ທະເລຊາຍ (Desert) ແມ່ນຫຍັງ?

ທະເລຊາຍ ແມ່ນພື້ນທີ່ດິນທີ່ແຫ້ງແລ້ງຫຼາຍ. ສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານີ້ມີປະລິມານນ້ຳຝົນຕົກໜ້ອຍກວ່າ 25 ຊັງຕີແມັດ (9.8 ນິ້ວ) ຕໍ່ປີ. ອີກວິທີໜຶ່ງໃນການພິຈາລະນາກໍຄື ທະເລຊາຍສູນເສຍນ້ຳຜ່ານການລະເຫີຍຫຼາຍກວ່າປະລິມານນ້ຳທີ່ໄດ້ຮັບຈາກຝົນ.

ທະເລຊາຍກວມເອົາປະມານໜຶ່ງສ່ວນສາມ (33%) ຂອງພື້ນທີ່ດິນທັງໝົດໃນໂລກ. ນີ້ລວມເຖິງພື້ນທີ່ຂະໜາດໃຫຍ່ຂອງທະວີບອັງຕາກຕິກ, ບ່ອນທີ່ມີຄວາມແຫ້ງແລ້ງຫຼາຍຈົນບາງພື້ນທີ່ບໍ່ມີຫິມະຕົກເລີຍ. ທະເລຊາຍຮ້ອນທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດແມ່ນ ຊາຮາຣາ (Sahara) ໃນຕອນເໜືອຂອງ ອາຟຣິກາ, ເຊິ່ງມີຂະໜາດໃຫຍ່ມະຫາສານ ກວມເອົາເຖິງ 9 ລ້ານຕາລາງກິໂລແມັດ.

ພື້ນຜິວຂອງທະເລຊາຍມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນໄປ ເຊັ່ນ: ເຂດໂງ່ນຫີນ, ເນີນຊາຍ, ຫຼື ຫິມະ. ທະເລຊາຍຍັງເປັນບ່ອນຢູ່ອາໄສຂອງສັດ ແລະ ພືດຫຼາກຫຼາຍຊະນິດ. ບາງຄັ້ງ ທະເລຊາຍກໍມີການຂະຫຍາຍຕົວໃຫຍ່ຂຶ້ນ (ຂະບວນການທະເລຊາຍ ຫຼື Desertification), ແລະ ບາງຄັ້ງມັນກໍຫົດຕົວລົງ.

ເຈົ້າສາມາດພົບເຫັນທະເລຊາຍສ່ວນໃຫຍ່ໄດ້ໃນເຂດພາກຕາເວັນຕົກຂອງທະວີບອາເມຣິກາ, ອາຊີຕາເວັນຕົກ, ເຂດກາງຂອງອົດສະຕຣາລີ, ແລະ ທາງພາກໃຕ້ ແລະ ພາກເໜືອຂອງອາຟຣິກາ. ທະເລຊາຍຫຼາຍແຫ່ງ ເຊັ່ນ: ຊາຮາຣາ, ຈະມີອາກາດຮ້ອນຫຼາຍໃນຕອນກາງເວັນ ແລະ ໜາວເຢັນໃນຕອນກາງຄືນ. ແຕ່ກໍຍັງມີທະເລຊາຍເຢັນອີກດ້ວຍ, ເຊັ່ນ: ອາຕາກາມາ (Atacama) ໃນອາເມຣິກາໃຕ້, ເຊິ່ງມີອາກາດໜາວເຢັນຈັດຕະຫຼອດທັງກາງເວັນ ແລະ ກາງຄືນ.

ຮ່ອມພູແຫ່ງດວງຈັນ (Valle de la Luna) ໃນທະເລຊາຍອາຕາຄາມາ Atacama ຂອງປະເທດຊີລີ, ເຊິ່ງເປັນທະເລຊາຍຮ້ອນທີ່ແຫ້ງແລ້ງທີ່ສຸດໃນໂລກ.

ເນີນດິນຊາຍໃນທະເລຊາຍ ຣູບ ອັນ ຄາລີ Rub’ al Khali (“ເຂດຫວ່າງເປົ່າ”) ຂອງປະເທດ ຊາອຸດິອາຣາເບຍ.

ປະເພດຂອງທະເລຊາຍ

ທະເລຊາຍແບ່ງອອກເປັນ 2 ປະເພດຫຼັກ ຄື: ທະເລຊາຍຮ້ອນ ແລະ ທະເລຊາຍເຢັນ.

1. ທະເລຊາຍເຢັນ (Cold Deserts): ແຜ່ນດິນທີ່ແຫ້ງແລ້ງ ແລະ ເຕັມໄປດ້ວຍນ້ຳກ້ອນ

ທະເລຊາຍເຢັນອາດຈະປົກຄຸມໄປດ້ວຍຫິມະ ຫຼື ນ້ຳກ້ອນ. ບາງແຫ່ງແຫ້ງແລ້ງຫຼາຍຈົນນ້ຳກ້ອນປ່ຽນສະພາບກາຍເປັນອາຍໂດຍກົງ (Sublimation) ໂດຍບໍ່ຜ່ານການລະລາຍ. ທະເລຊາຍເຢັນບາງແຫ່ງອາດມີຊ່ວງເວລາສັ້ນໆທີ່ອຸນຫະພູມສູງກວ່າຈຸດເຢືອກແຂງ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ທຸນດຣາ (Tundra). ສ່ວນ ແຜ່ນນ້ຳກ້ອນ (Ice cap) ແມ່ນທະເລຊາຍເຢັນທີ່ອຸນຫະພູມຕໍ່າກວ່າຈຸດເຢືອກແຂງຕະຫຼອດປີ.

ທະເລຊາຍເຢັນມັກຈະພົບເຫັນຢູ່ໃກ້ກັບຂົ້ວໂລກ, ເຊິ່ງເປັນເຫດຜົນທີ່ພວກມັນຖືກເອີ້ນວ່າ ທະເລຊາຍຂົ້ວໂລກ (Polar deserts). ສ່ວນທະເລຊາຍເຢັນອີກປະເພດໜຶ່ງແມ່ນຕັ້ງຢູ່ໃນເຂດທີ່ມີຄວາມສູງຫຼາຍ ເຊັ່ນ: ພູຫິມາໄລ, ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ທະເລຊາຍເທິງພູສູງ (Montane deserts). ອັງຕາກຕິກ (Antarctica) ແມ່ນທະເລຊາຍເຢັນທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນໂລກ.

2. ທະເລຊາຍຮ້ອນ (Hot Deserts): ແຜ່ນດິນທີ່ແຫ້ງແລ້ງ ແລະ ຮ້ອນອົບເອົ້າ

ທະເລຊາຍຮ້ອນສ່ວນໃຫຍ່ພົບເຫັນຢູ່ໃນເຂດກຶ່ງຮ້ອນ (Subtropics). ພື້ນຜິວຂອງມັນອາດເປັນຊາຍ, ໂງ່ນຫີນ, ທະເລສາບເກືອ, ເນີນຫີນ, ຫຼື ພູເຂົາ. ທະເລຊາຍສ່ວນໃຫຍ່ທີ່ບໍ່ແມ່ນເຂດຂົ້ວໂລກຈະມີອາກາດຮ້ອນໃນຕອນກາງເວັນ ແລະ ເຢັນໃນຕອນກາງຄືນ. ໃນລະດູຮ້ອນ, ອຸນຫະພູມໃນຕອນກາງເວັນອາດສູງເຖິງ 50 °C ຫຼື ຫຼາຍກວ່ານັ້ນ. ສ່ວນໃນລະດູໜາວ, ອຸນຫະພູມໃນຕອນກາງຄືນອາດຫຼຸດລົງເຖິງ 0 °C ຫຼື ຕໍ່າກວ່ານັ້ນ.

• ທະເລຊາຍທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນໂລກ: ແມ່ນທະເລຊາຍ ຊາຮາຣາ (Sahara) ໃນອາຟຣິກາເໜືອ ເຊິ່ງມີຂະໜາດເກືອບເທົ່າກັບທະວີບເອີຣົບ ຫຼື ສະຫະລັດອາເມຣິກາ! ຊາຮາຣາຍັງເປັນທະເລຊາຍທີ່ຮ້ອນທີ່ສຸດໃນໂລກອີກດ້ວຍ.
• ທະເລຊາຍທີ່ແຫ້ງແລ້ງທີ່ສຸດໃນໂລກ: ແມ່ນທະເລຊາຍ ອາຕາກາມາ (Atacama) ໃນອາເມຣິກາໃຕ້. ທະເລຊາຍນີ້ບໍ່ມີຝົນຕົກເລີຍເປັນເວລາເຖິງ 401 ປີ, ນັບແຕ່ປີ 1570 ຫາ 1971. ກະແສນ້ຳເຢັນໃນມະຫາສະໝຸດເປັນສາເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ທະເລຊາຍແຫ່ງນີ້ແຫ້ງແລ້ງຫຼາຍ.

ທະເລຊາຍຂົ້ວໂລກ (Polar deserts): ທະເລຊາຍແຫ່ງນ້ຳກ້ອນ ແລະ ຫິມະ

ທະເລຊາຍຂົ້ວໂລກເປັນທະເລຊາຍເຢັນຊະນິດໜຶ່ງ. ເຖິງແມ່ນວ່າພວກມັນຈະເຕັມໄປດ້ວຍຫິມະ ແລະ ນ້ຳກ້ອນ, ແຕ່ພວກມັນກໍຍັງຖືກຈັດເປັນທະເລຊາຍ. ນີ້ກໍຍ້ອນວ່າບໍລິເວນເຫຼົ່ານີ້ມີປະລິມານນ້ຳຝົນ (ຫຼື ຫິມະ) ຕົກໜ້ອຍຫຼາຍ ແລະ ມີອັດຕາການລະເຫີຍຂອງນ້ຳຕໍ່າ.

ຕົວຢ່າງທີ່ດີຄື ຮ່ອມພູແມັກເມີໂດ (McMurdo Dry Valleys) ໃນອັງຕາກຕິກ. ບ່ອນນີ້ແຫ້ງແລ້ງຫຼາຍ, ຄ້າຍຄືກັບທະເລຊາຍຮ້ອນ, ເກືອບຈະບໍ່ມີຝົນ, ນ້ຳກ້ອນ ຫຼື ຫິມະເລີຍ. ມັນຍັງມີທະເລສາບເກືອ ແລະ ລຳທານທີ່ເປັນນ້ຳກ້ອນຢູ່ເທິງຜິວໜ້າ. ລົມແຮງເຮັດໃຫ້ພື້ນທີ່ເຫຼົ່ານີ້ແຫ້ງແລ້ງສຸດຂີດ ແລະ ເກືອບບໍ່ມີສິ່ງມີຊີວິດຢູ່ເລີຍ.

ທະເລຊາຍທາງຊີວະພາບ (Biological deserts): ພື້ນທີ່ທີ່ຂາດແຄນສິ່ງມີຊີວິດ

ແນວຄວາມຄິດຂອງ “ທະເລຊາຍທາງຊີວະພາບ” ໝາຍເຖິງສະຖານທີ່ທີ່ຂາດແຄນສິ່ງມີຊີວິດ, ເຖິງແມ່ນວ່າບ່ອນນັ້ນຈະມີນ້ຳກໍຕາມ. ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ອາດເປັນ “ທະເລຊາຍໃນມະຫາສະໝຸດ” (Ocean deserts), ເຊິ່ງພົບເຫັນຢູ່ບໍລິເວນໃຈກາງຂອງກະແສນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດ. ມັນຍັງສາມາດເປັນພື້ນທີ່ທີ່ມີອົກຊີແຊນຕໍ່າຫຼາຍ, ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າເຂດນ້ຳທີ່ຂາດອົກຊີແຊນ (Hypoxic ຫຼື Anoxic waters) ຫຼື ເອີ້ນອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ ເຂດມໍລະນະ (Dead zones).

ຝົນຕົກໃນທະເລຊາຍໄດ້ແນວໃດ?

ຝົນກໍຕົກໃນທະເລຊາຍເຊັ່ນກັນ, ແຕ່ບໍ່ໄດ້ຕົກເລື້ອຍໆ. ມີບ່ອນໜຶ່ງໃນທະເລຊາຍອາຕາກາມາທີ່ບໍ່ມີຝົນຕົກເລີຍເປັນເວລາ 401 ປີ! ໃນທະເລຊາຍອື່ນໆ, ຝົນອາດຈະຕົກທຸກປີ ຫຼື ພຽງແຕ່ທຸກໆສອງ-ສາມປີ. ເມື່ອຝົນຕົກ, ນ້ຳຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍອາດຈະຕົກລົງມາໃນໄລຍະເວລາສັ້ນໆ.

ນ້ຳຝົນບາງສ່ວນຈະຊຶມເຂົ້າໄປໃນດິນທີ່ແຫ້ງແລ້ງ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອອາດກາຍເປັນແມ່ນ້ຳຊົ່ວຄາວ. ວາດິສ (Wadis) ຄືຮ່ອງນ້ຳທີ່ປົກກະຕິແລ້ວຈະແຫ້ງແລ້ງ, ແຕ່ພວກມັນສາມາດເຕັມໄປດ້ວຍນ້ຳຢ່າງວ່ອງໄວຫຼັງຈາກຝົນຕົກໜັກ, ເຊິ່ງກໍ່ໃຫ້ເກີດ ນ້ຳປ່າໄຫຼຫຼາກ (Flash flood).

ບາງຄັ້ງ, ມະນຸດກໍໄດ້ນຳນ້ຳຈາກບ່ອນທີ່ມີຄວາມຊຸ່ມຊື່ນມາສູ່ທະເລຊາຍຮ້ອນເພື່ອຊ່ວຍໃຫ້ພືດເຕີບໃຫຍ່, ເຊິ່ງຂະບວນການນີ້ເອີ້ນວ່າ ການຊົນລະປະທານ (Irrigation).

ພາບເຄື່ອນໄຫວທີ່ສະແດງເຖິງຄວາມໜາແໜ້ນຂອງສິ່ງມີຊີວິດໃນແຕ່ລະປີເທິງໂລກ:

ວົງວຽນກະແສນ້ຳໃນມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກໃຕ້ (South Pacific Gyre) ເປັນຕົວຢ່າງຂອງສິ່ງທີ່ເອີ້ນວ່າ “ທະເລຊາຍໃນມະຫາສະໝຸດ” (Oceanic desert), ເຊິ່ງເຫັນໄດ້ຢ່າງຈະແຈ້ງວ່າຄວາມໜາແໜ້ນຂອງສິ່ງມີຊີວິດຢູ່ໃນລະດັບຕໍ່າ (ສະແດງດ້ວຍສີມ່ວງ). ທະເລຊາຍຂົ້ວໂລກ (Polar deserts) ຈະປະກົດເປັນສີຂາວທີ່ຄົງທີ່, ສ່ວນທະເລຊາຍທີ່ແຫ້ງແລ້ງ (Arid deserts) ຈະປະກົດເປັນສີນ້ຳຕານທີ່ຄົງທີ່, ໃນຂະນະທີ່ເຂດທຸນດຣາ (Tundras) ຈະມີການສະຫຼັບປ່ຽນໄປມາລະຫວ່າງສີຂາວ ແລະ ສີນ້ຳຕານ.

ພາຍຸຊາຍ (Sandstorm) ແມ່ນຫຍັງ?

ພາຍຸຊາຍ ຫຼື ພາຍຸຝຸ່ນ (Dust storm) ເກີດຂຶ້ນເມື່ອລົມແຮງພັດເອົາເມັດຊາຍ ແລະ ຝຸ່ນທີ່ວ່າງເປົ່າຈາກພື້ນຜິວທີ່ແຫ້ງແລ້ງຂຶ້ນສູ່ອາກາດ. ກຸ່ມເມກຂອງຊາຍ ຫຼື ຝຸ່ນເຫຼົ່ານີ້ອາດຈະໜາແໜ້ນຈົນສາມາດບັງແສງຕາເວັນໄດ້. ພາຍຸຊາຍສາມາດເຄື່ອນຍ້າຍເນີນຊາຍທັງໝົດໄດ້. ພາຍຸຊາຍເປັນປະກົດການທີ່ພົບເຫັນໄດ້ທົ່ວໄປໃນທະເລຊາຍທີ່ມີຝຸ່ນ ແລະ ຊາຍຫຼາຍ.

ສັດ ແລະ ພືດຊະນິດໃດແດ່ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນທະເລຊາຍ?

ເຖິງວ່າຈະມີສັດບໍ່ຫຼາຍປານໃດໃນທະເລຊາຍ, ແຕ່ບາງຊະນິດກໍມີຄວາມສາມາດໃນການປັບຕົວເພື່ອໃຫ້ຢູ່ລອດໃນສະພາບແວດລ້ອມທີ່ຍາກລຳບາກໄດ້ດີ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ໂຕກະປອມ, ສັດກັດແທະຂະໜາດນ້ອຍ, ງູ, ແລະ ອູດ ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນທະເລຊາຍຮ້ອນ. ທັງພືດ ແລະ ສັດໃນທະເລຊາຍຮ້ອນຕ້ອງດຳລົງຊີວິດໂດຍມີນ້ຳໃນປະລິມານທີ່ໜ້ອຍຫຼາຍ.

• ພືດທົນແລ້ງ (Xerophytic plants): ຫຼື ພືດທະເລຊາຍ, ມີວິທີການພິເສດໃນການຢູ່ລອດ. ຮາກຂອງພວກມັນອາດຈະເຕີບໃຫຍ່ຢູ່ໃກ້ຜິວໜ້າດິນເພື່ອດູດຊຶມນ້ຳຝົນຢ່າງວ່ອງໄວກ່ອນທີ່ນ້ຳຈະລະເຫີຍໄປ. ພືດ ໂດຍສະເພາະ ຕົ້ນກະບອງເພັດ (Cactus) ມີລຳຕົ້ນທີ່ໜາ ແລະ ອວບນ້ຳ ເຊິ່ງຊ່ວຍໃຫ້ພວກມັນເກັບກັກນ້ຳໄວ້ໄດ້.
• ສັດຂະໜາດນ້ອຍ: ເຊັ່ນ: ໂຕກະປອມ ແລະ ສັດກັດແທະຂະໜາດນ້ອຍ ມັກຈະຂຸດຮູຢູ່ໃຕ້ດິນເພື່ອຫຼົບໜີຈາກແສງຕາເວັນທີ່ຮ້ອນແຮງ. ພວກມັນຈະອອກມາຫາອາຫານໃນຕອນກາງຄືນເທົ່ານັ້ນ. ເຊັ່ນດຽວກັບພືດ, ສັດທະເລຊາຍຕ້ອງດຳລົງຊີວິດດ້ວຍນ້ຳໃຫ້ໜ້ອຍທີ່ສຸດເທົ່າທີ່ຈະເປັນໄປໄດ້. ນ້ຳສ່ວນໃຫຍ່ທີ່ພວກມັນໄດ້ຮັບມາຈາກແກ່ນພືດ ແລະ ລຳຕົ້ນທີ່ພວກມັນກິນ.
• ອູດ (Camels): ສາມາດຢູ່ລອດໃນທະເລຊາຍຮ້ອນໄດ້ໂດຍການເກັບກັກພະລັງງານໃນຮູບແບບຂອງໄຂມັນໄວ້ໃນໂນກ (humps) ຂອງພວກມັນ. ເຊັ່ນດຽວກັບສັດທະເລຊາຍອື່ນໆ, ອູດຈະສູນເສຍນ້ຳຜ່ານການຂັບຖ່າຍໜ້ອຍຫຼາຍ.

ທະເລຊາຍທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດຂອງໂລກມີຫຍັງແດ່?

ທະເລຊາຍທີ່ບໍ່ແມ່ນຂົ້ວໂລກທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດຂອງໂລກ.

ທະເລຊາຍກວມເອົາປະມານໜຶ່ງສ່ວນສາມຂອງພື້ນທີ່ດິນຂອງໂລກ. ສ່ວນທີ່ຕໍ່າທີ່ສຸດຂອງທະເລຊາຍອາດເປັນພື້ນທີ່ຮາບພຽງທີ່ປົກຄຸມດ້ວຍເກືອ. ລົມມີບົດບາດສຳຄັນໃນການສ້າງຮູບຮ່າງພູມສັນຖານຂອງທະເລຊາຍ. ທະເລຊາຍຂົ້ວໂລກ (ເອີ້ນອີກຢ່າງວ່າ “ທະເລຊາຍເຢັນ”) ກໍມີລັກສະນະຄ້າຍຄືກັນ, ແຕ່ປະລິມານນ້ຳຝົນຫຼັກຂອງພວກມັນແມ່ນຫິມະ, ບໍ່ແມ່ນຝົນ. ອັງຕາກຕິກແມ່ນທະເລຊາຍເຢັນທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດຂອງໂລກ. ມັນມີແຜ່ນນ້ຳກ້ອນທະວີບໜາປະມານ 98% ແລະ ໂງ່ນຫີນເປົ່າ 2%. ໂງ່ນຫີນເປົ່າບາງສ່ວນຢູ່ໃນຮ່ອມພູແຫ້ງແລ້ງຂອງອັງຕາກຕິກ, ເຊິ່ງເກືອບຈະບໍ່ມີຫິມະຕົກເລີຍ. ຮ່ອມພູເຫຼົ່ານີ້ສາມາດມີທະເລສາບເກືອທີ່ມີນ້ຳກ້ອນປົກຢູ່ເທິງ, ເຊິ່ງສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າລົມແຮງເຮັດໃຫ້ນ້ຳກ້ອນລະເຫີຍຫຼາຍກວ່າຫິມະທີ່ຕົກໜ້ອຍໜຶ່ງນັ້ນອີກ.

10 ອັນດັບທະເລຊາຍທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນໂລກ:

ອັນດັບ	ທະເລຊາຍ	ພື້ນທີ່ (ກມ²)	ພື້ນທີ່ (ຕາລາງໄມລ໌)
1	ທະເລຊາຍອັງຕາກຕິກ (ອັງຕາກຕິກ)	14,200,000	5,482,651
2	ທະເລຊາຍອາຣ໌ກຕິກ (ອາຣ໌ກຕິກ)	13,900,000	5,366,820
3	ທະເລຊາຍຊາຮາຣາ (ອາຟຣິກາ)	9,200,000	3,552,140
4	ທະເລຊາຍອົດສະຕຣາລີ (ອົດສະຕຣາລີ)	2,700,000	1,042,476
5	ທະເລຊາຍອາຣາເບຍ (ຕາເວັນອອກກາງ)	2,330,000	899,618
6	ທະເລຊາຍໂກບີ (ອາຊີ)	1,295,000	500,002
7	ທະເລຊາຍຄາລາຮາຣີ (ອາຟຣິກາ)	900,000	347,492
8	ທະເລຊາຍປາຕາໂກເນຍ (ອາເມຣິກາໃຕ້)	673,000	259,847
9	ທະເລຊາຍຊີເຣຍ (ຕາເວັນອອກກາງ)	500,000	193,051
10	ທະເລຊາຍເກຣດເບຊິນ (ອາເມຣິກາເໜືອ)	490,000	190,000

ທະເລຊາຍ, ທັງຮ້ອນ ແລະ ເຢັນ, ຊ່ວຍຄວບຄຸມອຸນຫະພູມຂອງໂລກ. ນີ້ກໍຍ້ອນວ່າພວກມັນສະທ້ອນແສງຕາເວັນໄດ້ຫຼາຍກວ່າປ່າໄມ້ ຫຼື ທະເລ.

ທະເລຊາຍໃນວັນນະຄະດີ ແລະ ສິລະປະ

ມາກໂກ ໂປໂລ (Marco Polo) ເດີນທາງມາເຖິງດິນແດນທະເລຊາຍດ້ວຍອູດ. ພາບແຕ້ມຂະໜາດນ້ອຍຈາກສະຕະວັດທີ 14 ໃນປຶ້ມ Il milione.

ຄົນສ່ວນຫຼາຍ ມັກຄິດວ່າທະເລຊາຍເປັນສະຖານທີ່ທີ່ຫວ່າງເປົ່າ ແລະ ໂຫດຮ້າຍ. ນັກຂຽນ, ນັກສ້າງຮູບເງົາ, ສິລະປິນ ແລະ ນັກຄິດ ໄດ້ໃຊ້ທະເລຊາຍເປັນສັນຍາລັກຂອງຫຼາຍສິ່ງຫຼາຍຢ່າງ. ເຫຼົ່ານີ້ລວມເຖິງຄວາມຕາຍ, ສົງຄາມ, ສາສະໜາ, ອະດີດ, ຫຼື ອະນາຄົດທີ່ໂດດດ່ຽວ.

ມີປຶ້ມຫຼາຍຫົວທີ່ຂຽນກ່ຽວກັບທະເລຊາຍ. ນັກເດີນທາງໃນຍຸກທຳອິດ ມາກໂກ ໂປໂລ (ປະມານ 1254–1324), ໄດ້ຂ້າມທະເລຊາຍຫຼາຍແຫ່ງໃນການເດີນທາງ 24 ປີຂອງເພິ່ນຜ່ານອາຊີກາງໄປຍັງປະເທດຈີນ. ປຶ້ມບາງຫົວໃຫ້ຄຳບັນຍາຍທີ່ມີຊີວິດຊີວາກ່ຽວກັບຊີວິດໃນທະເລຊາຍ. ເຫຼັ້ມອື່ນໆ, ເຊັ່ນ: Travels in Arabia Deserta (1888) ຂອງ ຊາລ໌ສ ມອນຕາກູ ດາວຕີ (Charles Montagu Doughty), ໄດ້ປະສົມປະສານເລື່ອງການເດີນທາງເຂົ້າກັບຄວາມຄິດອັນເລິກເຊິ່ງ.

ອັນຕວານ ເດີ ແຊັງ-ເຕີຊູເປຣີ (Antoine de Saint-Exupéry) ໄດ້ຂຽນກ່ຽວກັບການບິນ ແລະ ທະເລຊາຍໃນ Wind, Sand and Stars. ເກີດຣູດ ເບລ (Gertrude Bell) ໄດ້ສຳຫຼວດທະເລຊາຍອາຣາເບຍຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນຕົ້ນຊຸມປີ 1900. ລາວໄດ້ກາຍເປັນຜູ້ຊ່ຽວຊານ ແລະ ຂຽນປຶ້ມຫຼາຍຫົວ, ລວມທັງການໃຫ້ຄຳປຶກສາແກ່ລັດຖະບານອັງກິດກ່ຽວກັບຊາວອາຣັບ. ນັກສຳຫຼວດຍິງອີກຄົນໜຶ່ງຄື ເຟຣຢາ ສະຕາກ (Freya Stark), ຜູ້ທີ່ເດີນທາງຄົນດຽວໃນຕາເວັນອອກກາງ. ເພິ່ນໄດ້ໄປຢ້ຽມຢາມຕຸລະກີ, ອາຣາເບຍ, ເຢເມນ, ຊີເຣຍ, ເປີເຊຍ, ແລະ ອັຟການິດສະຖານ, ໂດຍຂຽນປຶ້ມກ່ຽວກັບການພະຈົນໄພຂອງເພິ່ນຫຼາຍກວ່າຊາວຫົວ. ນັກວິທະຍາສາດຊາວເຢຍລະມັນ ອູເວ ເຈີຣ໌ຈ (Uwe George) ໄດ້ອາໄສຢູ່ໃນທະເລຊາຍເປັນເວລາຫຼາຍປີ, ໂດຍໄດ້ແບ່ງປັນປະສົບການຂອງເພິ່ນໃນປຶ້ມ In the Deserts of this Earth.

ນັກກະວີຊາວອາເມຣິກາ ໂຣເບີຣ໌ຕ ຟຣອສຕ໌ (Robert Frost) ໄດ້ຂຽນກ່ຽວກັບຄວາມຄິດທີ່ເສົ້າໝອງໃນບົດກະວີຂອງລາວ, Desert Places. ມັນຈົບລົງດ້ວຍຂໍ້ຄວາມທີ່ວ່າ: “They cannot scare me with their empty spaces / Between stars – on stars where no human race is. / I have it in me so much nearer home / To scare myself with my own desert places.” ແປວ່າ: “ພວກເຂົາບໍ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ຂ້ອຍຢ້ານດ້ວຍພື້ນທີ່ຫວ່າງເປົ່າຂອງພວກເຂົາ / ລະຫວ່າງດວງດາວ – ເທິງດວງດາວທີ່ບໍ່ມີເຊື້ອຊາດມະນຸດຢູ່. / ຂ້ອຍມີມັນຢູ່ໃນຕົວຂ້ອຍໃກ້ບ້ານຫຼາຍ / ເພື່ອເຮັດໃຫ້ຕົວເອງຢ້ານດ້ວຍສະຖານທີ່ທະເລຊາຍຂອງຂ້ອຍເອງ.”

ມີທະເລຊາຍຢູ່ເທິງດາວເຄາະດວງອື່ນບໍ?

ພາບຂອງທະເລຊາຍເທິງດາວອັງຄານທີ່ຖ່າຍໂດຍຍານສຳຫຼວດ Spirit ໃນປີ 2004.

ດາວອັງຄານ (Mars) ເປັນດາວເຄາະດວງດຽວໃນລະບົບສຸລິຍະຂອງພວກເຮົາທີ່ພົບເຫັນທະເລຊາຍ. ເຖິງແມ່ນວ່າດາວອັງຄານຈະມີຊັ້ນບັນຍາກາດທີ່ເບົາບາງຫຼາຍ (ພຽງແຕ່ 1/100 ຂອງໂລກ), ແຕ່ລົມຂອງມັນໄດ້ສ້າງທະເລຊາຍຂະໜາດໃຫຍ່ອ້ອມຮອບຂົ້ວຂອງມັນ. ພື້ນທີ່ນີ້ກວມເອົາຫຼາຍກວ່າ 5 ລ້ານຕາລາງກິໂລແມັດ (1.9 ລ້ານຕາລາງໄມລ໌), ເຊິ່ງໃຫຍ່ກວ່າທະເລຊາຍສ່ວນໃຫຍ່ເທິງໂລກ.

ທະເລຊາຍເທິງດາວອັງຄານສ່ວນໃຫຍ່ມີເນີນຊາຍຮູບຮ່າງຄືກັບພະຈັນເຄິ່ງດວງໃນພື້ນທີ່ຮາບພຽງໃກ້ກັບແຜ່ນນ້ຳກ້ອນທີ່ຄົງທີ່ໃນເຂດເໜືອຂອງດາວ. ທົ່ງເນີນຊາຍຂະໜາດນ້ອຍກວ່າຈະພົບເຫັນຢູ່ກົ້ນຂອງຂຸມອຸກກາບຫຼາຍແຫ່ງໃນເຂດຂົ້ວໂລກຂອງດາວອັງຄານ. ນັກວິທະຍາສາດໄດ້ໃຊ້ເລເຊີຈາກຍານສຳຫຼວດດາວອັງຄານ (Mars Exploration Rover) ເພື່ອສ່ອງເບິ່ງໂງ່ນຫີນ. ພວກເຂົາພົບເຫັນຜິວບາງໆຢູ່ເທິງພື້ນຜິວທີ່ມີລັກສະນະຄ້າຍຄື “ທະເລຊາຍວານິຊ” (desert varnish) ທີ່ພົບເຫັນເທິງໂລກ, ເຖິງແມ່ນວ່າມັນອາດຈະເປັນພຽງຝຸ່ນທີ່ຢູ່ເທິງພື້ນຜິວກໍຕາມ. ພື້ນຜິວຂອງດວງຈັນໄທທັນ (Titan), ເຊິ່ງເປັນດວງຈັນຂອງດາວເສົາ, ກໍມີພື້ນຜິວຄ້າຍຄືທະເລຊາຍທີ່ມີທະເລແຫ່ງເນີນຊາຍເຊັ່ນກັນ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/