ສະຫຼຸບ
ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ (Anthropology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບມະນຸດ. ຄຳວ່າ "Anthropology" ມາຈາກພາສາກຣີກສອງຄຳ ຄື: "anthropos" ທີ່ໝາຍເຖິງ "ມະນຸດ" ແລະ "logy" ທີ່ໝາຍເຖິງ "ການສຶກສາ". ດັ່ງນັ້ນ, ມານຸດສະຍະວິທະຍາ ຈຶ່ງເປັນການສຶກສາເພື່ອທຳຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບຜູ້ຄົນ! ນັກໂບຮານຄະດີກຳລັງຂຸດຄົ້ນຢູ່ສວນສາທາລະນະ Edgewater ອາຍຸ 3800 ປີ ໃນລັດໄອໂອວາ. ພວກເຂົາສຶກສາວ່າຜູ້ຄົນເຄີຍດຳລົງຊີວິດແນວໃດມາດົນນານແລ້ວ. ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ ເປັນວິທະຍາສາດສັງຄົມທີ່ປະສົມປະສານແນວຄິດຈາກຊີວະວິທະຍາ ແລະ ປະຫວັດສາດ. ມັນຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາຮຽນຮູ້ວ່າກຸ່ມຄົນຕ່າງໆທົ່ວໂລກມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນ ແລະ ແຕກຕ່າງກັນແນວໃດ. ນັກມານຸດສະຍະວິທະຍາເຮັດການຄົ້ນຄວ້າໃນຫຼາຍສະຖານທີ່; ພວກເຂົາສຶກສາວິທີການດຳລົງຊີວິດຂອງຜູ້ຄົນໃນປະຈຸບັນ ແລະ ໃນອະດີດ ໂດຍມັກຈະໃຊ້ວິຊາໂບຮານຄະດີເຂົ້າຮ່ວມ. ພວກເຂົາອາດຈະຄົ້ນຄວ້າໃນເມືອງໃຫຍ່, ໝູ່ບ້ານນ້ອຍໆ, ຫຼື ແມ່ນແຕ່ໃນເຂດຊົນນະບົດ. ພວກເຂົາສັງເກດເບິ່ງວ່າກຸ່ມຄົນຕ່າງໆມີມຸມມອງຕໍ່ກັບເວລາ, ພື້ນທີ່,…
ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ (Anthropology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບມະນຸດ. ຄຳວ່າ “Anthropology” ມາຈາກພາສາກຣີກສອງຄຳ ຄື: “anthropos” ທີ່ໝາຍເຖິງ “ມະນຸດ” ແລະ “logy” ທີ່ໝາຍເຖິງ “ການສຶກສາ”. ດັ່ງນັ້ນ, ມານຸດສະຍະວິທະຍາ ຈຶ່ງເປັນການສຶກສາເພື່ອທຳຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບຜູ້ຄົນ!
ນັກໂບຮານຄະດີກຳລັງຂຸດຄົ້ນຢູ່ສວນສາທາລະນະ Edgewater ອາຍຸ 3800 ປີ ໃນລັດໄອໂອວາ. ພວກເຂົາສຶກສາວ່າຜູ້ຄົນເຄີຍດຳລົງຊີວິດແນວໃດມາດົນນານແລ້ວ.
ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ ເປັນວິທະຍາສາດສັງຄົມທີ່ປະສົມປະສານແນວຄິດຈາກຊີວະວິທະຍາ ແລະ ປະຫວັດສາດ. ມັນຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາຮຽນຮູ້ວ່າກຸ່ມຄົນຕ່າງໆທົ່ວໂລກມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນ ແລະ ແຕກຕ່າງກັນແນວໃດ. ນັກມານຸດສະຍະວິທະຍາເຮັດການຄົ້ນຄວ້າໃນຫຼາຍສະຖານທີ່; ພວກເຂົາສຶກສາວິທີການດຳລົງຊີວິດຂອງຜູ້ຄົນໃນປະຈຸບັນ ແລະ ໃນອະດີດ ໂດຍມັກຈະໃຊ້ວິຊາໂບຮານຄະດີເຂົ້າຮ່ວມ. ພວກເຂົາອາດຈະຄົ້ນຄວ້າໃນເມືອງໃຫຍ່, ໝູ່ບ້ານນ້ອຍໆ, ຫຼື ແມ່ນແຕ່ໃນເຂດຊົນນະບົດ. ພວກເຂົາສັງເກດເບິ່ງວ່າກຸ່ມຄົນຕ່າງໆມີມຸມມອງຕໍ່ກັບເວລາ, ພື້ນທີ່, ແລະ ຊີວິດແນວໃດ.
ນອກຈາກນີ້ ຍັງມີສິ່ງທີ່ເອີ້ນວ່າ ມະນຸດສະຍະວິທະຍາປະຍຸກ (Applied anthropology), ເຊິ່ງເປັນການທີ່ນັກມະນຸດສະຍະວິທະຍານຳເອົາສິ່ງທີ່ຮຽນຮູ້ມາຊ່ວຍແກ້ໄຂບັນຫາໃນໂລກຄວາມເປັນຈິງ. ຕົວຢ່າງ: ພວກເຂົາອາດຈະຊ່ວຍຊຸມຊົນໃນການນຳວິທີການກະສິກຳແບບດັ້ງເດີມທີ່ໄດ້ຜົນດີກັບມາໃຊ້ໃໝ່, ຫຼື ຊ່ວຍສິດສອນພາສາຂອງບັນພະບຸລຸດໃຫ້ກັບຄົນລຸ້ນຫຼັງ, ໂດຍສະເພາະຫາກພາສາເຫຼົ່ານັ້ນກຳລັງຈະສູນຫາຍໄປ.
ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວຈະແບ່ງອອກເປັນ 4 ຂະແໜງຫຼັກຄື:
- ໂບຮານຄະດີ (Archaeology): ເປັນການສຶກສາວິທີການດຳລົງຊີວິດຂອງຄົນໃນອະດີດ. ນັກໂບຮານຄະດີຮຽນຮູ້ຜ່ານການຂຸດຄົ້ນ ແລະ ສຶກສາສິ່ງຂອງທີ່ຄົນໃນອະດີດປະໄວ້ ເຊັ່ນ: ເຄື່ອງປັ້ນດິນເຜົາ, ເຄື່ອງມືຫີນ, ຕຶກອາຄານເກົ່າ, ຫຼື ແມ່ນແຕ່ຂີ້ເຫຍື້ອໃນສະໄໝບູຮານ!
- ມະນຸດສະຍະວິທະຍາກາຍຍະພາບ (Physical anthropology): ຂະແໜງນີ້ເນັ້ນໃສ່ຊີວະວິທະຍາຂອງມະນຸດ. ມັນສຶກສາວ່າຮ່າງກາຍຂອງເຮົາປ່ຽນແປງໄປຕາມການເວລາແນວໃດ (ເອີ້ນວ່າ ວິວັດທະນາການ) ແລະ ວິທີທີ່ມະນຸດປັບຕົວເຂົ້າກັບສະພາບແວດລ້ອມຕ່າງໆ. ນອກຈາກນີ້ຍັງສຶກສາສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນົມທີ່ບໍ່ແມ່ນມະນຸດ ເຊັ່ນ: ລິງ ແລະ ລິງໃຫຍ່ ເພື່ອຮຽນຮູ້ເພີ່ມເຕີມກ່ຽວກັບຕົ້ນກຳເນີດຂອງມະນຸດເອງ.
- ມະນຸດສະຍະວິທະຍາພາສາສາດ (Linguistic anthropology): ເປັນການສຶກສາກ່ຽວກັບພາສາຂອງມະນຸດ. ມັນສຳຫຼວດວິທີທີ່ພາສາພັດທະນາ ແລະ ວິວັດທະນາການຕາມການເວລາ, ລວມທັງວິທີທີ່ພາສາກຳນົດຄວາມຄິດຂອງຄົນ ແລະ ວິທີທີ່ຄົນປ່ຽນແປງພາສາຂອງພວກເຂົາ.
- ມະນຸດສະຍະວິທະຍາວັດທະນະທຳ (Cultural anthropology): ສຶກສາກ່ຽວກັບວິທີທີ່ຄົນໃຊ້ຊີວິດໃນປະຈຸບັນ ແລະ ໃນອະດີດ. ລວມເຖິງການເບິ່ງເຄື່ອງມືທີ່ໃຊ້, ອາຫານທີ່ກິນ, ແລະ ຮີດຄອງປະເພນີ ຫຼື ຄວາມເຊື່ອຕ່າງໆ. ຂະແໜງນີ້ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຢ່າງໃກ້ຊິດກັບວິຊາສັງຄົມວິທະຍາ ແລະ ຈິດຕະວິທະຍາສັງຄົມ.
ນັກສຶກສາສ່ວນໃຫຍ່ທີ່ຮຽນວິຊານີ້ຈະຮຽນຮູ້ທັງ 4 ຂະແໜງ ແຕ່ສ່ວນຫຼາຍມັກຈະເລືອກຊ່ຽວຊານໃນ 1 ຫຼື 2 ຂະແໜງ ເພື່ອເຮັດການຄົ້ນຄວ້າຫຼັກ.
ຄວາມເຂົ້າໃຈດ້ານຊີວະວິທະຍາຂອງມະນຸດ
ມະນຸດສະຍະວິທະຍາດ້ານຊີວະວິທະຍາ, ເຊິ່ງເອີ້ນອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ ມານຸດສະຍະວິທະຍາກາຍຍະພາບ, ເປັນສ່ວນສຳຄັນໃນການເຂົ້າໃຈມະນຸດ. ມັນເນັ້ນໃສ່ການປ່ຽນແປງຂອງມະນຸດຕະຫຼອດໄລຍະເວລາຫຼາຍລ້ານປີ. ຂະແໜງນີ້ຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເຫັນວິທີທີ່ຮ່າງກາຍປັບຕົວເຂົ້າກັບສະພາບແວດລ້ອມທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ແລະ ວິທີທີ່ເຮົາມີຄວາມເຊື່ອມໂຍງກັບສິ່ງທີ່ມີຊີວິດອື່ນໆ.
ນັກມະນຸດສະຍະວິທະຍາທີ່ມີຊື່ສຽງ
ມີບຸກຄົນສຳຄັນຫຼາຍທ່ານທີ່ມີສ່ວນຮ່ວມໃນຂະແໜງມະນຸດສະຍະວິທະຍາ, ເຊັ່ນ:
- Fredrik Barth
- Franz Boas
- Robert Broom
- Raymond Dart
- Mary Douglas
- Eugène Dubois
- Zora Neale Hurston
- Claude Lévi-Strauss
- Ruth Landes
- Louis Leakey
- Huang Xianfan
ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/