ລະຄອນ (Theatre) ແມ່ນຫຍັງ?

ລະຄອນ (Theatre) ເປັນການສະແດງສົດຮູບແບບພິເສດ ໂດຍມີຜູ້ສະແດງ (ສ່ວນໃຫຍ່ແມ່ນນັກສະແດງ) ມາຖ່າຍທອດເລື່ອງລາວທີ່ເປັນຈິງ ຫຼື ເລື່ອງທີ່ແຕ່ງຂຶ້ນມາໃຫ້ຜູ້ຊົມໄດ້ຊົມ. ການສະແດງຈະຈັດຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ສະເພາະ ເຊິ່ງມັກຈະເປັນເວທີ. ນັກສະແດງສາມາດຖ່າຍທອດເລື່ອງລາວຜ່ານພາສາກາຍ, ການເວົ້າ, ການຮ້ອງເພງ, ດົນຕີ, ແລະ ການເຕັ້ນລຳ. ລະຄອນເປັນວິທີການເລົ່າເລື່ອງຜ່ານການສະແດງທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດ, ເຖິງແມ່ນວ່າປັດຈຸບັນຈະມີຮູບເງົາ ແລະ ລາຍການໂທລະພາບແລ້ວ ກໍຕາມ.

ອົງປະກອບຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ສາກຫຼັງທີ່ແຕ້ມຂຶ້ນມາ ແລະ ລະບົບແສງສີພິເສດ ຊ່ວຍເຮັດໃຫ້ການສະແດງມີຄວາມສົມຈິງ ແລະ ໜ້າຕື່ນເຕັ້ນຫຼາຍຂຶ້ນ. ອາຄານທີ່ໃຊ້ສຳລັບການສະແດງເຫຼົ່ານີ້ກໍຖືກເອີ້ນວ່າ “ໂຮງລະຄອນ” (theatres) ເຊັ່ນກັນ. ຄຳນີ້ມີຮາກສັບມາຈາກພາສາກຣີກບູຮານ ເຊິ່ງໝາຍຄວາມວ່າ “ສະຖານທີ່ສຳລັບການເບິ່ງ”.

ຄະນະລະຄອນ (theatre company) ແມ່ນກຸ່ມຄົນທີ່ຮ່ວມກັນສ້າງສັນຜົນງານລະຄອນ ເຊິ່ງຈະແຕກຕ່າງຈາກກຸ່ມນັກສະແດງ (acting group) ເພາະຄະນະລະຄອນຈະລວມເຖິງທຸກພາກສ່ວນທີ່ເຮັດວຽກຮ່ວມກັນ.

ລະຄອນໃນປັດຈຸບັນລວມມີທັງລະຄອນເວທີ (plays) ແລະ ລະຄອນເພງ (musical theatre). ແມ່ນແຕ່ການສະແດງບາເລ (ballet) ແລະ ໂອເປຣາ (opera) ກໍຖືເປັນປະເພດໜຶ່ງຂອງລະຄອນ ເພາະມີການໃຊ້ການສະແດງ, ເຄື່ອງແຕ່ງກາຍ, ແລະ ການຈັດສາກ ເຊິ່ງສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ຊ່ວຍພັດທະນາໃຫ້ລະຄອນເພງມີຮູບແບບດັ່ງທີ່ເຫັນໃນປັດຈຸບັນ.

ຈາກຊ້າຍເທິງ, ໄປຕາມເຂັມໂມງ:
Sarah Bernhardt ເປັນ Hamlet ໃນປີ 1899.
Sun Wukong ຈາກ Journey to the West ທີ່ລະຄອນໂອເປຣາປັກກິ່ງ.
Koothu, ສິລະປະການສະແດງອິນເດຍເກົ່າແກ່ຈາກ Tamilakam.

ປະຫວັດສາດຂອງລະຄອນ: ລະຄອນກຣີກບູຮານ

ລະຄອນກຣີກບູຮານ

ລະຄອນຕາອໍມິນາ (Taormina) ໃນເກາະຊິຊິລີ, ປະເທດອິຕາລີ.

ນັກສະແດງໃນລະຄອນ Phlyax ຂອງກຣີກປະມານປີ 350 ກ່ອນ ຄ.ສ.

ລະຄອນໃນໂລກຕາເວັນຕົກເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນທີ່ເມືອງເອເທນ (Athens), ປະເທດກຣີກ. ມັນເປັນສ່ວນສຳຄັນຂອງວັດທະນະທຳກຣີກ, ລວມທັງງານບຸນຕ່າງໆ, ກິດຈະກຳທາງສາສະໜາ, ແລະ ແມ່ນກະທັ່ງເລື່ອງກົດໝາຍ ແລະ ການເມືອງ.

ການເຂົ້າຮ່ວມງານບຸນຫຼາຍຢ່າງຂອງເມືອງເປັນສິ່ງສຳຄັນສຳລັບພົນລະເມືອງ, ລວມເຖິງງານ City Dionysia ເຊິ່ງເປັນງານບຸນລະຄອນຂະໜາດໃຫຍ່. ຊາວເຣັກຍັງເປັນຜູ້ຄິດຄົ້ນແນວຄິດໃນການຕັດສິນລະຄອນ ແລະ ວິທີການອອກແບບໂຮງລະຄອນ. ໃນສະໄໝນັ້ນ, ນັກສະແດງບໍ່ໄດ້ເປັນມືອາຊີບສະເໝີໄປ.

ລະຄອນກຣີກບູຮານມີລະຄອນ 3 ປະເພດຫຼັກຄື: ໂສກນາດຕະກຳ (Tragedy), ສຸຂນາດຕະກຳ (Comedy), ແລະ ລະຄອນ Satyr.

ອະຣິສໂຕເຕິລ (Aristotle), ນັກຄິດທີ່ມີຊື່ສຽງໃນຊ່ວງປີ 384–322 ກ່ອນ ຄ.ສ., ກ່າວວ່າລະຄອນກຣີກເລີ່ມຕົ້ນຈາກງານບຸນເພື່ອເປັນກຽດແກ່ ໄດໂອນິຊັສ (Dionysus), ເທບພະເຈົ້າແຫ່ງເຫຼົ້າແວງ. ການສະແດງຈະຈັດຂຶ້ນໃນໂຮງລະຄອນກາງແຈ້ງຮູບເຄິ່ງວົງມົນຂະໜາດໃຫຍ່ທີ່ສ້າງເຂົ້າໄປໃນເນີນພູ, ເຊິ່ງສາມາດຮອງຮັບຜູ້ຊົມໄດ້ເຖິງ 10,000 ຫາ 20,000 ຄົນ! ເວທີມີບໍລິເວນສຳລັບການເຕັ້ນລຳ ແລະ ຫ້ອງປ່ຽນເຄື່ອງ. ເນື່ອງຈາກຄຳເວົ້າເປັນສິ່ງສຳຄັນທີ່ສຸດ, ລະບົບສຽງທີ່ດີຈຶ່ງເປັນເລື່ອງສຳຄັນຫຼາຍ. ນັກສະແດງ (ເຊິ່ງເປັນຜູ້ຊາຍທັງໝົດ) ຈະໃສ່ໜ້າກາກຕາມຕົວລະຄອນ ແລະ ອາດຈະຮັບບົດຫຼາຍບົດໃນເວລາດຽວກັນ.

ໂສກນາດຕະກຳແບບເອເທນ (Athenian tragedy) ເປັນລະຄອນປະເພດເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດທີ່ຍັງຫຼົງເຫຼືອມາເຖິງປັດຈຸບັນ. ມັນເປັນການສະແດງແບບລະຄອນເຕັ້ນລຳທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມໃນສະຕະວັດທີ 5 ກ່ອນ ຄ.ສ. ຈາກລະຄອນຫຼາຍພັນເລື່ອງໃນຍຸກນັ້ນ, ມີພຽງແຕ່ 32 ເລື່ອງເທົ່ານັ້ນທີ່ຍັງຄົງຢູ່. ພວກເຮົາມີບົດລະຄອນເຕັມຈາກນັກຂຽນ ແອັສກີລັສ (Aeschylus), ໂຊໂຟເຄິລສ໌ (Sophocles), ແລະ ຢູຣິພີດີສ໌ (Euripides). ໂສກນາດຕະກຳເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງການປະກວດໃນງານບຸນ Dionysus, ໂດຍນັກຂຽນຕ້ອງນຳສະເໜີລະຄອນ 4 ເລື່ອງຄື: ໂສກນາດຕະກຳ 3 ເລື່ອງ ແລະ ລະຄອນ Satyr 1 ເລື່ອງ.

ໂສກນາດຕະກຳສ່ວນໃຫຍ່ຂອງກຣີກເລົ່າເລື່ອງລາວຈາກຕຳນານເທບພະເຈົ້າ, ແຕ່ເລື່ອງ The Persians ຂອງ ແອັສກີລັສ ຕ່າງອອກໄປ ເພາະມັນສະແດງໃຫ້ເຫັນປະຕິກິລິຍາຂອງຊາວເປີເຊຍຕໍ່ຄວາມພ່າຍແພ້ໃນການສູ້ຮົບປີ 480 ກ່ອນ ຄ.ສ. ຕໍ່ມາ ອະຣິສໂຕເຕິລ ໄດ້ສຶກສາລະຄອນເຫຼົ່ານີ້ໃນປຶ້ມ Poetics ຂອງເພິ່ນປະມານປີ 335 ກ່ອນ ຄ.ສ.

ສຸຂນາດຕະກຳຂອງກຣີກ (Greek comedy) ຖືກແບ່ງອອກເປັນ “ສຸຂນາດຕະກຳຍຸກເກົ່າ” (Old Comedy), “ຍຸກກາງ” (Middle Comedy), ແລະ “ຍຸກໃໝ່” (New Comedy). ສຸຂນາດຕະກຳຍຸກເກົ່າເປັນທີ່ຮູ້ຈັກສ່ວນໃຫຍ່ຜ່ານຜົນງານຂອງ ອາຣິສໂຕຟານີສ໌ (Aristophanes). ສຸຂນາດຕະກຳຍຸກກາງສ່ວນໃຫຍ່ໄດ້ສາບສູນໄປ, ສ່ວນຍຸກໃໝ່ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກຜ່ານຜົນງານຂອງ ເມນານເດີ (Menander). ອະຣິສໂຕເຕິລ ກ່າວວ່າສຸຂນາດຕະກຳນຳສະເໜີຄົນທີ່ຕະຫຼົກ ເຊິ່ງເຮັດຜິດພາດແຕ່ບໍ່ໄດ້ກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມເຈັບປວດ ຫຼື ໄພພິບັດທີ່ແທ້ຈິງ.

ນອກຈາກສຸຂນາດຕະກຳ ແລະ ໂສກນາດຕະກຳແລ້ວ, ງານບຸນ City Dionysia ຍັງມີ ລະຄອນ Satyr. ລະຄອນປະເພດນີ້ຄືການປະສົມປະສານລະຫວ່າງໂສກນາດຕະກຳ ແລະ ສຸຂນາດຕະກຳ, ມັກຈະມີໂທນທີ່ມ່ວນຊື່ນ ແລະ ເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມຕະຫຼົກ. ມັກຈະກ່ຽວຂ້ອງກັບເທບພະເຈົ້າກຣີກ ແລະ ກຸ່ມ Satyrs ເຊິ່ງເປັນສິ່ງມີຊີວິດໃນປ່າທີ່ມັກຫຼິ້ນຊຸກຊົນ.

ລະຄອນໂຣມັນ (Roman Theatre)

(ພາບປະກອບ: ສິລະປະໂຣມັນສະແດງໃຫ້ເຫັນນັກສະແດງ ແລະ ນັກດົນຕີ)

ລະຄອນມີການຂະຫຍາຍຕົວຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນຍຸກໂຣມັນ. ນັກປະຫວັດສາດຊາວໂຣມັນຊື່ວ່າ ລິວີ (Livy) ໄດ້ບັນທຶກໄວ້ວ່າ ຊາວໂຣມັນໄດ້ຊົມລະຄອນຄັ້ງທຳອິດໃນສະຕະວັດທີ 4 ກ່ອນ ຄ.ສ. ລະຄອນໂຣມັນມີຄວາມມີຊີວິດຊີວາ ແລະ ມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍ, ມັນລວມເຖິງການສະແດງລະຄອນຕາມຖະໜົນ, ການເຕັ້ນລຳ, ແລະ ການສະແດງກາຍະກຳໃນງານບຸນຕ່າງໆ. ນອກຈາກນີ້ ຍັງມີລະຄອນຕະຫຼົກຂອງ ພລອຕັສ (Plautus) ແລະ ໂສກນາດຕະກຳທີ່ຈິງຈັງຂອງ ເຊເນກາ (Seneca).

ຊາວໂຣມັນໄດ້ຮັບອິດທິພົນຈາກວັດທະນະທຳກຣີກໃນສະຕະວັດທີ 3 ກ່ອນ ຄ.ສ., ເຊິ່ງສິ່ງນີ້ໄດ້ຊ່ວຍໃຫ້ລະຄອນໂຣມັນພັດທະນາຜົນງານລະຄອນທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງໃນພາສາລາຕິນ. ລະຄອນໂຣມັນພຽງຊຸດດຽວທີ່ຍັງຫຼົງເຫຼືອມາເຖິງປັດຈຸບັນ ຄືບົດລະຄອນ 10 ເລື່ອງຂອງເຊເນກາ.

ລະຄອນອິນເດຍ (Indian Theatre)

(ພາບປະກອບ: ປີສາດໃນລະຄອນຢັກສະການາ (Yakshagana), ເຊິ່ງເປັນການສະແດງລະຄອນດົນຕີ ແລະ ເຕັ້ນລຳຈາກອິນເດຍ).

ລະຄອນປະເພດທຳອິດຂອງອິນເດຍຄື ລະຄອນສັນສະກິດ (Sanskrit theatre). ຫຼັກຖານທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດທີ່ພວກເຮົາພົບເຫັນມີມາຕັ້ງແຕ່ສະຕະວັດທີ 1 ຄ.ສ. ລະຄອນສັນສະກິດເລີ່ມຕົ້ນຫຼັງຈາກລະຄອນກຣີກ ແລະ ໂຣມັນ ແຕ່ກ່ອນລະຄອນໃນພາກສ່ວນອື່ນໆຂອງອາຊີ. ມັນໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມຫຼາຍໃນລະຫວ່າງສະຕະວັດທີ 1 ຫາ 10 ຄ.ສ., ເຊິ່ງເປັນຍຸກສະໄໝແຫ່ງຄວາມສະຫງົບສຸກທີ່ມີການແຕ່ງບົດລະຄອນອອກມາຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນສຳຄັນທີ່ສຸດກ່ຽວກັບລະຄອນສັນສະກິດຄືປຶ້ມ “ຕຳລາວ່າດ້ວຍລະຄອນ” (A Treatise on Theatre). ປຶ້ມເຫຼັ້ມນີ້ຖືກຂຽນຂຶ້ນໃນຊ່ວງປີ 200 ກ່ອນ ຄ.ສ. ຫາ 200 ຄ.ສ. ແລະ ເປັນຜົນງານທີ່ສົມບູນແບບທີ່ສຸດກ່ຽວກັບການລະຄອນຈາກໂລກບູຮານ. ມັນກ່າວເຖິງການສະແດງ, ການເຕັ້ນລຳ, ດົນຕີ, ໂຄງສ້າງຂອງບົດລະຄອນ, ອາຄານໂຮງລະຄອນ, ເຄື່ອງແຕ່ງກາຍ, ການແຕ່ງໜ້າ, ອຸປະກອນປະກອບສາກ, ແລະ ການບໍລິຫານຈັດການຄະນະລະຄອນ. ປຶ້ມເຫຼັ້ມນີ້ຍັງເລົ່າເລື່ອງລາວທາງຕຳນານກ່ຽວກັບຈຸດເລີ່ມຕົ້ນຂອງລະຄອນອີກດ້ວຍ.

ລະຄອນສັນສະກິດຖືກສະແດງໃນສະຖານທີ່ສັກສິດໂດຍເຫຼົ່າປະໂລຫິດທີ່ຜ່ານການຝຶກຝົນດ້ານການເຕັ້ນລຳ, ດົນຕີ, ແລະ ການເວົ້າ. ຈຸດປະສົງຂອງມັນຄືການໃຫ້ຄວາມຮູ້ ແລະ ຄວາມບັນເທີງ.

ນັກສະແດງຈະເຮັດວຽກເປັນກຸ່ມມືອາຊີບທີ່ມີຜູ້ຈັດການເວທີ (Stage Manager) ເປັນຜູ້ນຳພາ. ພວກເຂົາໄດ້ຮັບການຝຶກຝົນຢ່າງໜັກກ່ຽວກັບການໃຊ້ສຽງ ແລະ ຮ່າງກາຍ. ຜູ້ຍິງໄດ້ຮັບອະນຸຍາດໃຫ້ສະແດງ ແລະ ມີທັງກຸ່ມທີ່ເປັນຜູ້ຊາຍທັງໝົດ, ຜູ້ຍິງທັງໝົດ, ແລະ ກຸ່ມປະສົມ. ຄວາມຮູ້ສຶກບາງຢ່າງຖືກເບິ່ງວ່າຜູ້ຍິງສາມາດຖ່າຍທອດໄດ້ດີກວ່າ. ນັກສະແດງຈະຮັບບົດທີ່ຢູ່ໃນອາຍຸຂອງຕົນເອງ ຫຼື ອາຍຸທີ່ແຕກຕ່າງກັນກໍໄດ້. ຕຳລາຫຼັກເນັ້ນໜັກເລື່ອງການສະແດງ ເຊິ່ງມີທັງແບບທີ່ເປັນຈິງ ແລະ ແບບດັ້ງເດີມ.

ລະຄອນສັນສະກິດຖືເປັນຜົນງານອັນຍິ່ງໃຫຍ່ໃນວັນນະຄະດີສັນສະກິດ. ມັນມີຕົວລະຄອນຫຼັກເຊັ່ນ: ພະເອກ, ນາງເອກ, ຫຼື ຕົວຕະຫຼົກ. ນັກສະແດງອາດຈະມີຄວາມຊຳນານໃນການຮັບບົດຕົວລະຄອນປະເພດໃດໜຶ່ງໂດຍສະເພາະ. ກາລິດາຊາ (Kālidāsa), ນັກຂຽນໃນສະຕະວັດທີ 1 ກ່ອນ ຄ.ສ., ຖືກຍົກຍ້ອງວ່າເປັນນັກຂຽນລະຄອນສັນສະກິດທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດຂອງອິນເດຍບູຮານ. ບົດລະຄອນໂຣແມນຕິກທີ່ມີຊື່ສຽງຂອງເພິ່ນໄດ້ແກ່ Mālavikāgnimitram, Vikramuurvashiiya, ແລະ Abhijñānaśākuntala. ເລື່ອງສຸດທ້າຍນີ້ໄດ້ຮັບແຮງບັນດານໃຈຈາກເລື່ອງລາວໃນມະຫາພະຣະຕະ ແລະ ເປັນເລື່ອງທຳອິດທີ່ຖືກແປເປັນພາສາອັງກິດ ແລະ ເຢຍລະມັນ, ເຊິ່ງມັນຍັງສົ່ງອິດທິພົນຕໍ່ຜົນງານ Faust ຂອງ ເກີເທ (Goethe) ອີກດ້ວຍ.

ນັກຂຽນອິນເດຍຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ອີກທ່ານໜຶ່ງຄື ພາວາບູຕິ (Bhavabhuti) (ປະມານສະຕະວັດທີ 7 ຄ.ສ.). ເພິ່ນໄດ້ຂຽນບົດລະຄອນ 3 ເລື່ອງ, ໂດຍ 2 ເລື່ອງເປັນການເລົ່າເລື່ອງຈາກມະຫາກາບຣາມາຍະນະ. ນອກຈາກນີ້, ຍັງເຊື່ອກັນວ່າຈັກກະພັດທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ ຮາຣ໌ຊາ (Harsha) (606–648) ກໍໄດ້ຂຽນບົດລະຄອນ 3 ເລື່ອງເຊັ່ນກັນ, ລວມມີລະຄອນຕະຫຼົກ ແລະ ລະຄອນພຸດທະສາສະໜາ.

ລະຄອນອາຊີຕາເວັນອອກ (East Asian Theatre)

(ພາບປະກອບ: ການສະແດງໃນໂຮງລະຄອນກາງແຈ້ງ ຫິມະມັງກອນຢົກ (Jade Dragon Snow Mountain) ໃນປະເທດຈີນ)

ລາຊະວົງຖັງ (618–907 ຄ.ສ.) ໃນປະເທດຈີນ ບາງຄັ້ງຖືກເອີ້ນວ່າ “ຍຸກສະໄໝແຫ່ງ 1,000 ການສະແດງ”. ໃນຊ່ວງເວລານີ້, ຈັກກະພັດໝິງຮວາງ (Emperor Ming Huang) ໄດ້ກໍ່ຕັ້ງໂຮງຮຽນການສະແດງຊື່ວ່າ “ສວນໝາກແພຣ” (The Pear Garden). ໂຮງຮຽນນີ້ເນັ້ນໃສ່ລະຄອນດົນຕີ, ເຊິ່ງເປັນເຫດຜົນທີ່ເຮັດໃຫ້ນັກສະແດງບາງຄັ້ງຖືກເອີ້ນວ່າ “ລູກຫຼານແຫ່ງສວນໝາກແພຣ”.

ໃນຍຸກລາຊະວົງຖັງ, ການສະແດງລະຄອນເງົາ (shadow puppetry) ກໍກາຍມາເປັນຮູບແບບລະຄອນທີ່ຮູ້ຈັກກັນດີໃນປະເທດຈີນ. ມີ 2 ປະເພດຫຼັກຄື: ແບບປັກກິ່ງ (ທາງເໜືອ) ແລະ ແບບກວາງຕຸ້ງ (ທາງໃຕ້). ຄວາມແຕກຕ່າງຄືວິທີການເຮັດຫຸ່ນ ແລະ ການຕິດໄມ້ຄວບຄຸມ. ທັງສອງຮູບແບບມັກຈະເລົ່າເລື່ອງລາວຜະຈົນໄພ ແລະ ແຟນຕາຊີ.

ຫຸ່ນລະຄອນເງົາແບບກວາງຕຸ້ງຈະມີຂະໜາດໃຫຍ່ ແລະ ເຮັດຈາກໜັງໜາ ເຮັດໃຫ້ເກີດເງົາຂະໜາດໃຫຍ່. ສີສັນມີຄວາມໝາຍທາງສັນຍາລັກ: ໜ້າສີດຳໝາຍເຖິງຄວາມຊື່ສັດ, ສີແດງໝາຍເຖິງຄວາມກ້າຫານ. ໄມ້ຄວບຄຸມຈະຕິດຢູ່ກັບຫົວຂອງຫຸ່ນເພື່ອບໍ່ໃຫ້ຜູ້ຊົມເຫັນ. ສ່ວນຫຸ່ນແບບປັກກິ່ງຈະມີຂະໜາດນ້ອຍ ແລະ ລະອຽດອ່ອນກວ່າ, ເຮັດຈາກໜັງບາງໃສ ແລະ ທາສີສົດໃສ ເຮັດໃຫ້ເກີດເງົາທີ່ມີສີສັນ. ໄມ້ຄວບຄຸມຈະຕິດຢູ່ກັບຄໍ ແລະ ວາງຂະໜານກັບລຳຕົວ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ສາມາດປ່ຽນຫົວຫຸ່ນແບບຕ່າງໆໃສ່ກັບລຳຕົວດຽວກັນໄດ້. ນັກສະແດງຫຸ່ນມັກຈະຖອດຫົວຫຸ່ນອອກໃນຕອນກາງຄືນ ເນື່ອງຈາກມີຄວາມເຊື່ອເກົ່າແກ່ວ່າ ຫຸ່ນຈະມີຊີວິດຂຶ້ນມາຖ້າປ່ອຍໄວ້ເປັນຮ່າງກາຍທີ່ສົມບູນ.

ລະຄອນເງົາຢູ່ໃນຈຸດສູງສຸດທາງສິລະປະໃນສະຕະວັດທີ 11 ກ່ອນທີ່ຈະຖືກນຳມາໃຊ້ໂດຍລັດຖະບານໃນບາງໂອກາດ.

ໃນຍຸກລາຊະວົງຊົ້ງ (960–1279 ຄ.ສ.), ມີລະຄອນຍອດນິຍົມທີ່ປະສົມປະສານກັບກາຍະກຳ ແລະ ດົນຕີ. ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ພັດທະນາໄປສູ່ຮູບແບບທີ່ຊັບຊ້ອນຂຶ້ນ ເອີ້ນວ່າ zaju ໃນຍຸກລາຊະວົງຢວນ (1271–1368 ຄ.ສ.), ເຊິ່ງມີ 4 ຫາ 5 ຍົກ. ລະຄອນຍຸກຢວນໄດ້ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປທົ່ວປະເທດຈີນ ແລະ ນຳໄປສູ່ຮູບແບບລະຄອນພາກພື້ນຫຼາຍຢ່າງ ເຊັ່ນ: ງິ້ວປັກກິ່ງ (Peking Opera), ເຊິ່ງຍັງຄົງໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມມາຈົນເຖິງປັດຈຸບັນ.

Xiangsheng ເປັນການສະແດງຕະຫຼົກແບບດັ້ງເດີມຂອງຈີນ ເຊິ່ງເປັນການເວົ້າດ່ຽວ ຫຼື ການສົນທະນາລະຫວ່າງສອງຄົນ.

ຮູບແບບລະຄອນຂອງຍີ່ປຸ່ນ ເຊັ່ນ: ຄາບູກິ (Kabuki), ໂນ (Nō), ແລະ ຄຽວເກັນ (Kyōgen) ໄດ້ພັດທະນາຂຶ້ນໃນສະຕະວັດທີ 17 ຄ.ສ.

ລະຄອນອິນໂດເນເຊຍ (Indonesian Theatre)

(ພາບປະກອບ: ພະຣາມ ແລະ ພະຣັກ (Shinta) ໃນການສະແດງລະຄອນ Wayang Wong ໃກ້ກັບວັດ Prambanan)

ໃນອິນໂດເນເຊຍ, ລະຄອນເປັນສ່ວນສຳຄັນຂອງວັດທະນະທຳທ້ອງຖິ່ນມາເປັນເວລາຫຼາຍພັນປີ. ຮູບແບບລະຄອນທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດສ່ວນໃຫຍ່ຂອງອິນໂດເນເຊຍມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັບເລື່ອງລາວພື້ນເມືອງ. ລະຄອນຫຸ່ນທີ່ມີຊື່ສຽງ ເຊັ່ນ: wayang golek (ຫຸ່ນໄມ້) ແລະ wayang kulit (ຫຸ່ນເງົາໜັງ), ມັກຈະເລົ່າເລື່ອງລາວຈາກມະຫາກາບຣາມາຍະນະ ແລະ ມະຫາພະຣະຕະ. ເລື່ອງລາວເຫຼົ່ານີ້ຍັງເປັນແຮງບັນດານໃຈໃຫ້ກັບ wayang wong (ລະຄອນທີ່ສະແດງໂດຍຄົນ) ໃນເກາະຊວາ ແລະ ບາລີ, ເຊິ່ງໃຊ້ຜູ້ສະແດງແທນຫຸ່ນ. ນອກຈາກນີ້, ການສະແດງ wayang golek ບາງຊຸດຍັງເລົ່າເລື່ອງລາວທາງສາສະໜາອິດສະລາມອີກດ້ວຍ.

Wayang ເປັນວິທີການເລົ່າເລື່ອງບູຮານທີ່ມີຊື່ສຽງໃນເລື່ອງຄວາມລະອຽດຂອງຫຸ່ນ ແລະ ດົນຕີທີ່ຊັບຊ້ອນ. ບັນທຶກທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດກ່ຽວກັບ wayang ມີມາຕັ້ງແຕ່ສະຕະວັດທີ 9. ເອກະສານຂຽນພາສາຊວາບູຮານທີ່ຂຽນຂຶ້ນປະມານປີ 840 ຄ.ສ. ໄດ້ກ່າວເຖິງນັກສະແດງ 3 ປະເພດ ຄື: atapukan (ການເຕັ້ນລຳໃສ່ໜ້າກາກ), aringgit (ລະຄອນຫຸ່ນ wayang), ແລະ abanwal (ສິລະປະການຕະຫຼົກ).

ລະຄອນຍຸກກາງຂອງໂລກອິດສະລາມ (Medieval Islamic Theatre)

ລະຄອນໃນໂລກອິດສະລາມຍຸກກາງລວມມີລະຄອນຫຸ່ນ (ຫຸ່ນມື, ລະຄອນເງົາ, ແລະ ຫຸ່ນຊັກ). ຍັງມີລະຄອນສົດທີ່ເອີ້ນວ່າ ta’ziyeh, ເຊິ່ງເປັນການສະແດງຄືນເຫດການຕ່າງໆໃນປະຫວັດສາດອິດສະລາມ. ລະຄອນເຫຼົ່ານີ້ມັກຈະເນັ້ນໃສ່ການເສຍຊີວິດຂອງລູກຊາຍຂອງ ອາລີ (Ali), ຄື ຮາຊັນ ອິບນ໌ ອາລີ (Hasan ibn Ali) ແລະ ຮູເຊນ ອິບນ໌ ອາລີ (Husayn ibn Ali). ສ່ວນລະຄອນອື່ນໆທີ່ເອີ້ນວ່າ akhraja ນັ້ນພົບເຫັນໜ້ອຍກວ່າ.

ລະຄອນຕາເວັນຕົກຍຸກໃໝ່ຕອນຕົ້ນ ແລະ ຍຸກປັດຈຸບັນ

(ພາບປະກອບ: ຮູບປັ້ນຂອງ Pantalone ແລະ Harlequin ຈາກ Commedia dell’arte)

ລະຫວ່າງສະຕະວັດທີ 15 ຫາ 19, ລະຄອນຕາເວັນຕົກໄດ້ມີຫຼາຍຮູບແບບ, ເຊິ່ງລວມເຖິງ Commedia dell’arte ຈາກລະຄອນອິຕາລີ ແລະ Melodrama (ລະຄອນແນວເລົ່າເລື່ອງທີ່ມີການປັບແຕ່ງອາລົມໃຫ້ເກີນຈິງ). ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ, ບົດລະຄອນໄດ້ປ່ຽນຈາກການໃຊ້ພາສາແບບກະວີໄປສູ່ການໃຊ້ພາສາທີ່ເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ໃຊ້ໃນຊີວິດປະຈຳວັນຫຼາຍຂຶ້ນ, ໂດຍສະເພາະຫຼັງຈາກການປະຕິວັດອຸດສາຫະກຳ.

ລະຄອນໃນປະເທດອັງກິດເກືອບຈະຢຸດສະງັກໄປໂດຍສິ້ນເຊີງລະຫວ່າງປີ 1642 ຫາ 1660 ເນື່ອງມາຈາກກຸ່ມ Puritans (ກຸ່ມນັກສາສະໜາທີ່ເຄັ່ງຄັດ) ທີ່ເຫັນວ່າການລະຄອນເປັນສິ່ງທີ່ບາບ. ພວກເຂົາສັ່ງໃຫ້ປິດໂຮງລະຄອນໃນລອນດອນປີ 1642. ເຖິງແມ່ນວ່ານັກສະແດງຈະປະທ້ວງ ແຕ່ຄຳສັ່ງຫ້າມນັ້ນກໍຍັງຄົງຢູ່. ໄລຍະເວລາອັນງຽບເຫງົານີ້ສິ້ນສຸດລົງເມື່ອພະເຈົ້າຊາລ໌ສທີ່ 2 (Charles II) ກັບມາຄອງລາດອີກຄັ້ງໃນປີ 1660. ຈາກນັ້ນ ລະຄອນ ແລະ ສິລະປະອື່ນໆກໍເຕີບໂຕຢ່າງໄວວາ ໂດຍໄດ້ຮັບອິດທິພົນຈາກວັດທະນະທຳຝຣັ່ງ ເນື່ອງຈາກພະເຈົ້າຊາລ໌ສເຄີຍປະທັບຢູ່ປະເທດຝຣັ່ງມາກ່ອນ.

(ພາບປະກອບ: ໂຮງລະຄອນ Theatre Royal, Drury Lane ໃນເຂດ West End ຂອງລອນດອນ, ເປີດໃຫ້ບໍລິການໃນປີ 1663)

ໃນປີ 1660, ຄະນະລະຄອນ 2 ຄະນະໄດ້ຮັບອະນຸຍາດໃຫ້ເປີດການສະແດງ. ການສະແດງຖືກຈັດຂຶ້ນໃນອາຄານຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ສະໜາມເທັນນິດທີ່ຖືກດັດແປງໃຫ້ເປັນໂຮງລະຄອນ. ໂຮງລະຄອນແຫ່ງທຳອິດໃນເຂດ West End ຊື່ວ່າ Theatre Royal ໃນ Covent Garden ກໍໄດ້ຖືກສ້າງຂຶ້ນໃນລອນດອນ.

ຮູບແບບອາຄານໂຮງລະຄອນມີການປ່ຽນແປງຫຼາຍ. ແທນທີ່ຈະເປັນໂຮງລະຄອນວົງມົນແບບ Globe Theatre, ໂຮງລະຄອນໃໝ່ໆຈະມີເວທີຢູ່ດ້ານໜ້າ ແລະ ມີບ່ອນນັ່ງຫັນໜ້າໄປຫາເວທີ. ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າບ່ອນນັ່ງບາງບ່ອນຈະດີກວ່າບ່ອນອື່ນໆ. ພະມະຫາກະສັດຈະໄດ້ນັ່ງບ່ອນທີ່ດີທີ່ສຸດ ເຊິ່ງຢູ່ກາງແຈ້ງເພື່ອເຫັນເວທີໄດ້ຢ່າງຊັດເຈນ. ຟິລິບ ຢາກສ໌ ເດ ລູເທິຣ໌ບວກ (Philippe Jacques de Loutherbourg) ເປັນນັກອອກແບບສາກລະຄອນທີ່ສຳຄັນ ຜູ້ທີ່ສາມາດໃຊ້ພື້ນທີ່ ແລະ ສາກໄດ້ຢ່າງມີປະສິດທິພາບ.

ຍັງຄົງມີການໂຕ້ວາທີກັນວ່າຄວນຈະນຳສະເໜີຫຍັງຂຶ້ນເທິງເວທີ. ນັກເທດຊື່ວ່າ ເຈເຣີມີ ຄໍລລີເອ (Jeremy Collier) ໄດ້ຂຽນບົດໂຈມຕີລະຄອນຢ່າງຮຸນແຮງ. ຜູ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ໄປຊົມລະຄອນ ແລະ ກຸ່ມຄົນທີ່ມີຄວາມເຊື່ອທາງສາສະໜາຫຼາຍກໍພາກັນຕັ້ງຄຳຖາມວ່າ ການໄດ້ເຫັນສິ່ງທີ່ບໍ່ດີເທິງເວທີຈະເຮັດໃຫ້ຜູ້ຄົນປະພຶດຕົວບໍ່ດີໃນຊີວິດຈິງຫຼືບໍ່, ເຊິ່ງການໂຕ້ວາທີນີ້ຍັງຄົງມີມາຈົນເຖິງປັດຈຸບັນ.

ສະຕະວັດທີ 17 ຍັງນຳເອົາຜູ້ຍິງຂຶ້ນມາສະແດງເທິງເວທີ ເຊິ່ງເປັນເລື່ອງໃໝ່ ແລະ ໜ້າຕື່ນເຕັ້ນ. ຜູ້ຍິງເຫຼົ່ານີ້ກາຍເປັນຄົນທີ່ມີຊື່ສຽງ, ແຕ່ບາງຄົນກໍຍັງຄິດວ່າການທີ່ຜູ້ຍິງຈະອອກມາສະແດງນັ້ນບໍ່ແມ່ນເລື່ອງທີ່ເໝາະສົມ. ພະເຈົ້າຊາລ໌ສທີ່ 2 ຕ້ອງການໃຫ້ຜູ້ຍິງສະແດງບົດບາດຜູ້ຍິງ ແທນທີ່ຈະໃຫ້ຜູ້ຊາຍອາຍຸນ້ອຍມາຮັບບົດດັ່ງກ່າວ. ເມື່ອຜູ້ຍິງໄດ້ຮັບອະນຸຍາດໃຫ້ສະແດງ, ນັກຂຽນບົດລະຄອນກໍສາມາດສ້າງປົມເລື່ອງໃໝ່ໆໄດ້ ເຊັ່ນ: ການໃຫ້ຕົວລະຄອນຜູ້ຍິງປອມຕົວເປັນຜູ້ຊາຍເພື່ອໜີໄປຢ່າງຕະຫຼົກ.

ລະຄອນຕາເວັນຕົກໃນຍຸກໃໝ່: ສະຕະວັດທີ 18–20

ລະຄອນສະຕະວັດທີ 18: ການປະສົມປະສານ ແລະ ແນວຄິດໃໝ່

ໃນຍຸກນີ້, ລະຄອນຕະຫຼົກມັກຈະເນັ້ນເລື່ອງລາວຂອງຄົນໜຸ່ມສາວທີ່ທັນສະໄໝ ແລະ ເລື່ອງຄວາມຮັກຂອງພວກເຂົາ. ລະຄອນຫຼາຍເລື່ອງໄດ້ຮັບອິດທິພົນມາຈາກລະຄອນຝຣັ່ງ, ໂດຍສະເພາະຜົນງານຂອງ ໂມລີແອ (Molière), ຜູ້ທີ່ປ່ຽນແປງວິທີການຂຽນ ແລະ ສະແດງລະຄອນໂດຍການປະສົມປະສານ commedia dell’arte ຂອງອິຕາລີ ເຂົ້າກັບຮູບແບບຂອງຝຣັ່ງ.

• ໂສກນາດຕະກຳ: ມັກຈະເນັ້ນໜັກເລື່ອງອຳນາດທາງການເມືອງ ເຊິ່ງເປັນຫົວຂໍ້ສຳຄັນຫຼັງຈາກການກັບມາຄອງລາດຂອງກະສັດ. ລະຄອນໂສກນາດຕະກຳຂອງອັງກິດມັກຈະມີການສອດແຊກສ່ວນທີ່ຕະຫຼົກເຂົ້າໄປ, ເຊິ່ງຕ່າງຈາກລະຄອນຝຣັ່ງທີ່ເນັ້ນຄວາມຈິງຈັງ.
• ລະຄອນຊີວິດປະຈຳວັນ: ເລື່ອງລາວທີ່ກ່ຽວກັບຊີວິດ ແລະ ບັນຫາໃນຊີວິດປະຈຳວັນໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມຫຼາຍຂຶ້ນໃນອັງກິດ.
• ແນວຄິດໂຮງລະຄອນແຫ່ງຊາດ (National Theatre): ໃນສະຕະວັດທີ 18, ແນວຄິດທີ່ວ່າແຕ່ລະປະເທດຄວນມີໂຮງລະຄອນຫຼັກເພື່ອສະແດງສິລະປະລະຄອນໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນຫຼາຍ, ໂດຍມີ ອາເບລ ເຊລເລີ (Abel Seyler) ເປັນຜູ້ສະໜັບສະໜູນໃຫຍ່ໃນປະເທດເຢຍລະມັນ.

ການປ່ຽນແປງໃນສະຕະວັດທີ 19: ສູ່ຄວາມເປັນຈິງ

ຕະຫຼອດສະຕະວັດທີ 19, ຮູບແບບລະຄອນທີ່ເຄີຍໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມເຊັ່ນ: Romanticism (ລະຄອນແນວຈິນຕະນາການ), Melodrama (ລະຄອນດຣາມາ), ແລະ Victorian burlesque (ລະຄອນລໍ້ລຽນ) ໄດ້ມີການປ່ຽນແປງໄປ.

• ຄວາມເປັນຈິງ (Realism): ລະຄອນໄດ້ພັດທະນາໄປສູ່ການສະທ້ອນຊີວິດທີ່ເປັນຈິງຫຼາຍຂຶ້ນ ເຊັ່ນ: ຜົນງານຂອງ ເຮັນຣິກ ອິບເຊັນ (Henrik Ibsen).
• ລະຄອນເພງ (Musical Theatre): ໄດ້ເຕີບໂຕຂຶ້ນຢ່າງເດັ່ນຊັດ ດ້ວຍຜົນງານທີ່ມີຊື່ສຽງຂອງ ກິລເບີຣ໌ຕ ແລະ ຊັລລີແວນ (Gilbert and Sullivan).

(ພາບປະກອບ: ໂຮງລະຄອນ “Little House” ຂອງ Vanemuine Theatre ໃນເມືອງ Tartu, ປະເທດເອສໂຕເນຍ, ໃນປີ 1918).

ໂປສເຕີສຳລັບການສະແດງລະຄອນຂອງອັງກິດໃນປີ 1829.

ຄວາມຫຼາກຫຼາຍໃນສະຕະວັດທີ 20

ແນວໂນ້ມການພັດທະນາຈາກຍຸກກ່ອນໄດ້ສືບຕໍ່ມາຮອດສະຕະວັດທີ 20, ເຊິ່ງເຕັມໄປດ້ວຍການທົດລອງ ແລະ ຮູບແບບໃໝ່ໆ:

• ຮູບແບບການສະແດງ: ຄອນສະແຕນຕິນ ສະຕານິດລາຟສະກີ (Konstantin Stanislavski) ໄດ້ນຳສະເໜີວິທີການສະແດງທີ່ເນັ້ນຄວາມເປັນຈິງ (Realistic acting styles).
• ລະຄອນການເມືອງ: ເບີຣ໌ທົດ ເບຣ໌ຄທ໌ (Bertolt Brecht) ໄດ້ນຳສະເໜີລະຄອນທີ່ມີເນື້ອຫາທາງການເມືອງ.
• ລະຄອນແຫ່ງຄວາມໄຮ້ເຫດຜົນ (Theatre of the Absurd): ເປັນຮູບແບບລະຄອນທີ່ແປກໃໝ່ ຈາກນັກຂຽນເຊັ່ນ ແຊມມູເອລ ເບັກເກັດ (Samuel Beckett).
• ຄວາມນິຍົມຂອງລະຄອນເພງ: ລະຄອນເພງຈາກອາເມຣິກາ ແລະ ອັງກິດກາຍເປັນທີ່ນິຍົມຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ.
• ລະຄອນທົດລອງ: ມີການສ້າງສັນຮູບແບບລະຄອນໃໝ່ໆ ແລະ ລະຄອນທີ່ເນັ້ນໃສ່ການປ່ຽນແປງທາງສັງຄົມ.

ປະເພດຂອງລະຄອນ (Different Kinds of Theatre)

ລະຄອນດຣາມາ (Drama)

ລະຄອນດຣາມາແມ່ນການເລົ່າເລື່ອງຜ່ານການສະແດງ. ຄຳວ່າ “Drama” ມີຮາກສັບມາຈາກພາສາກຣີກທີ່ແປວ່າ “ການກະທຳ” (action). ເມື່ອນັກສະແດງສະແດງລະຄອນດຣາມາເທິງເວທີຕໍ່ໜ້າຜູ້ຊົມ, ມັນຕ້ອງໃຊ້ການເຮັດວຽກເປັນທີມ. ວິທີການຂຽນບົດລະຄອນດຣາມາຈະຖືກປັບປ່ຽນໄປຕາມການເຮັດວຽກເປັນທີມນີ້ ແລະ ຕາມຜູ້ຊົມທີ່ກຳລັງຮັບຊົມ. ຕົວຢ່າງຂອງລະຄອນດຣາມາທີ່ມີຊື່ສຽງ ເຊັ່ນ: Hamlet ໂດຍ ວິລລຽມ ເຊັກສ໌ເປຍ (William Shakespeare) ແລະ Oedipus Rex ໂດຍ ໂຊໂຟເຄິລສ໌ (Sophocles). ຕົວຢ່າງໃນຍຸກໃໝ່ ເຊັ່ນ: Long Day’s Journey into Night.

ລະຄອນດຣາມາມັກຈະປະສົມປະສານກັບດົນຕີ ແລະ ການເຕັ້ນລຳ:

• ໂອເປຣາ (Opera): ແມ່ນການເລົ່າເລື່ອງຜ່ານການຮ້ອງເພງທັງໝົດ.
• ລະຄອນເພງ (Musicals): ມີທັງການເວົ້າ ແລະ ການຮ້ອງເພງ.
• ດົນຕີປະກອບ: ລະຄອນດຣາມາບາງເລື່ອງມີດົນຕີປະກອບສາກຫຼັງ.
• ການສະແດງແບບສົດ (Improvisation): ນັກສະແດງຈະສ້າງເລື່ອງຂຶ້ນມາໃນຂະນະທີ່ສະແດງຕໍ່ໜ້າຜູ້ຊົມເລີຍ.

ລະຄອນເພງ (Musical Theatre)

(ພາບປະກອບ: ການສະແດງເລື່ອງ Cats ທີ່ London Palladium)

ດົນຕີ ແລະ ລະຄອນມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນມາໂດຍຕະຫຼອດ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ໂສກນາດຕະກຳກຣີກບູຮານມີຄະນະນັກຮ້ອງປະສານສຽງ (chorus) ທີ່ຮ້ອງເພງປະກອບ. ລະຄອນເພງໃນຍຸກໃໝ່ລວມເອົາດົນຕີ, ການເວົ້າ, ແລະ ການເຕັ້ນລຳເຂົ້າດ້ວຍກັນ. ມັນພັດທະນາມາຈາກລະຄອນໂອເປຣາຕະຫຼົກ ແລະ ລາຍການສະແດງທີ່ມີຫຼາຍຮູບແບບໃນປາຍສະຕະວັດທີ 19 ແລະ ຕົ້ນສະຕະວັດທີ 20.

ຫຼັງຈາກຍຸກລະຄອນເພງເລີ່ມຕົ້ນ, ເລື່ອງ Oklahoma! ໃນປີ 1943 ໄດ້ເຮັດໃຫ້ລະຄອນເພງມີຄວາມເປັນດຣາມາຫຼາຍຂຶ້ນ. ລະຄອນເພງທີ່ມີຊື່ສຽງນັບແຕ່ນັ້ນມາ ເຊັ່ນ: My Fair Lady, West Side Story, Les Misérables, Cats, The Phantom of the Opera, ແລະ ເລື່ອງທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມໃນຍຸກໃໝ່ ເຊັ່ນ: Hamilton ແລະ Frozen. ລະຄອນເພງອາດຈະມີຂະໜາດນ້ອຍ, ແຕ່ສ່ວນຫຼາຍມັກຈະເປັນການສະແດງທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່. ລະຄອນເພງໃນ Broadway ແລະ West End ມັກຈະໃຊ້ເຄື່ອງແຕ່ງກາຍ ແລະ ສາກທີ່ອະລັງການ, ເຊິ່ງຕ້ອງໃຊ້ງົບປະມານຫຼາຍລ້ານໂດລາ.

ລະຄອນຕະຫຼົກ (Comedy)

(ພາບປະກອບ: ໜ້າກາກລະຄອນໂສກນາດຕະກຳ ແລະ ສຸຂະນາດຕະກຳຈາກສິລະປະໂຣມັນ).

ການສະແດງລະຄອນທີ່ໃຊ້ຄວາມຕະຫຼົກເພື່ອເລົ່າເລື່ອງເອີ້ນວ່າ ລະຄອນຕະຫຼົກ. ມັນອາດຈະເປັນລະຄອນຕະຫຼົກຍຸກໃໝ່ ຫຼື ລະຄອນຄລາດສິກ ເຊັ່ນ: As You Like It. ເມື່ອລະຄອນນຳສະເໜີຫົວຂໍ້ທີ່ຈິງຈັງ ຫຼື ຫົວຂໍ້ທີ່ຍາກລຳບາກດ້ວຍວິທີການທີ່ຕະຫຼົກ, ມັນຈະຖືກເອີ້ນວ່າ “ລະຄອນຕະຫຼົກຮ້າຍ” (black comedy). ລະຄອນຕະຫຼົກຮ້າຍສາມາດລວມເອົາຄວາມຕະຫຼົກແບບເບົາບາງ ຫຼື ມຸກຕະຫຼົກທີ່ປະຊົດປະຊັນ ແລະ ເລິກລັບໄດ້.

ໂສກນາດຕະກຳ (Tragedy)

ໂສກນາດຕະກຳເປັນລະຄອນດຣາມາປະເພດໜຶ່ງທີ່ມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍໃນວັດທະນະທຳຕາເວັນຕົກ. ມັນເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນທີ່ເມືອງເອເທນ (Athens) ເມື່ອກວ່າ 2,500 ປີກ່ອນ. ມີພຽງບໍ່ເທົ່າໃດບົດລະຄອນຈາກນັກຂຽນເຊັ່ນ: ແອັສກີລັສ (Aeschylus), ໂຊໂຟເຄິລສ໌ (Sophocles), ແລະ ຢູຣິພີດີສ໌ (Euripides) ເທົ່ານັ້ນທີ່ຍັງຫຼົງເຫຼືອມາເຖິງປັດຈຸບັນ. ຕໍ່ມາ, ຍັງມີການຂຽນໂສກນາດຕະກຳທີ່ມີຊື່ສຽງໂດຍ ເຊັກສ໌ເປຍ (Shakespeare) ແລະ ນັກຂຽນຄົນອື່ນໆອີກ.

ອະຣິສໂຕເຕິລ (Aristotle) ອະທິບາຍວ່າ ໂສກນາດຕະກຳຄືການສະແດງການກະທຳທີ່ຈິງຈັງ, ສົມບູນແບບ ໂດຍໃຊ້ພາສາທີ່ງົດງາມ. ຈຸດປະສົງຂອງມັນຄືການເຮັດໃຫ້ຜູ້ຊົມຮູ້ສຶກເຫັນອົກເຫັນໃຈ ແລະ ຢ້ານກົວ, ເຊິ່ງຈະຊ່ວຍໃຫ້ຜູ້ຊົມຮູ້ສຶກດີຂຶ້ນຫຼັງຈາກໄດ້ຮັບຊົມ. ເພິ່ນໄດ້ລະບຸວ່າໂສກນາດຕະກຳມີ 6 ສ່ວນຄື: ເນື້ອເລື່ອງ (plot), ຕົວລະຄອນ (character), ແນວຄິດ (thought), ຖ້ອຍຄຳ (words), ເພງ (song), ແລະ ສິ່ງທີ່ເຫັນໄດ້ (spectacle).

ໂສກນາດຕະກຳເປັນພື້ນທີ່ສຳລັບແນວຄວາມຄິດໃໝ່ໆ ແລະ ການປ່ຽນແປງທາງວັດທະນະທຳສະເໝີມາ. ໃນຍຸກສະໄໝໃໝ່, ໂສກນາດຕະກຳມັກຈະຖືກນຳໄປປຽບທຽບກັບລະຄອນປະເພດອື່ນໆ ເຊັ່ນ: ລະຄອນຕະຫຼົກ (comedy), ລະຄອນດຣາມາ (melodrama), ແລະ ລະຄອນທີ່ປະສົມປະສານລະຫວ່າງໂສກນາດຕະກຳ ແລະ ສຸຂນາດຕະກຳ (tragicomedy).

ການສະແດງແບບສົດ (Improvisation)

(ພາບປະກອບ: ດາຣິໂອ ໂຟ (Dario Fo))

ການສະແດງແບບສົດ ຫຼື ການສ້າງເລື່ອງຂຶ້ນມາໃນຂະນະສະແດງເລີຍນັ້ນ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງລະຄອນມາໂດຍຕະຫຼອດ. Commedia dell’arte ໃນສະຕະວັດທີ 16 ເປັນຮູບແບບໜຶ່ງຂອງການສະແດງແບບສົດໃນຍຸກທຳອິດ. ໃນປັດຈຸບັນ, ບຸກຄົນທີ່ມີຊື່ສຽງເຊັ່ນ: ດາຣິໂອ ໂຟ (Dario Fo) ແລະ ກຸ່ມຕ່າງໆເຊັ່ນ: Upright Citizens Brigade ຍັງສືບຕໍ່ເຮັດໃຫ້ການສະແດງແບບສົດໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມ.

ຄີດ ຈອນສະໂຕນ (Keith Johnstone) ແລະ ວີໂອລາ ສະໂປລິນ (Viola Spolin) ໄດ້ຮັບການຍົກຍ້ອງວ່າເປັນຄູສອນການສະແດງແບບສົດຍຸກໃໝ່ຄົນທຳອິດ. ຈອນສະໂຕນ ເບິ່ງການສະແດງແບບສົດເປັນວິທີການເຮັດລະຄອນອີກຮູບແບບໜຶ່ງ, ໃນຂະນະທີ່ ສະໂປລິນ ໃຊ້ການສະແດງແບບສົດເພື່ອຊ່ວຍໃຫ້ນັກສະແດງພັດທະນາທັກສະ ຫຼື ສ້າງສະຖານະການທີ່ຕະຫຼົກ. ສະໂປລິນ ຍັງໄດ້ຄິດເຖິງວິທີທີ່ການຮຽນຮູ້ການສະແດງແບບສົດສາມາດຊ່ວຍໃຫ້ຜູ້ຄົນພັດທະນາຕົນເອງໄດ້ໂດຍທົ່ວໄປນຳອີກ.

ພອລ ຊິລສ໌ (Paul Sills) ເຊິ່ງເປັນລູກຊາຍຂອງສະໂປລິນ ໄດ້ຊ່ວຍເຮັດໃຫ້ລະຄອນແບບສະແດງສົດກາຍເປັນຮູບແບບສິລະປະທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມ ເມື່ອເພິ່ນໄດ້ກໍ່ຕັ້ງກຸ່ມ The Second City ໃນເມືອງຊິກາໂກ.

ວິທີການເຮັດວຽກຂອງລະຄອນ (How Theatre Works)

(ພາບປະກອບ: ງານບຸນໝູ່ບ້ານທີ່ມີການສະແດງລະຄອນປະມານປີ 1600).

ລະຄອນເປັນສ່ວນໜຶ່ງທີ່ສຳຄັນຂອງວັດທະນະທຳມະນຸດມາເປັນເວລາກວ່າ 2,500 ປີ. ມັນເຕັມໄປດ້ວຍແນວຄວາມຄິດ ແລະ ວິທີການປະຕິບັດທີ່ຫຼາກຫຼາຍ. ບາງແນວຄິດກ່ຽວຂ້ອງກັບການເມືອງ ຫຼື ຄວາມເຊື່ອ, ໃນຂະນະທີ່ບາງແນວຄິດກໍແມ່ນເພື່ອສິລະປະໂດຍສະເພາະ. ລະຄອນບາງປະເພດເນັ້ນໃສ່ເນື້ອເລື່ອງ, ບາງປະເພດເນັ້ນໃສ່ເຫດການທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເວລານັ້ນ, ແລະ ບາງປະເພດກໍເນັ້ນໃສ່ການປ່ຽນແປງສັງຄົມ.

ອະຣິສໂຕເຕິລ (Aristotle), ນັກປັດຊະຍາຊາວກຣີກ, ໄດ້ຂຽນປຶ້ມຫົວທຳອິດກ່ຽວກັບລະຄອນຊື່ວ່າ Poetics (ວ່າດ້ວຍສິລະປະການກະວີ) ໃນຊ່ວງປີ 335 ກ່ອນ ຄ.ສ. ແນວຄວາມຄິດຂອງເພິ່ນມີອິດທິພົນຕໍ່ລະຄອນມາໂດຍຕະຫຼອດ. ເພິ່ນໄດ້ກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ເພິ່ນເອີ້ນວ່າ “ກະວີ” ເຊິ່ງລວມເອົາລະຄອນທຸກປະເພດໄວ້, ພ້ອມທັງວິເຄາະສ່ວນປະກອບຫຼັກ, ປະເພດ, ແລະ ອົງປະກອບພື້ນຖານຂອງລະຄອນ. ແນວຄວາມຄິດຂອງເພິ່ນກ່ຽວກັບໂສກນາດຕະກຳກໍເປັນສ່ວນສຳຄັນຂອງປຶ້ມເຫຼັ້ມນີ້.

ອະຣິສໂຕເຕິລກ່າວວ່າໂສກນາດຕະກຳມີ 6 ສ່ວນສຳຄັນ ຄື: ເນື້ອເລື່ອງ (plot), ຕົວລະຄອນ (character), ແນວຄິດ (thought), ຖ້ອຍຄຳ (words), ເພງ (song), ແລະ ສິ່ງທີ່ເຫັນໄດ້ (spectacle). ຫຼາຍຄົນມີແນວຄວາມຄິດທີ່ແຕກຕ່າງກັນໄປກ່ຽວກັບຜົນງານຂອງເພິ່ນ. ນັກສິລະປິນລະຄອນທີ່ສຳຄັນໃນສະຕະວັດທີ 20 ເຊັ່ນ: ຄອນສະແຕນຕິນ ສະຕານິດລາຟສະກີ (Konstantin Stanislavski), ເບີຣ໌ທົດ ເບຣ໌ຄທ໌ (Bertolt Brecht), ປີເຕີ ບຣຸກ (Peter Brook), ແລະ ອາກຸສໂຕ ໂບອັລ (Augusto Boal).

ສະຕານິດລາຟສະກີ ໄດ້ເບິ່ງລະຄອນວ່າເປັນຮູບແບບສິລະປະທີ່ມີເອກະລາດຂອງຕົນເອງ, ແຍກອອກຈາກວັນນະຄະດີ. ເພິ່ນເຊື່ອວ່າບົດບາດຂອງນັກຂຽນເປັນພຽງສ່ວນໜຶ່ງຂອງຄວາມພະຍາຍາມໃນການເຮັດວຽກເປັນທີມ. ແນວຄວາມຄິດຂອງເພິ່ນກ່ຽວກັບການສະແດງຍັງຄົງມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍໃນການຝຶກອົບຮົມລະຄອນຕາເວັນຕົກໃນປັດຈຸບັນ. ນັກສະແດງຫຼາຍຄົນນຳໃຊ້ແນວຄວາມຄິດພື້ນຖານຂອງເພິ່ນໂດຍບໍ່ຮູ້ຕົວນຳຊ້ຳ. “ລະບົບ” (system) ການຝຶກອົບຮົມນັກສະແດງຂອງເພິ່ນໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມໄປທົ່ວໂລກ ເຊິ່ງມັນຊ່ວຍໃຫ້ນັກສະແດງໄດ້ສຳຫຼວດຕົວລະຄອນຈາກ “ພາຍໃນອອກສູ່ພາຍນອກ” (ຄວາມຮູ້ສຶກ) ແລະ “ພາຍນອກສູ່ພາຍໃນ” (ການເຄື່ອນໄຫວທາງຮ່າງກາຍ).

ເບື້ອງຫຼັງການສະແດງ: ອົງປະກອບທາງເຕັກນິກ

(ພາບປະກອບ: ບໍລິເວນຫຼັງເວທີຂອງໂຮງລະຄອນ Vienna State Opera).

ລະຄອນຕ້ອງການການເຮັດວຽກເປັນທີມເພື່ອສ້າງການສະແດງໜຶ່ງຂຶ້ນມາ ແລະ ຕ້ອງການຜູ້ຊົມເພື່ອຮັບຊົມການສະແດງນັ້ນ. ວິທີການຂຽນບົດລະຄອນໄດ້ຮັບຜົນກະທົບໂດຍກົງຈາກການເຮັດວຽກເປັນທີມນີ້ ແລະ ຈາກຜູ້ຊົມທີ່ຮັບຊົມ. ການສ້າງລະຄອນໜຶ່ງເລື່ອງໂດຍທົ່ວໄປປະກອບດ້ວຍນັກຂຽນບົດ (playwright), ຜູ້ກຳກັບ (director), ນັກສະແດງ (actors), ແລະ ທີມງານດ້ານເຕັກນິກ (technical team). ທີມງານນີ້ລວມມີຜູ້ອອກແບບສາກ, ຜູ້ອອກແບບແສງ, ຜູ້ອອກແບບເຄື່ອງແຕ່ງກາຍ, ແລະ ຜູ້ອອກແບບສຽງ. ນອກຈາກນີ້ ຍັງມີຜູ້ຈັດການເວທີ (stage manager) ແລະ ຜູ້ອຳນວຍການຝ່າຍເຕັກນິກ (technical director). ໃນບາງໂອກາດ, ອາດຈະມີນັກປະພັນເພງ (composer), ນັກຊ່ຽວຊານດ້ານລະຄອນ (dramaturg – ຜູ້ທີ່ຊ່ວຍໃນດ້ານປະຫວັດສາດ ແລະ ແນວຄິດຂອງລະຄອນ), ຫຼື ຜູ້ກຳກັບສາກການຕໍ່ສູ້ (fight director) ເຂົ້າມາຮ່ວມນຳ.

(ພາບປະກອບ: ເວທີໝູນຂອງໂຮງລະຄອນກາງແຈ້ງ Pyynikki Summer Theatre ໃນເມືອງ Tampere, ປະເທດຟິນແລນ).

Stagecraft (ສິລະປະການຈັດເວທີ) ເປັນຄຳສັບທົ່ວໄປທີ່ໃຊ້ຮຽກທຸກອົງປະກອບທາງເຕັກນິກໃນການສ້າງການສະແດງ ເຊັ່ນ: ການກໍ່ສ້າງ ແລະ ການເຄື່ອນຍ້າຍສາກ, ການຈັດຕັ້ງລະບົບແສງ, ການອອກແບບ ແລະ ຈັດຫາເຄື່ອງແຕ່ງກາຍ, ການແຕ່ງໜ້າ, ການຈັດຫາອຸປະກອນປະກອບສາກ (props), ການຈັດການເວທີ, ແລະ ການບັນທຶກສຽງ. Stagecraft ຄືການເຮັດໃຫ້ແນວຄິດທາງສິລະປະຂອງນັກອອກແບບກາຍເປັນຄວາມຈິງໃນທາງປະຕິບັດ.

ໃນການສະແດງຂະໜາດນ້ອຍ, ຄົນພຽງຄົນດຽວ (ມັກຈະເປັນຜູ້ຈັດການເວທີ) ອາດຈະຕ້ອງຮັບຜິດຊອບທຸກຢ່າງ. ແຕ່ໃນການສະແດງລະດັບມືອາຊີບຂະໜາດໃຫຍ່ ເຊັ່ນໃນ Broadway, ຜູ້ຊ່ຽວຊານຫຼາຍຮ້ອຍຄົນຈະເຮັດວຽກຮ່ວມກັນໃນດ້ານ stagecraft, ເຊິ່ງລວມມີ ຊ່າງໄມ້, ຊ່າງທາສີ, ຊ່າງໄຟຟ້າ, ແລະ ຊ່າງຕັດຫຍິບເຄື່ອງແຕ່ງກາຍ. ວຽກງານ stagecraft ໃນຍຸກໃໝ່ນີ້ມີຄວາມສະເພາະດ້ານສູງຫຼາຍ, ໃນຂະນະທີ່ໂຮງລະຄອນສ່ວນໃຫຍ່ຈະມີໂຄງສ້າງລະຫວ່າງກາງ ໂດຍມີຜູ້ອຳນວຍການຝ່າຍເຕັກນິກ ແລະ ນັກອອກແບບແຍກກັນໄປຕາມແຕ່ລະຂະແໜງການ.

ເຈົ້າຄິດວ່າລະຫວ່າງການເຮັດວຽກໃນລະຄອນຂະໜາດນ້ອຍທີ່ຕ້ອງຮັບຜິດຊອບທຸກຢ່າງດ້ວຍຕົນເອງ ກັບການເຮັດວຽກໃນລະຄອນຂະໜາດໃຫຍ່ທີ່ມີທີມງານຊ່ຽວຊານສະເພາະດ້ານ, ຮູບແບບໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ການສ້າງສັນສິລະປະລະຄອນມີຄວາມທ້າທາຍກວ່າກັນ?

ປະເພດຂອງຄະນະລະຄອນ (Types of Theatre Groups)

ມີຄະນະລະຄອນໃນຍຸກສະໄໝໃໝ່ຫຼາກຫຼາຍຮູບແບບທີ່ສ້າງສັນການສະແດງດ້ວຍວິທີທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ການລະຄອນສາມາດເປັນສິ່ງທີ່ລຽບງ່າຍ ຫຼື ຍິ່ງໃຫຍ່ອະລັງການທີ່ມີງົບປະມານມະຫາສານກໍໄດ້. ຜູ້ທີ່ມີສ່ວນຮ່ວມສາມາດເປັນຕັ້ງແຕ່ຜູ້ເລີ່ມຕົ້ນໃນລະຄອນຊຸມຊົນ (Community Theatre) ໄປຈົນເຖິງລະດັບມືອາຊີບໃນ Broadway. ສິ່ງນີ້ເຮັດໃຫ້ເກີດລະຄອນຫຼາຍປະເພດດັ່ງນີ້:

• Broadway theatre ແລະ West End theatre: ການສະແດງລະດັບມືອາຊີບຂະໜາດໃຫຍ່.
• Community theatre (ລະຄອນຊຸມຊົນ): ກຸ່ມຄົນໃນທ້ອງຖິ່ນ, ສ່ວນຫຼາຍມັກຈະເປັນອາສາສະໝັກ.
• Dinner theater (ລະຄອນອາຫານຄ່ຳ): ການສະແດງລະຄອນພ້ອມກັບການຮັບປະທານອາຫານ.
• Fringe theatre: ການສະແດງຂະໜາດນ້ອຍ, ສ່ວນຫຼາຍຈະເນັ້ນການທົດລອງສິ່ງໃໝ່ໆ.
• Immersive theater (ລະຄອນແບບມີສ່ວນຮ່ວມ): ຜູ້ຊົມຈະກາຍເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງການສະແດງ.
• Interactive theatre (ລະຄອນແບບໂຕ້ຕອບ): ຜູ້ຊົມສາມາດມີອິດທິພົນຕໍ່ການດຳເນີນໄປຂອງລະຄອນໄດ້.
• Off-Broadway ແລະ Off West End: ໂຮງລະຄອນຂະໜາດນ້ອຍກວ່າລະດັບມືອາຊີບ.
• Off-off-Broadway: ໂຮງລະຄອນຂະໜາດນ້ອຍຫຼາຍ ເນັ້ນການສະແດງແບບທົດລອງ.
• Playback theatre: ນັກສະແດງຈະສະແດງເລື່ອງລາວທີ່ຜູ້ຊົມນຳມາເລົ່າໃຫ້ຟັງ.
• Regional theatre (ລະຄອນລະດັບພາກພື້ນ): ໂຮງລະຄອນມືອາຊີບທີ່ຕັ້ງຢູ່ນອກເມືອງໃຫຍ່.
• Touring theatre (ລະຄອນທົວ): ຄະນະລະຄອນທີ່ເດີນທາງໄປສະແດງຕາມສະຖານທີ່ຕ່າງໆ.
• Site-specific theatre: ການສະແດງທີ່ສ້າງຂຶ້ນເພື່ອສະແດງໃນສະຖານທີ່ໃດໜຶ່ງໂດຍສະເພາະ.
• Street theatre (ລະຄອນຖະໜົນ): ການສະແດງທີ່ຈັດຂຶ້ນກາງແຈ້ງ.
• Summer stock theatre: ການສະແດງລະຄອນໃນຊ່ວງລະດູຮ້ອນ, ມັກຈະພົບເຫັນໃນເຂດຊົນນະບົດ.

ຄະນະລະຄອນແບບໝູນວຽນ (Repertory Companies)

(ພາບປະກອບ: ໂຮງລະຄອນ Theatre Royal, Drury Lane ໃນລອນດອນ, ປະມານປີ 1821)

ຄະນະລະຄອນສ່ວນໃຫຍ່ຈະຝຶກຊ້ອມການສະແດງພຽງເລື່ອງດຽວ, ສະແດງໄປໄລຍະໜຶ່ງ ແລ້ວຈຶ່ງເລີ່ມຕົ້ນເລື່ອງໃໝ່. ແຕ່ຄະນະລະຄອນແບບໝູນວຽນ (Repertory companies) ຈະຝຶກຊ້ອມການສະແດງຫຼາຍເລື່ອງພ້ອມໆກັນ. ພວກເຂົາສາມາດສະແດງລະຄອນທີ່ແຕກຕ່າງກັນເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ທຸກເວລາຕາມຄວາມຕ້ອງການ ແລະ ມັກຈະສະແດງຕໍ່ເນື່ອງກັນເປັນເວລາຫຼາຍປີ. ຄະນະເຕັ້ນລຳສ່ວນໃຫຍ່ກໍເຮັດວຽກໃນລັກສະນະນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຕົວຢ່າງທີ່ຊັດເຈນຄື: Royal National Theatre ໃນລອນດອນ ເຊິ່ງນຳໃຊ້ລະບົບການສະແດງແບບໝູນວຽນນີ້.

ລະຄອນແບບໝູນວຽນມັກຈະມີກຸ່ມນັກສະແດງທີ່ມີຄວາມສາມາດເທົ່າທຽມກັນ. ມັນເນັ້ນໃສ່ຊື່ສຽງຂອງຄະນະຫຼາຍກວ່າການເພິ່ງພານັກສະແດງທີ່ມີຊື່ສຽງພຽງຄົນດຽວ. ນອກຈາກນີ້, ລະບົບນີ້ຍັງຕ້ອງການການຄວບຄຸມທີ່ເຂັ້ມງວດໜ້ອຍລົງຈາກຜູ້ກຳກັບ ເພາະນັກສະແດງທີ່ເຮັດວຽກຮ່ວມກັນມາເປັນເວລາດົນນານຈະມີຄວາມເຂົ້າໃຈ ແລະ ສາມາດຕອບສະໜອງຕໍ່ກັນໄດ້ຢ່າງງ່າຍດາຍ.

ຄຳສັບອື່ນໆກ່ຽວກັບລະຄອນ (Other Theatre Words)

ຄະນະລະຄອນ (Theatre company) ແມ່ນກຸ່ມທີ່ສ້າງການສະແດງ, ສ່ວນຄະນະນັກສະແດງ (Theatre troupe ຫຼື Acting company) ແມ່ນກຸ່ມນັກສະແດງທີ່ເຮັດວຽກຮ່ວມກັນໂດຍສະເພາະ.

ຄະນະລະຄອນທີ່ເດີນທາງໄປສະແດງ (Touring company) ແມ່ນກຸ່ມລະຄອນ ຫຼື ດົນຕີທີ່ເດີນທາງໄປສະແດງທົ່ວໂລກ, ໂດຍພວກເຂົາຈະໄປສະແດງໃນໂຮງລະຄອນຕ່າງໆຂອງແຕ່ລະເມືອງ.

(ພາບປະກອບ: ພາຍໃນໂຮງລະຄອນ Teatro Colón, ໂຮງລະຄອນຍຸກໃໝ່).

ການຈະຈັດການສະແດງໜຶ່ງຂຶ້ນມາ, ເຈົ້າຕ້ອງການຄະນະລະຄອນ ແລະ ສະຖານທີ່ສຳລັບສະແດງ. ເມື່ອຄະນະລະຄອນໃດໜຶ່ງເປັນກຸ່ມດຽວທີ່ສະແດງຢູ່ໃນອາຄານນັ້ນ, ໂຮງລະຄອນດັ່ງກ່າວຈະຖືກເອີ້ນວ່າ ໂຮງລະຄອນປະຈຳຖິ່ນ (Resident theatre) ຫຼື ໂຮງລະຄອນທີ່ຜະລິດຜົນງານເອງ (Producing theatre) ເພາະມັນເປັນບ່ອນສ້າງການສະແດງຂອງຕົນເອງ. ສ່ວນຄະນະລະຄອນອື່ນໆທີ່ບໍ່ມີອາຄານຂອງຕົນເອງ ຈະໄປສະແດງໃນ ໂຮງລະຄອນໃຫ້ເຊົ່າ (Rental theatre) ຫຼື ໂຮງລະຄອນທີ່ຈັດຫາການສະແດງ (Presenting theatre). ໂຮງລະຄອນເຫຼົ່ານີ້ຈະບໍ່ມີກຸ່ມນັກສະແດງປະຈຳ, ພວກເຂົາອາດຈະມີກຸ່ມນັກສະແດງພາກສ່ວນ ຫຼື ພຽງແຕ່ເປີດໃຫ້ຄະນະອື່ນໆເຂົ້າມາໃຊ້ພື້ນທີ່. ໂຮງລະຄອນໃຫ້ເຊົ່າຈະເປີດໃຫ້ຄະນະລະຄອນຕ່າງໆເຂົ້າມາຫາພື້ນທີ່ເອງ, ໃນຂະນະທີ່ໂຮງລະຄອນທີ່ຈັດຫາການສະແດງຈະເປັນຝ່າຍຊອກຫາຄະນະລະຄອນເຂົ້າມາສະແດງຜົນງານ.

ບາງກຸ່ມຍັງສະແດງໃນສະຖານທີ່ທີ່ບໍ່ແມ່ນໂຮງລະຄອນແບບດັ້ງເດີມ. ການສະແດງເຫຼົ່ານີ້ອາດຈະເປັນກາງແຈ້ງ ຫຼື ໃນຮົ່ມ, ໃນສະຖານທີ່ທີ່ບໍ່ຄາດຄິດ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ລະຄອນຖະໜົນ (Street theatre) ແລະ ລະຄອນສະເພາະສະຖານທີ່ (Site-specific theatre). ການໃຊ້ສະຖານທີ່ທີ່ບໍ່ແມ່ນແບບດັ້ງເດີມສາມາດເຮັດໃຫ້ການສະແດງຮູ້ສຶກມີຄວາມສົມຈິງ ຫຼື ມີຄວາມໝາຍຫຼາຍຂຶ້ນສຳລັບຜູ້ຊົມ, ທັງຍັງສາມາດປັບປ່ຽນໄດ້ງ່າຍກວ່າ ຫຼື ຕິດດັ້ງອຸປະກອນ ແລະ ສາກໄດ້ຕາມຄວາມເໝາະສົມ.

ສະຫະພັນລະຄອນ (Theatre Unions)

ມີສະຫະພັນລະຄອນຫຼາຍແຫ່ງທີ່ຊ່ວຍປົກປ້ອງສິດທິຂອງຜູ້ທີ່ເຮັດວຽກໃນວົງການລະຄອນ:

• Actors’ Equity Association (AEA): ສຳລັບນັກສະແດງ ແລະ ຜູ້ຈັດການເວທີໃນສະຫະລັດອາເມຣິກາ.
• Canadian Actors’ Equity Association: ສຳລັບນັກສະແດງໃນປະເທດການາດາ.
• Equity: ສຳລັບນັກສະແດງ, ຜູ້ອອກແບບ, ຜູ້ກຳກັບ, ແລະ ຜູ້ຈັດການເວທີຫຼາຍປະເພດໃນສະຫະລາຊະອານາຈັກ.
• International Alliance of Theatrical Stage Employees (IATSE): ສຳລັບຜູ້ອອກແບບ ແລະ ຊ່າງເຕັກນິກ.
• Media, Entertainment and Arts Alliance: ສະຫະພັນຂອງປະເທດອົດສະຕຣາລີ ສຳລັບນັກສະແດງ, ນັກຂ່າວ, ແລະ ຜູ້ເຮັດວຽກໃນວົງການບັນເທີງ.
• Stage Directors and Choreographers Society (SDC): ສຳລັບຜູ້ກຳກັບ ແລະ ຜູ້ອອກແບບທ່າເຕັ້ນ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/