ດວງຈັນ ແມ່ນຫຍັງ?

ດວງຈັນເປັນດາວບໍລິວານທໍາມະຊາດຂອງໂລກ. ເຮົາມັກຈະເຫັນມັນສ່ອງແສງສະຫວ່າງໄສໃນທ້ອງຟ້າຍາມຄໍ່າຄືນ. ດາວເຄາະອື່ນໆຫຼາຍດວງກໍມີດາວບໍລິວານຂອງຕົນເອງເຊັ່ນກັນ. ນັກວິທະຍາສາດເຊື່ອວ່າດວງຈັນຂອງພວກເຮົາກໍ່ຕົວຂຶ້ນເມື່ອປະມານ 4.51 ຕື້ປີກ່ອນ, ຫຼັງຈາກການກຳເນີດຂອງໂລກໄດ້ບໍ່ດົນ. ແນວຄິດທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມທີ່ສຸດແມ່ນດວງຈັນຖືກສ້າງຂຶ້ນຈາກຊິ້ນສ່ວນທີ່ເຫຼືອຫຼັງຈາກການປະທະກັນຄັ້ງໃຫຍ່. ການປະທະກັນນີ້ເກີດຂຶ້ນລະຫວ່າງໂລກກັບວັດຖຸຂະໜາດເທົ່າດາວອັງຄານທີ່ເອີ້ນວ່າ ທີອາຍາ (Theia).

ດວງຈັນມີຄວາມກວ້າງປະມານ 3,500 ກິໂລແມັດ (2,200 ໄມ). ນີ້ແມ່ນໃຫຍ່ກວ່າໜຶ່ງສ່ວນສີ່ຂອງຂະໜາດໂລກເລັກນ້ອຍ. ໂລກມີຄວາມກວ້າງປະມານ 12,600 ກິໂລແມັດ (7,800 ໄມ). ເນື່ອງຈາກຂະໜາດທີ່ໃກ້ຄຽງກັນ, ບາງຄັ້ງໂລກ ແລະ ດວງຈັນຈຶ່ງຖືກເອີ້ນວ່າລະບົບ “ດາວເຄາະຄູ່”.

ດວງຈັນ ດວງຈັນເຕັມດວງທີ່ເຫັນໄດ້ຈາກຊິກໂລກເໜືອ

ລັກສະນະທາງວົງໂຄຈອນ

• ໄລຍະຫ່າງໃກ້ໂລກທີ່ສຸດ (Perigee): 363,104 ກມ (0.002 4 AU)
• ໄລຍະຫ່າງໄກໂລກທີ່ສຸດ (Apogee): 405,696 ກມ (0.002 7 AU)
• ແກນເຄິ່ງຍາວ (Semi-major axis): 384,399 ກມ (0.002 57 AU)
• ຄວາມຮີ (Eccentricity): 0.054 9
• ແຫຼ່ງໂຄຈອນ (Orbital period): 27.321 582 ວັນ (27 ວັນ 7 ຊົ່ວໂມງ 43.1 ນາທີ)
• ແຫຼ່ງຊີໂນດິກ (Synodic period): 29.530 589 ວັນ (29 ວັນ 12 ຊົ່ວໂມງ 44 ນາທີ 2.9 ວິນາທີ)
• ຄວາມໄວໃນການໂຄຈອນສະເລ່ຍ: 1.022 ກມ/ວິນາທີ
• ຄວາມອຽງ (Inclination): 5.145° ກັບເສັ້ນສຸລິຍະວິຖີ (ລະຫວ່າງ 18.29° ແລະ 28.58° ກັບເສັ້ນສູນສູດຂອງໂລກ)
• ເສັ້ນແວງຂອງຈຸດຕັດຂຶ້ນ (Longitude of ascending node): ໝຸນຖອຍຫຼັງຄົບຮອບໃນ 18.6 ປີ
• ອາກິວເມນຂອງຈຸດໃກ້ໂລກທີ່ສຸດ (Argument of perigee): ໝຸນໄປໜ້າຄົບຮອບໃນ 8.85 ປີ
• ດາວບໍລິວານຂອງ: ໂລກ

ລັກສະນະທາງກາຍະພາບ

• ລັດສະໝີສະເລ່ຍ: 1,737.10 ກມ (0.273 ເທົ່າຂອງໂລກ)
• ຄວາມແປ (Flattening): 0.001 25
• ເສັ້ນຮອບວົງ: 10,921 ກມ (ບໍລິເວນເສັ້ນສູນສູດ)
• ພື້ນທີ່ຜິວ: 3.793 × 10⁷ ກມ² (0.074 ເທົ່າຂອງໂລກ)
• ປະລິມານ: 2.195 8 × 10¹⁰ ກມ³ (0.020 ເທົ່າຂອງໂລກ)
• ມວນສານ: 7.347 7 × 10²² ກກ (0.012 3 ເທົ່າຂອງໂລກ)
• ຄວາມໜາແໜ້ນສະເລ່ຍ: 3,346.4 ກກ/ມ³
• ແຮງໂນ້ມຖ່ວງທີ່ຜິວ: 1.622 ມ/ວິນາທີ² (0.165 4 g)
• ຄວາມໄວຫຼຸດພົ້ນ: 2.38 ກມ/ວິນາທີ
• ແຫຼ່ງການໝູນຮອບຕົວເອງ (Sidereal rotation period): 27.321 582 ວັນ (ໝູນໄປພ້ອມກັບວົງໂຄຈອນ)
• ຄວາມໄວການໝູນຮອບຕົວເອງທີ່ເສັ້ນສູນສູດ: 4.627 ມ/ວິນາທີ
• ຄວາມອຽງຂອງແກນ: 1.542 4° (ກັບເສັ້ນສຸລິຍະວິຖີ), 6.687° (ກັບລະນາບວົງໂຄຈອນ)
• ອັນບີໂດ (Albedo): 0.12

ອຸນຫະພູມພື້ນຜິວ

• ເສັ້ນສູນສູດ: ຕ່ຳສຸດ 100 K, ສະເລ່ຍ 220 K, ສູງສຸດ 390 K
• 85° ເໜືອ: ຕ່ຳສຸດ 70 K, ສະເລ່ຍ 130 K, ສູງສຸດ 230 K

ລັກສະນະອື່ນໆ

• ຄວາມສະຫວ່າງປາກົດ (Apparent magnitude): -2.5 ເຖິງ -12.9, -12.74 (ສະເລ່ຍດວງຈັນເຕັມດວງ)
• ຂະໜາດມຸມ (Angular diameter): 29.3 ເຖິງ 34.1 ຟີລິບດາ
• ຄວາມດັນພື້ນຜິວ: 2.25 × 10⁻¹² ທໍ (torr)

ການປ່ຽນແປງຮູບຮ່າງຂອງດວງຈັນ: ຂ້າງຂຶ້ນຂ້າງແຮມ (Phases)

ດວງຈັນມີຮູບຮ່າງກົມ ແລະ ເຄິ່ງໜຶ່ງຂອງມັນຈະຖືກແສງຈາກດວງອາທິດສ່ອງສະຫວ່າງຢູ່ສະເໝີ. ໃນຂະນະທີ່ດວງຈັນໂຄຈອນອ້ອມໂລກ, ເຮົາຈະເຫັນດ້ານທີ່ຖືກແສງແຕກຕ່າງກັນໄປໃນແຕ່ລະໄລຍະ. ບາງຄັ້ງເຮົາກໍເຫັນດ້ານທີ່ຖືກແສງເຕັມດວງ, ແຕ່ບາງຄັ້ງກໍເຫັນພຽງສ່ວນນ້ອຍໆ. ສິ່ງນີ້ເກີດຂຶ້ນຍ້ອນວ່າດວງຈັນບໍ່ມີແສງສະຫວ່າງໃນຕົວເອງ, ເຮົາຈຶ່ງເຫັນພຽງແຕ່ສ່ວນທີ່ຖືກແສງອາທິດສ່ອງເຖິງເທົ່ານັ້ນ. ຮູບລັກສະນະທີ່ປ່ຽນແປງໄປນີ້ເອີ້ນວ່າ “ຂ້າງຂຶ້ນຂ້າງແຮມ” (Phases of the Moon).

ດວງຈັນໃຊ້ເວລາປະມານ 29.53 ວັນ (ປະມານ 29 ວັນ, 12 ຊົ່ວໂມງ ແລະ 44 ນາທີ) ໃນການຄົບຮອບຂ້າງຂຶ້ນຂ້າງແຮມໜຶ່ງຮອບ. ຮອບວຽນນີ້ເລີ່ມຈາກດວງຈັນເຕັມດວງທີ່ສ່ອງແສງສະຫວ່າງ, ຄ່ອຍໆຫຼຸດລົງຈົນເປັນເດືອນດັບ (New moon) ທີ່ມືດມິດ, ແລ້ວກັບມາສະຫວ່າງອີກຄັ້ງ. ເມື່ອດວງຈັນໂຄຈອນຜ່ານລະຫວ່າງໂລກກັບດວງອາທິດ ເຮົາຈະເອີ້ນວ່າ “ເດືອນດັບ”, ເຊິ່ງໃນໄລຍະນີ້ເຮົາຈະບໍ່ສາມາດເຫັນດວງຈັນໄດ້. ຫຼັງຈາກນັ້ນ, ມັນຈະປ່ຽນເປັນ “ຂ້າງຂຶ້ນ” (Waxing crescent), “ເດືອນເຄິ່ງດວງ” (First quarter), “ຂ້າງຂຶ້ນເກືອບເຕັມດວງ” (Waxing gibbous) ແລະ ສຸດທ້າຍແມ່ນ “ດວງຈັນເຕັມດວງ” (Full moon). ດວງຈັນເຕັມດວງເກີດຂຶ້ນເມື່ອດວງຈັນ ແລະ ດວງອາທິດຢູ່ກົງກັນຂ້າມກັນໂດຍມີໂລກຢູ່ກາງ. ໃນຂະນະທີ່ດວງຈັນໂຄຈອນຕໍ່ໄປ, ມັນຈະປ່ຽນເປັນ “ຂ້າງແຮມເກືອບເຕັມດວງ” (Waning gibbous), “ເດືອນເຄິ່ງດວງ” (Third quarter) ແລະ “ຂ້າງແຮມ” (Waning crescent), ກ່ອນຈະກັບຄືນໄປເປັນເດືອນດັບອີກຄັ້ງ. ມະນຸດເຮົາໃຊ້ດວງຈັນໃນການວັດແທກເວລາ, ເຊິ່ງໜຶ່ງເດືອນມີຄວາມຍາວໃກ້ຄຽງກັບຮອບວຽນຂອງດວງຈັນໜຶ່ງຮອບ.

ດວງຈັນຫັນດ້ານດຽວເຂົ້າຫາໂລກສະເໝີ, ເຊິ່ງນັກດາລາສາດເອີ້ນປະກົດການນີ້ວ່າ “ການລັອກດ້ວຍແຮງໄທດັນ” (Tidal locking). ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າ ເຮົາຈະບໍ່ສາມາດເຫັນດວງຈັນອີກດ້ານໜຶ່ງໄດ້ເລີຍຈາກໂລກ. ດ້ານທີ່ຫັນໜີຈາກໂລກເອີ້ນວ່າ “ດ້ານໄກ” (Far side), ເຊິ່ງບາງຄັ້ງກໍຖືກເອີ້ນວ່າ “ດ້ານມືດຂອງດວງຈັນ”, ແຕ່ຄວາມຈິງແລ້ວດວງອາທິດກໍສ່ອງແສງໃສ່ດ້ານນັ້ນເຊັ່ນກັນ, ພຽງແຕ່ເຮົາບໍ່ເຄີຍເຫັນມັນຖືກແສງຈາກໂລກເທົ່ານັ້ນ.

ວັດທະຈັກຂອງດວງຈັນ.

ການສຳຫຼວດດວງຈັນ: ການເດີນທາງຜ່ານເວລາ

Buzz Aldrin ຢືນຢູ່ເທິງດວງຈັນໃນປີ 1969.

ກ່ອນທີ່ມະນຸດຈະຍ່າງເທິງດວງຈັນ, ສະຫະລັດອາເມຣິກາ ແລະ ສະຫະພາບໂຊວຽດ ໄດ້ສົ່ງຫຸ່ນຍົນໄປທີ່ນັ້ນ. ຫຸ່ນຍົນເຫຼົ່ານີ້ຈະໂຄຈອນອ້ອມດວງຈັນ ຫຼື ລົງຈອດເທິງພື້ນຜິວຂອງມັນ. ພວກມັນເປັນວັດຖຸທຳອິດທີ່ມະນຸດສ້າງຂຶ້ນທີ່ໄດ້ສຳຜັດກັບດວງຈັນ.

ໃນທີ່ສຸດມະນຸດກໍໄດ້ລົງຈອດເທິງດວງຈັນໃນວັນທີ 21 ກໍລະກົດ 1969. ນັກບິນອາວະກາດ Neil Armstrong ແລະ Buzz Aldrin ໄດ້ນຳຍານລົງຈອດດວງຈັນຂອງພວກເຂົາ ທີ່ເອີ້ນວ່າ Eagle, ລົງສູ່ພື້ນຜິວດວງຈັນ. ປະຊາກອນເຄິ່ງໂລກໄດ້ເບິ່ງຜ່ານທາງໂທລະພາບໃນຂະນະທີ່ Armstrong ປີນລົງຈາກຂັ້ນໄດ. ລາວເປັນມະນຸດຄົນທຳອິດທີ່ໄດ້ສຳຜັດກັບດວງຈັນ. ລາວໄດ້ກ່າວວາຈາທີ່ໂດ່ງດັງວ່າ, “ນີ້ແມ່ນບາດກ້າວນ້ອຍໆຂອງມະນຸດຄົນໜຶ່ງ, ແຕ່ເປັນບາດກ້າວອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງມວນມະນຸດຊາດ.”

ເຖິງແມ່ນວ່າຮອຍຕີນຂອງພວກເຂົາຈະຖືກປະໄວ້ເທິງດວງຈັນດົນນານມາແລ້ວ, ແຕ່ພວກມັນກໍອາດຈະຍັງຢູ່ທີ່ນັ້ນ. ດວງຈັນບໍ່ມີລົມ ຫຼື ຝົນ, ສະນັ້ນການເຊາະເຈື່ອນ (ການສຶກຫ້ຽນ) ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນຢ່າງຊ້າໆ. ຮອຍຕີນເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງບໍ່ຖືກຖົມເຕັມ ຫຼື ລຶບຫາຍໄປ.

ມີຜູ້ຄົນອີກຫຼາຍຄົນໄດ້ລົງຈອດເທິງດວງຈັນໃນລະຫວ່າງປີ 1969 ເຖິງ 1972. ຍານອາວະກາດລຳສຸດທ້າຍທີ່ໄດ້ໄປຢ້ຽມຢາມແມ່ນ Apollo 17. Eugene Cernan ຈາກພາລະກິດ Apollo 17 ແມ່ນບຸກຄົນສຸດທ້າຍທີ່ໄດ້ສຳຜັດກັບດວງຈັນ.

ພາລະກິດຂອງສະຫະລັດອາເມຣິກາໃນການສຳຫຼວດດວງຈັນ

ບົດຄວາມຫຼັກ: ໂຄງການອະພອນໂລ (Apollo program), ການລົງຈອດເທິງດວງຈັນ (Moon landing), ແລະ ອະພອນໂລ 11 (Apollo 11).

ໃນປີ 1961, ປະທານາທິບໍດີ ຈອນ ເອັຟ. ເຄເນດີ (John F. Kennedy) ໄດ້ໃຫ້ຄຳໝັ້ນສັນຍາວ່າ ສະຫະລັດອາເມຣິກາຈະສົ່ງຄົນໄປລົງຈອດເທິງດວງຈັນໃຫ້ໄດ້ກ່ອນໝົດທົດສະວັດ. ເພື່ອກະກຽມສຳລັບພາລະກິດນີ້, ອົງການ NASA ໄດ້ສົ່ງຍານສຳຫຼວດທີ່ບໍ່ມີມະນຸດຂັບຂີ່ໄປຍັງດວງຈັນຫຼາຍລຳ. ຍານສຳຫຼວດເຫຼົ່ານີ້ຊ່ວຍໃຫ້ນັກວິທະຍາສາດເຂົ້າໃຈສະພາບພື້ນຜິວຂອງດວງຈັນ.

ໂຄງການອະພອນໂລ (Apollo program) ໄດ້ຖືກພັດທະນາຂຶ້ນໃນເວລາດຽວກັນ. ຫຼັງຈາກການທົດສອບຍານອະວະກາດອະພອນໂລຫຼາຍຄັ້ງ, ພາລະກິດອະພອນໂລ 8 (Apollo 8) ໄດ້ກາຍເປັນພາລະກິດທຳອິດທີ່ມີມະນຸດຂັບຂີ່ໄປໂຄຈອນຮອບດວງຈັນໃນປີ 1968. ນີ້ຖືເປັນບາດກ້າວອັນຍິ່ງໃຫຍ່ໃນການແຂ່ງຂັນທາງອະວະກາດ (Space Race). ການລົງຈອດຂອງມະນຸດກຸ່ມທຳອິດເທິງດວງຈັນໃນປີ 1969 ຖືກຍົກຍ້ອງວ່າເປັນຜົນສຳເລັດອັນຍິ່ງໃຫຍ່.

ນີລ ອາມສະຕຣອງ (Neil Armstrong) ກາຍເປັນບຸກຄົນທຳອິດທີ່ໄດ້ຍ່າງເທິງດວງຈັນ. ລາວເປັນຜູ້ບັນຊາການພາລະກິດອະພອນໂລ 11 (Apollo 11) ຂອງອາເມຣິກາ. ລາວໄດ້ກ້າວຍ່າງລົງສູ່ພື້ນຜິວດວງຈັນໃນເວລາ 02:56 UTC ຂອງວັນທີ 21 ກໍລະກົດ 1969. ຜູ້ຄົນປະມານ 500 ລ້ານຄົນທົ່ວໂລກໄດ້ຮັບຊົມການຖ່າຍທອດສົດນີ້ຜ່ານທາງໂທລະພາບ, ເຊິ່ງເປັນຈຳນວນຜູ້ຊົມໂທລະພາບທີ່ຫຼາຍທີ່ສຸດໃນເວລານັ້ນ.

ພາລະກິດອະພອນໂລ (Apollo 11 ຫາ 17, ຍົກເວັ້ນ Apollo 13) ໄດ້ນຳເອົາຫີນ ແລະ ດິນຈາກດວງຈັນກັບຄືນມາຫຼາຍ. ພວກເຂົາເກັບກຳຕົວຢ່າງໄດ້ປະມານ 380.05 ກິໂລກຣາມ (837.87 ປອນ). ຕົວຢ່າງເຫຼົ່ານີ້ຖືກແບ່ງອອກເປັນ 2,196 ຊິ້ນ. ຄວາມສຳເລັດຂອງການລົງຈອດເທິງດວງຈັນຂອງອາເມຣິກາເປັນໄປໄດ້ຍ້ອນການນຳໃຊ້ເຕັກໂນໂລຢີໃໝ່ໆຫຼາຍຢ່າງ, ລວມທັງຄວາມກ້າວໜ້າດ້ານວັດສະດຸ, ວິສະວະກຳຊອບແວ, ແລະ ວິທີການທີ່ຍານອະວະກາດກັບເຂົ້າສູ່ຊັ້ນບັນຍາກາດຂອງໂລກ.

ນັກວິທະຍາສາດຍັງໄດ້ຕິດຕັ້ງອຸປະກອນພິເສດໄວ້ເທິງດວງຈັນໃນລະຫວ່າງການລົງຈອດຂອງອະພອນໂລ ເຊັ່ນ: ເຄື່ອງວັດແທກຄວາມຮ້ອນ, ເຄື່ອງວັດແທກແຜ່ນດິນໄຫວ (ເພື່ອກວດຫາການສັ່ນສະເທືອນເທິງດວງຈັນ), ແລະ ເຄື່ອງວັດແທກສະໜາມແມ່ເຫຼັກ. ເຄື່ອງມືເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ສົ່ງຂໍ້ມູນກັບມາຫາໂລກຈົນເຖິງປີ 1977.

ໜ່ວຍໂລກກຳລັງໂພ່ຂຶ້ນ (ຍານອາວະກາດ ອາໂປໂລ 8, ປີ 1968, ຖ່າຍໂດຍ ວິນລຽມ ແອນເດີສ).

ຫີນຈາກດວງຈັນ (ຍານອາວະກາດ ອາໂປໂລ 17, ປີ 1972).

Neil Armstrong.

ການສຳຫຼວດດວງຈັນໂດຍປະເທດອື່ນໆ

ດວງຈັນ

ດ້ານທີ່ຫັນໜ້າເຂົ້າຫາໂລກ (Near side of the Moon)

ດ້ານທີ່ຫັນໜີຈາກໂລກ (Far side of the Moon)

ຂົ້ວເໜືອຂອງດວງຈັນ (Lunar north pole)

ຂົ້ວໃຕ້ຂອງດວງຈັນ (Lunar south pole)

ຫຼັງຈາກປີ 1976, ເປັນຊ່ວງເວລາທີ່ງຽບເຫງົາສຳລັບການສຳຫຼວດດວງຈັນ. ອົງການອະວະກາດຕ່າງໆໄດ້ຫັນໄປສຸມໃສ່ດາວເຄາະດວງອື່ນ ແລະ ການໂຄຈອນຮອບໂລກ. ສົນທິສັນຍາດວງຈັນ (Moon Treaty) ໄດ້ຖືກສ້າງຂຶ້ນໃນປີ 1979 ເພື່ອປຶກສາຫາລືກ່ຽວກັບວິທີການຈັດການຊັບພະຍາກອນຂອງດວງຈັນ.

ໃນປີ 1990, ພາລະກິດ Hiten ຂອງຍີ່ປຸ່ນ ໄດ້ເປັນຈຸດເລີ່ມຕົ້ນຂອງການສຳຫຼວດທີ່ກັບມາຟື້ນຕົວອີກຄັ້ງ. ໃນປີ 1994, ສະຫະລັດອາເມຣິກາໄດ້ສົ່ງຍານ Clementine ເຊິ່ງເຮັດໜ້າທີ່ສ້າງແຜນທີ່ພື້ນຜິວດວງຈັນ. ຍານ Lunar Prospector ໃນປີ 1998 ໄດ້ພົບຫຼັກຖານຂອງນ້ຳກ້ອນຢູ່ບໍລິເວນຂົ້ວຂອງດວງຈັນ.

ນັບແຕ່ນັ້ນມາ, ຫຼາຍປະເທດໄດ້ສົ່ງພາລະກິດໄປຍັງດວງຈັນ:

• ອົງການອະວະກາດເອີຣົບ (ESA) ໄດ້ສົ່ງຍານ SMART-1 (2004–2006).
• ຈີນໄດ້ປ່ອຍຍານ Chang’e 1 (2007–2009).
• ຍານ Chandrayaan-1 (2008) ຂອງອິນເດຍ ໄດ້ຢືນຢັນການພົບໂມເລກຸນນ້ຳໃນດິນດວງຈັນ.
• ສະຫະລັດອາເມຣິກາໄດ້ປ່ອຍຍານ Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) ໃນປີ 2009 ເຊິ່ງຍັງຄົງປະຕິບັດງານຢູ່ຈົນເຖິງປະຈຸບັນ.
• ຍານ Chang’e 3 ຂອງຈີນ ໄດ້ນຳຍານສຳຫຼວດ (rover) ທີ່ມີຊື່ວ່າ Yutu ລົງຈອດໃນປີ 2013, ເຊິ່ງເປັນພາລະກິດຍານສຳຫຼວດດວງຈັນຄັ້ງທຳອິດນັບຕັ້ງແຕ່ປີ 1973.
• ໃນປີ 2019, ຍານ Chang’e 4 ຂອງຈີນ ໄດ້ສ້າງປະຫວັດສາດການລົງຈອດຄັ້ງທຳອິດເທິງດ້ານໄກຂອງດວງຈັນ.
• ໃນປີ 2020, ຍານ Chang’e 5 ຂອງຈີນ ໄດ້ນຳເອົາວັດຖຸຈາກດວງຈັນກັບຄືນມາໂລກເຖິງ 1,731 ກຣາມ.
• ໃນປີ 2022, ເກົາຫຼີໃຕ້ໄດ້ປ່ອຍຍານ Danuri ເຊິ່ງເປັນພາລະກິດທຳອິດຂອງຕົນໄປຍັງດວງຈັນ.
• ໃນປີ 2023 ແລະ 2024, ອິນເດຍ ແລະ ຍີ່ປຸ່ນ ໄດ້ລົງຈອດຍານອະວະກາດເທິງດວງຈັນໄດ້ຢ່າງສຳເລັດຜົນ. ຍານ Smart Lander for Investigating Moon ຂອງຍີ່ປຸ່ນ ສາມາດຢູ່ລອດຜ່ານຄືນເທິງດວງຈັນໄດ້ຫຼາຍຄັ້ງ.
• ຍານລົງຈອດ IM-1 ກາຍເປັນຍານລົງຈອດລຳທຳອິດທີ່ສ້າງຂຶ້ນໂດຍພາກເອກະຊົນທີ່ລົງຈອດເທິງດວງຈັນໄດ້ໃນປີ 2024.
• ຈີນໄດ້ປ່ອຍຍານ Chang’e 6 ໃນວັນທີ 3 ພຶດສະພາ 2024, ເຊິ່ງໄດ້ດຳເນີນການເກັບຕົວຢ່າງຈາກດ້ານໄກຂອງດວງຈັນກັບຄືນມາ. ປາກິສຖານໄດ້ສົ່ງຍານໂຄຈອນດວງຈັນຊື່ ICUBE-Q ໄປພ້ອມກັບຍານ Chang’e 6.
• ພາລະກິດອື່ນໆ ເຊັ່ນ Nova-C 2, iSpace Lander, ແລະ Blue Ghost ກໍໄດ້ຖືກປ່ອຍໄປຍັງດວງຈັນໃນປີ 2024.

ໂຄງການ Artemis ຂອງສະຫະລັດອາເມຣິກາ ມີເປົ້າໝາຍທີ່ຈະສົ່ງນັກບິນອາວະກາດກັບຄືນໄປຍັງດວງຈັນໃນຊ່ວງທ້າຍທົດສະວັດທີ 2020. ໂຄງການນີ້ລວມເຖິງລູກເຮືອ Artemis II ເຊິ່ງມີແຜນທີ່ຈະເດີນທາງໄປດວງຈັນໃນປີ 2026. ຫຼາຍປະເທດໄດ້ເຂົ້າຮ່ວມກັບສະຫະລັດໃນຂໍ້ຕົກລົງ Artemis Accords ເຊິ່ງເປັນຂໍ້ຕົກລົງທີ່ແນະນຳການສຳຫຼວດດວງຈັນໃນອະນາຄົດ. ທັງສະຫະລັດ ແລະ ຈີນ ຕ່າງກໍມີແຜນທີ່ຈະສ້າງຖານປະຕິບັດງານເທິງດວງຈັນໃນຊ່ວງທົດສະວັດທີ 2030.

ສະພາບຂອງດວງຈັນ

ດວງຈັນບໍ່ມີຊັ້ນບັນຍາກາດ (ຊັ້ນອາກາດ), ຊຶ່ງໝາຍຄວາມວ່າບໍ່ມີແຮງຕ້ານຂອງອາກາດ. ດັ່ງນັ້ນ, ຂົນນົກຈຶ່ງຕົກລົງພື້ນເທົ່າໆກັບຄ້ອນໃນຂະນະທີ່ຢູ່ເທິງດວງຈັນ.

ເນື່ອງຈາກບໍ່ມີຊັ້ນບັນຍາກາດ, ສະພາບແວດລ້ອມເທິງດວງຈັນຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຮັບການປົກປ້ອງຈາກຄວາມຮ້ອນ ຫຼື ຄວາມເຢັນທີ່ສຸດຂົ້ວ. ນັກບິນອາວະກາດຕ້ອງໃສ່ຊຸດອະວະກາດພິເສດ ເພື່ອປົກປ້ອງຮ່າງກາຍ ແລະ ມີອົກຊີເຈນໄວ້ໃຫ້ຫາຍໃຈ. ຊຸດດັ່ງກ່າວມີນ້ຳໜັກພໍໆກັບນັກບິນອາວະກາດ, ແຕ່ເນື່ອງຈາກແຮງໂນ້ມຖ່ວງຂອງດວງຈັນມີໜ້ອຍ, ຊຸດຈຶ່ງບໍ່ຮູ້ສຶກໜັກເທົ່າກັບເວລາຢູ່ເທິງໂລກ.

ເນື່ອງຈາກບໍ່ມີຊັ້ນບັນຍາກາດ, ດວງຈັນຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຮັບການປົກປ້ອງຈາກກ້ອນຫີນທີ່ຕົກລົງມາຈາກອາວະກາດ. ອຸກະບາດເຫຼົ່ານີ້ຈະຕຳເຂົ້າກັບດວງຈັນໂດຍກົງ ເຮັດໃຫ້ເກີດເປັນຮູກວ້າງ ແລະ ຕື້ນທີ່ເອີ້ນວ່າ “ຂຸມອຸກະບາດ” (craters). ດວງຈັນມີຂຸມເຫຼົ່ານີ້ເປັນພັນໆແຫ່ງ, ໂດຍຂຸມທີ່ເກີດໃໝ່ຈະຄ່ອຍໆກັດເຊາະຂຸມເກົ່າໄປຢ່າງຊ້າໆ.

“ບລູມູນ” (Blue moon) ຄືດວງຈັນເຕັມດວງທີ່ເກີດຂຶ້ນພິເສດໃນຊ່ວງເວລາໃດໜຶ່ງ. ມັນອາດຈະເປັນດວງຈັນເຕັມດວງດວງທີສາມໃນຮອບສີ່ດວງຕໍ່ໜຶ່ງລະດູການ, ຫຼື ອາດຈະເປັນດວງຈັນເຕັມດວງດວງທີສອງໃນເດືອນດຽວກັນຕາມປະຕິທິນຂອງພວກເຮົາ.

ນັກບິນອາວະກາດ ຈາກພາລະກິດໂຄງການ Artemis II ໄດ້ເດີນທາງໄປຍັງດວງຈັນໃນປີ 2026 ສຳເລັດ ແລະ ກັບມາໂລກປອດໄພ. ເຊິ່ງນີ້ເປັນພາລະກິດທຳອິດທີ່ນຳມະນຸດໄປຍັງດວງຈັນນັບຕັ້ງແຕ່ປີ 1972 ເປັນຕົ້ນມາ.

ດວງຈັນກຳເນີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ

ສົມມຸດຕິຖານການປະທະກັນຄັ້ງໃຫຍ່ (Giant impact hypothesis) ແມ່ນແນວຄິດທາງວິທະຍາສາດຫຼັກທີ່ອະທິບາຍກ່ຽວກັບການກຳເນີດຂອງດວງຈັນ. ມັນຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າດວງຈັນຖືກສ້າງຂຶ້ນຈາກຊິ້ນສ່ວນທີ່ເຫຼືອຫຼັງຈາກການປະທະກັນຄັ້ງໃຫຍ່. ການປະທະກັນນີ້ເກີດຂຶ້ນລະຫວ່າງໂລກໃນຍຸກເລີ່ມຕົ້ນກັບດາວເຄາະອາຍຸນ້ອຍທີ່ມີຂະໜາດເທົ່າກັບດາວອັງຄານ.

ນ້ຳເທິງດວງຈັນ

ໃນປີ 2009, ອົງການ NASA ໄດ້ປະກາດວ່າພວກເຂົາພົບນ້ຳຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍເທິງດວງຈັນ. ນ້ຳເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ໄດ້ຢູ່ໃນສະພາບຂອງແຫຼວ ແຕ່ຢູ່ໃນຮູບແບບຂອງໄຮເດຣດ (hydrates) ແລະ ໄຮໂດຣໄຊ (hydroxides). ນ້ຳໃນສະພາບຂອງແຫຼວບໍ່ສາມາດຄົງຢູ່ເທິງດວງຈັນໄດ້ ເນື່ອງຈາກແສງຕາເວັນຈະທຳລາຍໂມເລກຸນນ້ຳຢ່າງວ່ອງໄວ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ຮູບພາບຈາກ NASA ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່ານ້ຳເຄີຍມີຢູ່ເທິງດວງຈັນໃນອະດີດ.

ໃຜເປັນເຈົ້າຂອງດວງຈັນ?

ເຖິງແມ່ນວ່າຍານອະວະກາດຂອງໂຊວຽດຈະປະທຸງໄວ້ເທິງດວງຈັນ ແລະ ທຸງຂອງສະຫະລັດອາເມຣິກາຈະຖືກປັກໂດຍນັກບິນອະວະກາດອະພອນໂລ, ແຕ່ບໍ່ມີປະເທດໃດເປັນເຈົ້າຂອງພື້ນຜິວສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງຂອງດວງຈັນ. ຣັດເຊຍ, ຈີນ, ແລະ ສະຫະລັດອາເມຣິກາ ທັງໝົດໄດ້ລົງນາມໃນສົນທິສັນຍາອະວະກາດນອກໂລກປີ 1967 (1967 Outer Space Treaty). ສົນທິສັນຍານີ້ລະບຸວ່າດວງຈັນ ແລະ ອະວະກາດທັງໝົດເປັນຂອງ “ມວນມະນຸດຊາດ”.

ທຸງຊາດ ສະຫະລັດ ອາເມລິກາ ປັກໄວ້ຈາກໂຄງການອະພອນໂລ 15 (Apollo 15 program).

ສົນທິສັນຍານີ້ຍັງລະບຸວ່າດວງຈັນສາມາດນຳໃຊ້ໄດ້ເພື່ອຈຸດປະສົງສັນຕິພາບເທົ່ານັ້ນ. ມັນຫ້າມການສ້າງຖານທັບທະຫານ ແລະ ອາວຸດທີ່ມີອານຸພາບທຳລາຍລ້າງສູງຢ່າງຈະແຈ້ງ. ສົນທິສັນຍາດວງຈັນປີ 1979 (1979 Moon Agreement) ຖືກສ້າງຂຶ້ນເພື່ອສະກັດກັ້ນບໍ່ໃຫ້ຊາດໃດຊາດໜຶ່ງເຂົ້າຄອບຄອງຊັບພະຍາກອນຂອງດວງຈັນ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ນັບຮອດເດືອນພະຈິກ 2016, ມີພຽງ 18 ປະເທດເທົ່ານັ້ນທີ່ໄດ້ລົງນາມ. ບໍ່ມີປະເທດໃດໃນກຸ່ມນີ້ທີ່ກຳລັງສົ່ງມະນຸດຂຶ້ນສູ່ອະວະກາດ ຫຼື ມີແຜນການທີ່ຈະເຮັດດັ່ງກ່າວ. ບາງຄົນໄດ້ພະຍາຍາມອ້າງສິດເປັນເຈົ້າຂອງພື້ນທີ່ບາງສ່ວນຂອງດວງຈັນ, ແຕ່ການອ້າງສິດເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ໄດ້ຮັບການຍອມຮັບວ່າເປັນຈິງ.

ຂໍ້ເທັດຈິງທີ່ໜ້າສົນໃຈກ່ຽວກັບດວງຈັນ

• ແຮງໂນ້ມຖ່ວງ: ດວງຈັນມີຂະໜາດນ້ອຍກວ່າ ແລະ ມີມວນສານໜ້ອຍກວ່າໂລກຫຼາຍ, ເຮັດໃຫ້ແຮງໂນ້ມຖ່ວງຂອງມັນອ່ອນແຮງກວ່າໂລກ. ຖ້າເຈົ້າມີນ້ຳໜັກ 60 ປອນເທິງໂລກ, ເຈົ້າຈະມີນ້ຳໜັກພຽງແຕ່ປະມານ 10 ປອນເທົ່ານັ້ນເທິງດວງຈັນ!
• ຂະໜາດ: ມັນເປັນດວງຈັນທີ່ມີຂະໜາດໃຫຍ່ເປັນອັນດັບ 5 ໃນລະບົບສຸລິຍະຂອງພວກເຮົາ. ດວງຈັນມີຂະໜາດປະມານ 1 ໃນ 4 ຂອງໂລກ. ຖ້າປຽບທຽບໂລກເປັນບານບ້ວງ, ດວງຈັນກໍຈະມີຂະໜາດປະມານບານເທັນນິດ.
• ທະເລເທິງດວງຈັນ: ຖ້າສັງເກດດີໆ, ເຈົ້າຈະເຫັນຮອຍດ່າງດຳ ແລະ ສີອ່ອນ. ຮອຍດ່າງດຳເອີ້ນວ່າ “ມາເລຍ” (maria) ເຊິ່ງເປັນພາສາລາແຕັງແປວ່າ “ທະເລ”. ນັກດາລາສາດໃນສະໄໝກ່ອນຄິດວ່າມັນເປັນມະຫາສະໝຸດແທ້ໆ, ແຕ່ຄວາມຈິງແລ້ວມັນແມ່ນພື້ນທີ່ຮາບພຽງກວ້າງໃຫຍ່ທີ່ເກີດຈາກການໄຫຼຂອງລາວາບູຮານທີ່ແຂງຕົວ. ການໄຫຼຂອງລາວານີ້ເກີດຂຶ້ນເມື່ອຫຼາຍຕື້ປີກ່ອນ ເມື່ອຍັງມີພູໄຟລະເບີດເທິງດວງຈັນ.
• ທ້ອງຟ້າ: ເທິງໂລກ, ທ້ອງຟ້າມີສີຟ້າຍ້ອນແສງຕາເວັນກະທົບກັບອາຍແກັສໃນຊັ້ນບັນຍາກາດ. ແຕ່ເທິງດວງຈັນບໍ່ມີຊັ້ນບັນຍາກາດ, ສະນັ້ນທ້ອງຟ້າຈຶ່ງເບິ່ງເປັນສີດຳ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເປັນເວລາກາງເວັນກໍຕາມ.
• ກິດຈະກຳພູໄຟ: ດວງຈັນເຄີຍມີກິດຈະກຳພູໄຟມາຈົນເຖິງປະມານ 1.2 ຕື້ປີກ່ອນ.
• ເຄືອຂ່າຍໄຮ້ສາຍ: ໃນປີ 2018, ມີຫຼາຍບໍລິສັດປະກາດແຜນການຕິດຕັ້ງເຄືອຂ່າຍໄຮ້ສາຍ 4G ເທິງດວງຈັນ ໂດຍມີເປົ້າໝາຍເພື່ອຖ່າຍທອດສົດວິດີໂອຈາກພື້ນຜິວດວງຈັນມາສູ່ໂລກ.
• ຊື່ເອີ້ນ: ຊື່ພາສາລາແຕັງຂອງດວງຈັນຄື “lūna”. ຄຳວ່າ “lunar” ໃນພາສາອັງກິດກໍມາຈາກຄຳນີ້. ໃນທາງວິທະຍາສາດ, ບາງຄັ້ງດວງຈັນກໍຖືກເອີ້ນວ່າ “Luna” ເພື່ອແຍກອອກຈາກດວງຈັນດວງອື່ນໆ.
• ໂຄງສ້າງ: ເປືອກດວງຈັນມີຄວາມໜາສະເລ່ຍປະມານ 50 ກິໂລແມັດ (31 ໄມ), ປະກອບດ້ວຍຫີນຊະນິດທີ່ເອີ້ນວ່າ “ອານໍໂທໄຊ” (anorthosite). ສ່ວນຊັ້ນແທນ (mantle) ປະກອບດ້ວຍຫີນມາຟິກ (mafic rock) ເຊິ່ງມີທາດເຫຼັກຫຼາຍກວ່າຊັ້ນແທນຂອງໂລກ.
• ຄວາມອຽງ ແລະ ອຸນຫະພູມ: ດວງຈັນມີຄວາມອຽງໜ້ອຍຫຼາຍ, ພຽງແຕ່ 1.54 ອົງສາ, ເຮັດໃຫ້ລະດູການບໍ່ປ່ຽນແປງຫຼາຍ. ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າບາງພື້ນທີ່ໃກ້ຂົ້ວຈະໄດ້ຮັບແສງແດດຕະຫຼອດເວລາ (ເອີ້ນວ່າ ຍອດແຫ່ງແສງສະຫວ່າງນິລັນດອນ), ໃນຂະນະທີ່ບາງບໍລິເວນຈະຢູ່ໃນເງົາມືດຕະຫຼອດເວລາ. ຂຸມເຫຼົ່ານີ້ຈະມີຄວາມເຢັນຈັດເຖິງ -247 ອົງສາເຊນຊຽດ (-413 ອົງສາຟາເຣນໄຮ), ເຊິ່ງເຢັນກວ່າພື້ນຜິວຂອງດາວພລູໂຕ.
• ການຫົດຕົວ: ນັກວິທະຍາສາດພົບໜ້າຜາທີ່ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າດວງຈັນໄດ້ຫົດຕົວລົງປະມານ 90 ແມັດ (300 ຟຸດ) ໃນຮອບຕື້ປີທີ່ຜ່ານມາ ເນື່ອງຈາກການສູນເສຍຄວາມຮ້ອນ.
• ດວງຈັນສີແດງ: ບາງຄັ້ງດວງຈັນກໍເບິ່ງເປັນສີແດງໃນລະຫວ່າງການເກີດຈັນທະລຸປະລາຄາ (ຈັນທະຄາດ). ຊັ້ນບັນຍາກາດຂອງໂລກຈະຫັກເຫແສງຕາເວັນໄປກະທົບໃສ່ດວງຈັນ ເຮັດໃຫ້ມັນມີສີແດງ, ເຊິ່ງບາງຄັ້ງເອີ້ນປະກົດການນີ້ວ່າ “ບລັດມູນ” (blood moons) ຫຼື ດວງຈັນສີເລືອດ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/