ເພື່ອຊ່ວຍໃຫ້ນັກບູຮານຄະດີສາມາດວິເຄາະໄດ້ວ່າວັດຖຸໃດຖືກໃຊ້ຮ່ວມກັນ ຫຼື ເປັນຂອງຍຸກສະໄໝໃດ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ຖ້າສະຖານທີ່ໜຶ່ງເຄີຍມີວັດທະນະທຳທີ່ແຕກຕ່າງກັນມາອາໄສຢູ່, ວັດຖຸຈາກຍຸກໃໝ່ກວ່າຈະຢູ່ເໜືອວັດຖຸຈາກຍຸກເກົ່າກວ່າ.

ການຂຸດຄົ້ນເປັນສ່ວນທີ່ມີຄ່າໃຊ້ຈ່າຍສູງທີ່ສຸດໃນວຽກງານບູຮານຄະດີ ແລະ ເປັນຂະບວນການທີ່ທຳລາຍສະພາບເດີມ, ຊຶ່ງໝາຍຄວາມວ່າເມື່ອທ່ານຂຸດແລ້ວ, ທ່ານບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ມັນກັບຄືນສູ່ສະພາບເດີມໄດ້ຢ່າງສົມບູນ. ດັ່ງນັ້ນ, ຈຶ່ງມີສະຖານທີ່ໜ້ອຍຫຼາຍທີ່ຖືກຂຸດຄົ້ນຢ່າງຄົບຖ້ວນ. ບາງຄັ້ງ, ເຄື່ອງຈັກຂະໜາດໃຫຍ່ເຊັ່ນ: ລົດແບັກໂຮ (backhoes) ຈະຖືກນຳມາໃຊ້ເພື່ອເອົາດິນຊັ້ນເທິງອອກ, ແຕ່ຂະບວນການນີ້ຕ້ອງເຮັດຢ່າງລະມັດລະວັງຫຼາຍ. ຫຼັງຈາກນັ້ນ, ພື້ນທີ່ດັ່ງກ່າວປົກກະຕິແລ້ວຈະຖືກເຮັດຄວາມສະອາດດ້ວຍມືໂດຍໃຊ້ກຽວຕັກດິນ (trowels) ເພື່ອໃຫ້ເຫັນລາຍລະອຽດຕ່າງໆໄດ້ຢ່າງຊັດເຈນ.

ຈາກນັ້ນ, ນັກບູຮານຄະດີຈະແຕ້ມແຜນຜັງສະຖານທີ່. ລັກສະນະສະເພາະທີ່ຖືກຂຸດລົງໄປໃນດິນທຳມະຊາດ, ເຊັ່ນ: ຂຸມ ຫຼື ຄູຄອງ, ມັກຈະຖືກຂຸດແບ່ງເປັນສ່ວນໆເພື່ອໃຫ້ເຫັນພາກສ່ວນທາງບູຮານຄະດີທີ່ຊັດເຈນສຳລັບການບັນທຶກ. ລັກສະນະສະເພາະໜຶ່ງຢ່າງມີສອງສ່ວນ: ຮອຍຂຸດ (the cut – ຂອບຂອງຂຸມ) ແລະ ສິ່ງທີ່ຖົມຢູ່ (the fill – ສິ່ງທີ່ຢູ່ໃນຂຸມ). ທັງສອງຢ່າງຈະຖືກໃຫ້ຕົວເລກເພື່ອບັນທຶກໄວ້. ມີການແຕ້ມແຜນຜັງຢ່າງລະອຽດ, ການແຕ້ມຮູບ, ແລະ ການຖ່າຍຮູບ, ລວມທັງການຕື່ມໃບບັນທຶກຂໍ້ມູນສຳລັບແຕ່ລະບໍລິບົດ (ແຕ່ລະຊັ້ນດິນ ຫຼື ແຕ່ລະລັກສະນະ). ຂໍ້ມູນທັງໝົດນີ້ສ້າງເປັນບັນທຶກຖາວອນຂອງສະຖານທີ່, ເຊິ່ງປັດຈຸບັນໄດ້ຖືກປ່ຽນແປງໄປຍ້ອນການຂຸດຄົ້ນນັ້ນເອງ.

ການຂຸດຄົ້ນຢູ່ສວນສາທາລະນະ Edgewater ອາຍຸ 3800 ປີ ໃນລັດໄອໂອວາ.

ການຂຸດຄົ້ນທາງບູຮານຄະດີທີ່ພົບຖ້ຳຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດໃນເມືອງວິລ (ອິນສ໌ບຣຸກ), ປະເທດອອສເຕຣຍ.

ນັກບູຮານຄະດີກຳລັງກວດສອບຊາກສົບຂອງຊະເລີຍສົງຄາມຢູ່ເກາະເວກ.

ປະເພດຂອງບູຮານຄະດີ ບົດຄວາມຫຼັກ: ຂະແໜງຍ່ອຍຂອງບູຮານຄະດີ

ບູຮານຄະດີມີຫຼາຍສາຂາທີ່ແຕກຕ່າງກັນ, ໂດຍເນັ້ນໃສ່ວິທີການ, ວັດສະດຸ, ຊ່ວງເວລາ, ຫຼື ສະຖານທີ່ສະເພາະ.

ບູຮານຄະດີປະຫວັດສາດ (Historical archaeology): ສຶກສາວັດທະນະທຳທີ່ມີການບັນທຶກເປັນລາຍລັກອັກສອນບາງຮູບແບບ. ສິ່ງນີ້ອາດລວມເຖິງການສຳຫຼວດບ່ອນຝັງສົບໃນຍຸກກາງ ຫຼື ການຂຸດຄົ້ນສະຖານທີ່ຈາກສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ II.

ບູຮານຄະດີຊົນຊາດພັນວິທະຍາ (Ethnoarchaeology): ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບຜູ້ຄົນທີ່ມີຊີວິດຢູ່ໃນປັດຈຸບັນ ເພື່ອຊ່ວຍໃຫ້ເຂົ້າໃຈຫຼັກຖານທາງບູຮານຄະດີ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ການສຶກສາວິທີທີ່ກຸ່ມຄົນລ່າສັດ-ເກັບຂອງປ່າໃນຍຸກປັດຈຸບັນໃຊ້ເຄື່ອງມື ສາມາດຊ່ວຍໃຫ້ນັກບູຮານຄະດີເຂົ້າໃຈການໃຊ້ເຄື່ອງມືໃນສະໄໝບູຮານໄດ້.

ບູຮານຄະດີທົດລອງ (Experimental archaeology): ກ່ຽວຂ້ອງກັບການພະຍາຍາມສ້າງເທັກໂນໂລຢີ ຫຼື ກິດຈະກຳໃນສະໄໝບູຮານຂຶ້ນມາໃໝ່. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ການສ້າງເຮືອຈຳລອງແບບບູຮານເພື່ອເບິ່ງວ່າມັນອາດຈະແລ່ນຜ່ານນ້ຳໄດ້ແນວໃດ.

ບູຮານຄະດີວິທະຍາ (Archaeometry): ນຳໃຊ້ວິທະຍາສາດຈາກສາຂາຟີຊິກ, ເຄມີ, ແລະ ວິສະວະກຳສາດມາໃຊ້ໃນການສຶກສາຊາກບູຮານຄະດີ. ສິ່ງນີ້ອາດກ່ຽວຂ້ອງກັບການຊອກຫາວ່າວັດຖຸບູຮານເຮັດມາຈາກວັດສະດຸໃດ ຫຼື ການເຮັດແຜນທີ່ສະຖານທີ່ໂດຍໃຊ້ເຄື່ອງມືພິເສດ.

ການຈັດການຊັບພະຍາກອນວັດທະນະທຳ (Cultural resources management – CRM): ເປັນສ່ວນສຳຄັນຂອງບູຮານຄະດີໃນປັດຈຸບັນ. ນັກບູຮານຄະດີທີ່ເຮັດວຽກດ້ານ CRM ເຮັດວຽກເພື່ອປົກປ້ອງສະຖານທີ່ບູຮານຄະດີທີ່ຖືກຄຸກຄາມຈາກໂຄງການກໍ່ສ້າງໃໝ່ໆ, ເຊັ່ນ: ການສ້າງຖະໜົນຫົນທາງ ຫຼື ເມືອງ. ພວກເຂົາເຮັດໜ້າທີ່ລະບຸ, ອະນຸລັກ, ແລະ ບາງຄັ້ງກໍຂຸດຄົ້ນສະຖານທີ່ກ່ອນທີ່ມັນຈະຖືກທຳລາຍ. ສິ່ງນີ້ຊ່ວຍຮັກສາປະຫວັດສາດ ແລະ ຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດຂອງຊາດໄວ້ໄດ້ຫຼາຍ.

ການປົກປ້ອງສະຖານທີ່ບູຮານຄະດີ

ການປົກປ້ອງການຄົ້ນພົບທາງບູຮານຄະດີຈາກໄພພິບັດ, ສົງຄາມ, ແລະ ຄວາມຂັດແຍ່ງຕ່າງໆ ແມ່ນມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍ. ອົງການຈັດຕັ້ງຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ສະຫະປະຊາຊາດ (United Nations), ອົງການ UNESCO, ແລະ Blue Shield International ເຮັດວຽກເພື່ອປົກປ້ອງມໍລະດົກທາງວັດທະນະທຳ, ລວມທັງສະຖານທີ່ບູຮານຄະດີ. ພວກເຂົາເນັ້ນຢ້ຳວ່າການຄົ້ນພົບທາງບູຮານຄະດີນັ້ນ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງເອກະລັກຂອງຜູ້ຄົນ, ຊ່ວຍສົ່ງເສີມການທ່ອງທ່ຽວ, ແລະ ສະໜັບສະໜູນການເຕີບໂຕທາງເສດຖະກິດ.

ທ່ານ Karl von Habsburg, ປະທານອົງການ Blue Shield International ກ່າວວ່າ: “ຊັບສິນທາງວັດທະນະທຳຄືສ່ວນໜຶ່ງຂອງເອກະລັກຂອງຜູ້ຄົນທີ່ອາໄສຢູ່ໃນສະຖານທີ່ໃດໜຶ່ງ. ຖ້າທ່ານທຳລາຍວັດທະນະທຳຂອງພວກເຂົາ, ທ່ານກໍທຳລາຍເອກະລັກຂອງພວກເຂົາໄປພ້ອມກັນ.”

ທ່ານ Karl von Habsburg, ພວມປະຕິບັດໜ້າທີ່ຂອງອົງການ Blue Shield International ໃນປະເທດລີເບຍ.

ບູຮານຄະດີໃນວັດທະນະທຳສະໄໝໃໝ່

ບູຮານຄະດີໃນຍຸກຕົ້ນມັກຈະເນັ້ນໃສ່ການຄົ້ນຫາວັດຖຸບູຮານທີ່ໜ້າອັດສະຈັນ ຫຼື ການສຳຫຼວດເມືອງບູຮານທີ່ລຶກລັບ. ສິ່ງນີ້ເຮັດໃຫ້ເກີດພາບລັກທີ່ນິຍົມຂອງນັກບູຮານຄະດີໃນຖານະ “ນັກຜະຈົນໄພທີ່ໂຣແມນຕິກ” ຄືກັບ Indiana Jones. ຫຼາຍຄົນຄິດວ່າບູຮານຄະດີເກີດຂຶ້ນພຽງແຕ່ໃນດິນແດນທີ່ຫ່າງໄກ ແລະ ເປັນພຽງການຊອກຫາສົມບັດທີ່ມີຄ່າເທົ່ານັ້ນ.

ເຖິງແມ່ນວ່າການຄົ້ນພົບທີ່ສຳຄັນບາງຢ່າງຈະເກີດຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ທີ່ໜ້າຕື່ນຕາຕື່ນໃຈ, ແຕ່ບູຮານຄະດີສະໄໝໃໝ່ສ່ວນໃຫຍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບການເຮັດວຽກທີ່ລະອຽດ ແລະ ຖີ່ຖ້ວນ. ມັນບໍ່ໄດ້ໜ້າຕື່ນເຕັ້ນສະເໝີໄປຄືໃນຮູບເງົາ! ນັກບູຮານຄະດີມັກຈະເອີ້ນການສະແດງພາບທີ່ບໍ່ເປັນຈິງເຫຼົ່ານີ້ວ່າ “ບູຮານຄະດີປອມ” (pseudoarchaeology). ນັກບູຮານຄະດີຍັງຕ້ອງອາໄສການສະໜັບສະໜູນຈາກສາທາລະນະຊົນຢ່າງຫຼາຍ, ແລະ ພວກເຂົາມັກຈະສົນທະນາກັນວ່າ ວຽກງານຂອງພວກເຂົານັ້ນເຮັດເພື່ອໃຜ.

ການຂຸດຄົ້ນຂະໜາດໃຫຍ່ຢູ່ເມືອງ Beit She’an, ປະເທດອິດສະຣາເອນ.

ງານວາງສະແດງຖາວອນໃນບ່ອນຈອດລົດຫຼາຍຊັ້ນຂອງເຢຍລະມັນ, ເຊິ່ງອະທິບາຍເຖິງການຄົ້ນພົບທາງບູຮານຄະດີທີ່ໄດ້ເຮັດໃນລະຫວ່າງການກໍ່ສ້າງ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/