🎵 ດົນຕີ (Music): ພາສາກົນຂອງມະນຸດ ຈາກສຽງທຳມະຊາດສູ່ຍຸກດິຈິຕອນ!

ເຄີຍສົງໄສບໍວ່າ ດົນຕີເກີດຂຶ້ນມາຕັ້ງແຕ່ຕອນໃດ? ແລະ ຍຸກສະໄໝຂອງດົນຕີໃນໂລກເຮົາມີຄວາມເປັນມາແນວໃດ?

ມາຮ່ວມເປີດໂລກແຫ່ງສຽງເພງໄປກັບ Laopedia ຜ່ານບົດຄວາມທີ່ຈະພາ ທຸກທ່ານຍ່າງທາງຂ້າມເວລາໄປພ້ອມໆກັນ! 🎸🎹

📌 ໄຮໄລ້ຄວາມຮູ້ທີ່ໜ້າສົນໃຈໃນບົດຄວາມນີ້:

• ກຳເນີດສຽງເພງ: ມະນຸດເຮົາສ້າງດົນຕີມາຕັ້ງແຕ່ຍຸກຫີນ! ຮູ້ບໍວ່າຂຸ່ຍທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດໃນໂລກມີອາຍຸຫລາຍກວ່າ 40,000 ປີ ແລະ ເຮັດມາຈາກກະດູກສັດ? 🦴
• 4 ອົງປະກອບຫຼັກຂອງດົນຕີ: ລະດັບສຽງ (Pitch), ຈັງຫວະ (Rhythm), ຄວາມດັງ-ເບົາ (Dynamics) ແລະ ເອກະລັກສຽງ (Timbre).
• ຍຸກຕ່າງໆໃນປະຫວັດສາດດົນຕີ: ຕັ້ງແຕ່ຍຸກກາງ (Medieval), ຍຸກບາຣັອກ (Baroque), ຍຸກຄລາສສິກຂອງໂມຊາດ (Mozart) ແລະ ເບທໂຮເຝນ, ຈົນເຖິງຍຸກແຈ໊ສ (Jazz) ແລະ ປ໊ອບໃນປັດຈຸບັນ.
• ວິທີເພີດເພີນກັບດົນຕີ: ບໍ່ວ່າຈະເປັນການຟັງ, ການຫຼິ້ນເຄື່ອງດົນຕີ ຫຼື ແມ່ນແຕ່ການລົງມືແຕ່ງເພງດ້ວຍຕົນເອງ!

👉 ອ່ານບົດຄວາມເຕັມ ແລະ ເຈາະເລິກປະຫວັດສາດດົນຕີທຸກຍຸກທຸກສະໄໝຂ້າງລຸ່ມນີ້:

ດົນຕີເປັນວິທີພິເສດໃນການນຳສຽງ (sounds) ມາປະສົມກັນ. ຄົນເຮົາມັກເຫັນວ່າສຽງເຫຼົ່ານີ້ໜ້າສົນໃຈ ຫຼື ເພີດເພີນ. ດົນຕີສ່ວນໃຫຍ່ມີການຮ້ອງເພງ (singing) ດ້ວຍສຽງຂອງຄົນ ແລະ ຍັງລວມເຖິງການຫຼິ້ນເຄື່ອງດົນຕີ (musical instruments). ເຄື່ອງດົນຕີທີ່ພົບທົ່ວໄປ ເຊັ່ນເປຍໂນ (piano), ກີຕາ (guitar) ຫຼືກອງ (drums).

ຄຳວ່າ “music” ມາຈາກຄຳກຣີກ (Greek) ວ່າ μουσική (mousike) ເຊິ່ງໝາຍຄວາມວ່າ “ສິນລະປະຂອງເທບທິດາມູສ”. ໃນກຣີກບູຮານ (Ancient Greece) ເທບທິດາມູສ (Muses) ເປັນເທບທິດາທີ່ດົນບັນດານໃຫ້ເກີດດົນຕີ, ບົດກະວີ (poetry), ສິນລະປະ (art) ແລະການເຕັ້ນລຳ (dance). ຄົນທີ່ສ້າງດົນຕີເອີ້ນວ່ານັກດົນຕີ (musician).

ຮູບແຕ້ມເທິງແຈັກ (vase) ຂອງກຣີກບູຮານ ສະແດງການຮຽນດົນຕີ (ປະມານ 510 ປີກ່ອນຄຣິດສັກກະລາດ) Music lesson: teacher (right, inscription: ΣΜΙΚΥΔΟΣ) and his student (left, ΕΥΔΥΜΙΔΕΣ). Between them, a boy (ΤΛΕΜΠΟΜΕΝΟΣ) narrates a text. Attic red-figure hydria, ca. 510 BC. From Vulci.

ຮູບ: ລຸຍສ໌ ອາມສຕຣອງ (Louis Armstrong) ນັກດົນຕີແຈ໊ສ (jazz) ຊື່ດັງ (Louis Armstrong, jazz trumpeter).

ຮູບ: ວົງຊິມໂຟນີເອສໂຕເນຍ (Estonian) ກຳລັງສະແດງຢູ່ສະຕອກໂຮມ (Stockholm) ປີ 2008 (performing “Future Continuous” – the musical gift for Sweden at Stockholm’s Berwaldhallen).

ປາໂກ ເດ ລູເຊນາ (Paco de Lucena) ນັກຫຼິ້ນກີຕາ (guitarist) ແບບຟລາເມັງໂກ (flamenco) ຊາວໂຣມາ (Romani) ຈາກສະເປນ (Spanish) ໃນສະຕະວັດທີ 19. (Flamenco guitarist Paco de Lucena (1858-1898)).

ດົນຕີແມ່ນຫຍັງ (What is Music?)

ຮູບ: ນັກຮຽນຫຼາຍອາຍຸກຳລັງສະແດງໃນງານແຕ່ງດົນຕີໄວໂອລິນແບບຊູຊູກິ (Suzuki). (Suzuki violin group in a recital).

ດົນຕີຄືສຽງທີ່ຖືກຈັດລະບຽບ. ມັນໃຊ້ສິ່ງຕ່າງໆ ເຊັ່ນຈັງຫວະ (rhythm), ທຳນອງ (melody) ຫຼືຄວາມກົມກຽວ (harmony). ຖ້າເຈົ້າເຄາະໝໍ້ຕອນເຮັດອາຫານ (cooking) ມັນກໍເປັນພຽງສຽງດັງ. ແຕ່ຖ້າເຄາະຢ່າງສະໝ່ຳສະເໝີ ແລະ ຊ້ຳໄປຊ້ຳມາ ເຈົ້າກໍກຳລັງສ້າງດົນຕີແບບງ່າຍໆແລ້ວ.

ດົນຕີໂດຍທົ່ວໄປມີສີ່ສ່ວນຫຼັກ:

• ດົນຕີມັກມີລະດັບສຽງ (pitch). ໝາຍເຖິງໂນດ (notes) ສູງ ແລະ ຕ່ຳ. ທຳນອງເພງ (Tunes) ປະກອບດ້ວຍໂນດທີ່ເລື່ອນຂຶ້ນ, ລົງ ຫຼື ຢູ່ຄືເກົ່າ.
• ດົນຕີມັກມີຈັງຫວະ (rhythm). ຈັງຫວະຄືວິທີທີ່ສຽງດົນຕີ ແລະ ຄວາມງຽບຖືກຈັດວາງເຂົ້າດ້ວຍກັນ. ທຸກທຳນອງເພງມີຈັງຫວະທີ່ເຮົາເຄາະຕາມໄດ້. ດົນຕີມັກມີຈັງຫວະ (beat) ທີ່ສະໝ່ຳສະເໝີ.
• ດົນຕີມັກມີລະດັບຄວາມດັງຄວາມເບົາ (dynamics). ໝາຍເຖິງວ່າດົນຕີດັງ ຫຼື ເບົາພຽງໃດ. ມັນອາດເບົາຫຼາຍ, ດັງຫຼາຍ ຫຼື ຢູ່ລະຫວ່າງກາງ.
• ດົນຕີມັກມີເອກະລັກສຽງ (timbre). ເປັນຄຳພາສາຝຣັ່ງ (ອອກສຽງວ່າ “ແທມ-ເບີ”). ເອກະລັກສຽງຄືສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ສຽງແຕ່ລະສຽງມີລັກສະນະເປັນເອກະລັກ ແລະ ໜ້າສົນໃຈ. ມັນບອກເຖິງຄຸນນະພາບຂອງສຽງ. ຕົວຢ່າງ ມັນຄືສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ຄລາຣິເນັດ (clarinet) ມີສຽງຕ່າງຈາກໂອໂບ (oboe) ແລະ ເຮັດໃຫ້ສຽງ (voice) ຂອງຄົນໜຶ່ງຕ່າງຈາກອີກຄົນໜຶ່ງ.

ປະຫວັດສາດຂອງດົນຕີ (History of Music)

ຮູບ: ໂນດດົນຕີ (Musical notation) ຈາກໜັງສືພິທີມິດຊາ (Missal) ຂອງຄາໂທລິກ ປະມານປີ 1310–1320 (This beautiful Missal made from parchment originates from East Anglia. It is considered a very important manuscript as it is one of the earliest examples of a Missal of an English source. Sarum Missals were books produced by the Church during the Middle Ages for celebrating Mass throughout the year).

ມະນຸດສ້າງດົນຕີມາຕັ້ງແຕ່ຍຸກຫີນ (Stone Age). ດົນຕີທຳອິດຄົງລອກແບບສຽງ ແລະ ຈັງຫວະຈາກທຳມະຊາດ. ດົນຕີຂອງມະນຸດຍຸກຕົ້ນອາດໃຊ້ຮູບແບບ (patterns) ແລະການຊ້ຳ (repetition). ດົນຕີແບບນີ້ຍັງມີຢູ່ຈົນທຸກມື້ນີ້. ໝໍຜີ (shamans) ບາງຄົນຍັງເລຍນແບບສຽງຈາກທຳມະຊາດ (nature). ດົນຕີຍັງອາດໃຊ້ເພື່ອຄວາມບັນເທີງ (entertainment) ຫຼື ເພື່ອການນຳໃຊ້ຈິງ. ຕົວຢ່າງ ມັນອາດຊ່ວຍໃນການລ່າສັດ (hunting) ໂດຍລໍ້ລວງ (luring) ສັດມາ.

ສັດບາງຊະນິດກໍໃຊ້ສຽງໃນແບບທີ່ຄ້າຍດົນຕີ. ນົກຮ້ອງເພງ (Songbirds) ໃຊ້ສຽງຮ້ອງ (song) ເພື່ອປົກປ້ອງ (protect) ອານາເຂດ (territory) ຂອງຕົນ, ແລະ ຍັງຮ້ອງເພື່ອດຶງດູດຄູ່ (mate). ມີຄົນເຫັນລີງ (Monkeys) ຕີທ່ອນໄມ້ກວ້ານ ເຊິ່ງອາດເປັນການປົກປ້ອງອານາເຂດຂອງມັນເຊັ່ນກັນ.

ເຄື່ອງດົນຕີຊິ້ນທຳອິດທີ່ມະນຸດໃຊ້ ອາດແມ່ນສຽງ (voice) ຂອງຕົນເອງ. ສຽງຂອງມະນຸດສ້າງສຽງຕ່າງໆໄດ້ຫຼາກຫຼາຍ. ກ່ອງສຽງ (larynx) ເຮັດວຽກຄ້າຍເຄື່ອງດົນຕີປະເພດລົມ (wind instrument). ໃນປີ 1983 ນັກວິທະຍາສາດພົບກະດູກໄຮອອຍ (hyoid) ຂອງມະນຸດນີແອນເດີທັລ (Neanderthal) ທີ່ເກົ່າແກ່. ກະດູກຊິ້ນນີ້ຄ້ຳຈຸນກ່ອງສຽງ ແລະ ບົ່ງບອກວ່າມະນຸດນີແອນເດີທັລອາດໃຊ້ພາສາໄດ້.

ເຄື່ອງດົນຕີຈັງຫວະຊິ້ນທຳອິດຄົງແມ່ນການ ຕົບມື (clapping). ຄົນເຮົາຍັງເຄາະຫີນເຂົ້າກັນ ເຊິ່ງຊ່ວຍຮັກສາຈັງຫວະ. ສິ່ງທີ່ຄົ້ນພົບເກົ່າແກ່ຫຼາຍບາງຢ່າງຈາກຍຸກ ຫີນເກົ່າ (paleolithic) ອາດເປັນເຄື່ອງມື ຫຼື ເຄື່ອງດົນຕີກໍໄດ້.

ຂຸ່ຍທຳອິດ (The First Flutes)

PiscalDivjeBabe
ຂຸ່ຍດີເຍ ບາເບ (The Divje Babe flute) (Prehistorical flute from Divje Babe archeological site, Slovenia. Held by Slovenian National museum, Ljubljana).

ຂຸ່ຍທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດທີ່ຄົ້ນພົບ ອາດແມ່ນຂຸ່ຍດີເຍ ບາເບ. ມັນຖືກພົບໃນສະໂລເວເນຍເມື່ອປີ 1995. ມັນເປັນຕ່ອນກະດູກຂາຂອງໝີຖ້ຳ ແລະ ມີອາຍຸປະມານ 43,000 ປີ. ແນວໃດກໍຕາມ ຍັງມີບາງຄົນສົງໄສວ່າ ມັນເປັນເຄື່ອງດົນຕີແທ້ຫຼືບໍ່.

ໃນປີ 2008 ນັກໂບຣານຄະດີພົບຂຸ່ຍກະດູກຢູ່ຖ້ຳໂຮເລ ເຟວສ໌ (Hohle Fels) ໃນເຢຍລະມັນ. ຂຸ່ຍອັນນີ້ມີຫ້າຮູ ແລະ ມີປາກເປົ່າຮູບຕົວ V. ມັນເຮັດຈາກກະດູກປີກຂອງແຮ້ງ. ນັກວິທະຍາສາດເຜີຍແຜ່ຜົນການຄົ້ນພົບໃນປີ 2009. ນີ້ແມ່ນເຄື່ອງດົນຕີທີ່ຢືນຢັນແລ້ວວ່າເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດທີ່ເຄີຍພົບ. ຍັງພົບຂຸ່ຍອັນອື່ນໆຢູ່ໃກ້ໆນັ້ນນຳ. ຂຸ່ຍອັນນີ້ຖືກພົບໃກ້ກັບ “ວີນັດແຫ່ງໂຮເລ ເຟວສ໌” (Venus of Hohle Fels) ເຊິ່ງເປັນຮູບສັກຂອງມະນຸດບູຮານ.

ນັກວິທະຍາສາດເຊື່ອວ່າການຄົ້ນພົບເຫຼົ່ານີ້ສະແດງເຖິງປະເພນີດົນຕີທີ່ເຂັ້ມແຂງ. ປະເພນີນີ້ມີຢູ່ຕອນມະນຸດຍຸກໃໝ່ເຂົ້າມາເອີຣົບເປັນຄັ້ງທຳອິດ.

ທໍ່ໄມ້ທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດທີ່ຮູ້ຈັກ ຖືກພົບໃນໄອແລນເມື່ອປີ 2004. ມັນເປັນຂຸ່ຍຫົກອັນທີ່ເຮັດຈາກໄມ້ຢູ (yew). ແຕ່ລະອັນຍາວ 30 ຫາ 50 ຊມ. ບໍ່ມີຮູສຳລັບນິ້ວມື ແລະ ອາດຖືກມັດເຂົ້າກັນ.

ໃນປີ 1986 ພົບຂຸ່ຍກະດູກຫຼາຍອັນຢູ່ເຈຍຫູ (Jiahu) ໃນຈີນ. ມີອາຍຸປະມານ 8,000 ປີ ແລະ ມີ 5 ຫາ 8 ຮູ. ມັນເຮັດຈາກກະດູກນົກກະເຮັງຫົວແດງ (Red-crowned crane). ອັນໜຶ່ງຍັງເປົ່າໄດ້ເມື່ອພົບ. ຂຸ່ຍເຫຼົ່ານີ້ສາມາດເປົ່າໄດ້ຕາມຂັ້ນສຽງດົນຕີຈີນບູຮານ.

ຍຸກຕ່າງໆໃນປະຫວັດສາດດົນຕີ

ຍຸກໃນປະຫວັດສາດດົນຕີ	ຊ່ວງເວລາ
ດົນຕີຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ (Prehistoric music)	ກ່ອນມີການຂຽນ
ດົນຕີຍຸກບູຮານ (Ancient music)	ກ່ອນ ຄ.ສ. 350
ດົນຕີຍຸກກາງ (Medieval music)	ປະມານ ຄ.ສ. 350–1400
ດົນຕີຍຸກຟື້ນຟູສິລະປະວິທະຍາ (Renaissance music)	1400–1600
ດົນຕີຍຸກບາຣັອກ (Baroque music)	1600–1750
ດົນຕີຍຸກຄລາສສິກ (Classical music period)	1740–1820
ດົນຕີຍຸກໂຣແມນຕິກ (Romantic music)	1820–1900
ຍຸກສະໄໝໃໝ່ (Modern period)	1900–ປັດຈຸບັນ

ຍຸກບູຮານ (Ancient Times)

ເຮົາບໍ່ຮູ້ວ່າດົນຕີຍຸກທຳອິດມີສຽງເປັນແນວໃດ. ມີສະຖາປັດຕະຍະກຳ (architecture) ແລະຮູບແຕ້ມ (paintings) ເກົ່າແກ່ຢູ່ ແຕ່ດົນຕີເກົ່າບໍ່ສາມາດຢູ່ລອດມາໄດ້ ຈົນກວ່າຄົນຈະຈົດບັນທຶກໄວ້. ເຮົາເດົາເລື່ອງດົນຕີຍຸກຕົ້ນໄດ້ຈາກຮູບແຕ້ມເກົ່າ ເຊິ່ງສະແດງຄົນກຳລັງຫຼິ້ນເຄື່ອງດົນຕີ. ເຮົາຍັງພົບເຄື່ອງດົນຕີຈາກການຂຸດຄົ້ນໂບຣານຄະດີ (archaeological). ດົນຕີທີ່ມີການຂຽນໄວ້ ແລະ ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດທີ່ພົບ ມີອາຍຸປະມານ 1500 ປີກ່ອນຄຣິດສັກກະລາດ. ມັນຢູ່ເທິງແຜ່ນດິນຈາລຶກພາສາເຮີຣຽນ (Hurrian) ເຊິ່ງເປັນພາສາ (language) ຈາກເມໂຊໂປເຕເມຍ (Mesopotamia) (ປັດຈຸບັນແມ່ນອີຣັກ).

ຍຸກກາງ (Middle Ages)

ຮູບ: ໃນເທບນິຍາຍກຣີກ (Greek mythology) ເທບທິດາມູສເກົ້າອົງ (Muses) ດົນບັນດານໃຫ້ເກີດກິດຈະກຳສ້າງສັນຫຼາຍຢ່າງ ລວມທັງສິລະປະ (the arts). (Sarcophagus known as the “Muses Sarcophagus”, representing the nine Muses and their attributes. Marble, first half of the 2nd century AD, found by the Via Ostiense.

ດົນຕີທີ່ມີການຂຽນໄວ້ ແລະ ເກົ່າແກ່ອີກຊິ້ນໜຶ່ງ ແມ່ນເພງຮ້ອງຕໍ່ເນື່ອງ (round) ຊື່ Sumer Is Icumen In. ພະສົງ (monk) ເປັນຜູ້ຈົດໄວ້ປະມານປີ 1250. ດົນຕີສ່ວນໃຫຍ່ໃນຍຸກກາງ (Middle Ages) (ປະມານ 450–1420) ແມ່ນດົນຕີພື້ນເມືອງ (folk music) ທີ່ຄົນທຳງານຫຼິ້ນເພື່ອຮ້ອງ ຫຼື ເຕັ້ນລຳ. ດົນຕີທີ່ມີການຂຽນໄວ້ໃນຍຸກນີ້ສ່ວນໃຫຍ່ແມ່ນເພື່ອສາດສະໜາຈັກຄາໂທລິກ (Catholic Church). ດົນຕີນີ້ເອີ້ນວ່າ ແຈນ (Chant) ຫຼືແຈນເກຣໂກຣຽນ (Gregorian chant). ພະສົງຮ້ອງມັນໃນໂບດ.

ຍຸກຟື້ນຟູສິລະປະວິທະຍາ (Renaissance)

ຍຸກຟື້ນຟູສິລະປະວິທະຍາ (Renaissance) (ປະມານ 1400–1550) ເປັນຍຸກທີ່ມີດົນຕີຫຼາຍ. ນັກປະພັນຫຼາຍຄົນແຕ່ງເພງທີ່ເຮົາຍັງສະແດງຈົນທຸກມື້ນີ້. “Renaissance” ເປັນຄຳພາສາຝຣັ່ງທີ່ໝາຍຄວາມວ່າ “ການເກີດໃໝ່”. ຍຸກນີ້ເປັນ “ການເກີດໃໝ່” ຂອງສິລະປະ (art) ແລະ ດົນຕີຫຼາຍປະເພດ.

ຈໂອວານນີ ດາ ປາເລສຕຣີນາ (Giovanni da Palestrina) (1525–1594) ແຕ່ງເພງໂບດທີ່ງົດງາມ. ໃນດົນຕີຂອງປາເລສຕຣີນາ ນັກຮ້ອງຫຼາຍຄົນຮ້ອງພ້ອມກັນໃນວົງຮ້ອງປະສານສຽງ (choir). ຍັງມີດົນຕີນອກໂບດນຳ ເຊັ່ນດົນຕີເຕັ້ນລຳ (dance music) ທີ່ສະໜຸກສະໜານ ແລະ ເພງຮັກໂຣແມນຕິກ. ເຄື່ອງດົນຕີທີ່ນິຍົມມີໄວໂອລ (viols) (ເຄື່ອງສາຍທີ່ສີດ້ວຍຄັນສີ, string instruments), ລູດ (lutes) (ຄ້າຍກີຕາ (guitar)) ແລະເວີຈິນນອລ (virginal) (ເຄື່ອງດົນຕີແປ້ນພິມຂະໜາດນ້ອຍ, keyboard instrument).

ຍຸກບາຣັອກ (Baroque Period)

ຮູບ: ນັກປະພັນດົນຕີບາຣັອກ (Baroque music) ຊາວຝຣັ່ງ ມີເຊລ ຣິຊາດ ເດອລາລັນດ໌ (Michel Richard Delalande) (1657–1726). (Michel-Richard Delalande (1657-1726), french baroque composer. Engraving, ca.1700).

ຍຸກບາຣັອກໃນວັດທະນະທຳຕາເວັນຕົກເລີ່ມປະມານປີ 1600 ທີ່ກຸງໂຣມ. ມັນເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນດ້ານຄວາມຕື່ນເຕັ້ນລະທຶກ ແລະ ຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ອະລັງການໃນສິລະປະ ແລະ ດົນຕີ. ໃນດ້ານດົນຕີ ເປັນຍຸກທີ່ສຽງຮ້ອງ ແລະ ເຄື່ອງດົນຕີຫຼາຍຢ່າງຈະຫຼິ້ນຕອບກັນຄືສຽງສະທ້ອນ ຄືຫຼິ້ນທຳນອງຄ້າຍຄືກັນ ແຕ່ຢູ່ຄົນລະລະດັບສຽງ.

ສາດສະໜາຈັກໂຣມັນຄາໂທລິກ (Roman Catholic Church) ສົ່ງເສີມແບບບາຣັອກ ເພາະຕ້ອງການໃຫ້ສິລະປະສະແດງຫົວຂໍ້ທາງສາສະໜາດ້ວຍຄວາມຮູ້ສຶກທີ່ເລິກເຊິ່ງ. ຄົນຮັ່ງມີກໍໃຊ້ແບບທີ່ເຫຼື້ອມລະທຶກນີ້ ເພື່ອສ້າງຄວາມປະທັບໃຈໃຫ້ແຂກ ແລະ ສະແດງອຳນາດຂອງຕົນ. ພະລາຊະວັງບາຣັອກມີທາງເຂົ້າ ແລະ ຫ້ອງທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະ ເຊັ່ນດຽວກັນ ສິລະປະ ແລະ ດົນຕີບາຣັອກກໍມີລາຍລະອຽດຫຼາຍ. ສິລະປິນຄົ້ນຫາການສ້າງຜົນງານຈາກຮູບແບບທີ່ຊ້ຳ ແລະ ແຕກຕ່າງກັນ.

ຄຳວ່າ “baroque” ອາດມາຈາກຄຳພາສາໂປຣຕຸເກດ ທີ່ໝາຍເຖິງໄຂ່ມຸກທີ່ບໍ່ກົມສົມບູນ. ດັ່ງນັ້ນ “ບາຣັອກ” ຈຶ່ງອາດໝາຍເຖິງສິ່ງທີ່ “ປະດັບປະດາລະອຽດ” ຫຼື ມີລາຍລະອຽດຫຼາຍ.

ຍຸກຄລາສສິກ (Classical Period)

ຮູບ: ວູນຟ໌ກັງ ອາມາເດອຸສ ໂມຊາດ (Wolfgang Amadeus Mozart) (ນັ່ງຢູ່ແປ້ນພິມ) ເປັນເດັກອັດສະລິຍະ (child prodigy). ລາວເປັນນັກສະແດງທີ່ມີຝີມືໃນການຫຼິ້ນເປຍໂນ (piano) ແລະໄວໂອລິນ (violin). (Leopold Mozart and his children, Wolfgang and Maria Anna).

ໃນດົນຕີຕາເວັນຕົກ ຍຸກຄລາສສິກ (Classical period) ແມ່ນຕັ້ງແຕ່ປະມານປີ 1750 ຫາ 1825. ນີ້ແມ່ນຍຸກຂອງນັກປະພັນຢ່າງ ໂຢຊິຟ ໄຮດ໌ນ (Joseph Haydn), ວູນຟ໌ກັງ ອາມາເດອຸສ ໂມຊາດ (Wolfgang Amadeus Mozart) ແລະ ລຸດວິກ ແຟນ ເບທໂຮເຝນ (Ludwig van Beethoven). ວົງອໍເຄສຕຣາໃຫຍ່ຂຶ້ນ. ນັກປະພັນແຕ່ງບົດເພງທີ່ຍາວຂຶ້ນ ເອີ້ນວ່າຊິມໂຟນີ (symphonies). ຊິມໂຟນີມີຫຼາຍສ່ວນ ເອີ້ນວ່າທ່ອນ (movements). ບາງທ່ອນດັງ ແລະ ໄວ, ບາງທ່ອນງຽບ ແລະ ໂສກເສົ້າ.

ຮູບແບບຂອງດົນຕີມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍໃນສະໄໝນັ້ນ. ດົນຕີຕ້ອງມີ “ຮູບຮ່າງ” ທີ່ງາມ. ນັກປະພັນມັກໃຊ້ໂຄງສ້າງທີ່ເອີ້ນວ່າແບບໂຊນາຕາ (sonata form). ດົນຕີອີກປະເພດທີ່ສຳຄັນແມ່ນສີ່ສາຍ (string quartet) ເຊິ່ງໃຊ້ໄວໂອລິນສອງຄັນ, ວີໂອລາ (viola) ແລະເຊໂລ (cello). ຄືກັບຊິມໂຟນີ ດົນຕີສີ່ສາຍມີຫຼາຍສ່ວນ. ໄຮດ໌ນ, ໂມຊາດ ແລະ ເບທໂຮເຝນ ແຕ່ງດົນຕີສີ່ສາຍທີ່ມີຊື່ສຽງຫຼາຍບົດ.

ເປຍໂນຖືກປະດິດຂຶ້ນໃນຍຸກນີ້. ນັກປະພັນມັກມັນ ເພາະມັນຫຼິ້ນລະດັບຄວາມດັງຄວາມເບົາ (dynamics) ທີ່ແຕກຕ່າງກັນໄດ້ ຄືດັງຂຶ້ນ ຫຼື ເບົາລົງໄດ້. ເຄື່ອງດົນຕີອື່ນທີ່ນິຍົມມີໄວໂອລິນ (violin), ເຊໂລ (cello), ຟລູດ (flute), ຄລາຣິເນັດ (clarinet) ແລະໂອໂບ (oboe).

ຍຸກໂຣແມນຕິກ (Romantic Period)

ຮູບ: ຄລາຣາ ຊູມານ (Clara Schumann) ນັກປະພັນ ແລະ ນັກຫຼິ້ນເປຍໂນໃນສະຕະວັດທີ 19. (Clara Wieck im Alter von 15 Jahren. Vor Clara aufgeschlagen ist der Solopart mit dem Beginn des 3. Satzes aus ihrem Klavierkonzert a-moll op. 7).

ສະຕະວັດທີ 19 ຖືກເອີ້ນວ່າຍຸກໂຣແມນຕິກ (Romantic period). ນັກປະພັນຢາກສະແດງອາລົມຂອງຕົນຜ່ານດົນຕີ. ເປຍໂນ (piano) ເປັນເຄື່ອງດົນຕີທີ່ສຳຄັນຫຼາຍ. ນັກປະພັນບາງຄົນ ເຊັ່ນ ເຟຣເດຣິກ ໂຊແປງ (Frédéric Chopin) ແຕ່ງບົດເພງເປຍໂນທີ່ງຽບສະຫງົບ ແລະ ເຕັມໄປດ້ວຍອາລົມ. ດົນຕີມັກບັນຍາຍຄວາມຮູ້ສຶກ ຫຼື ເລົ່າເລື່ອງດ້ວຍສຽງ.

ນັກປະພັນຄົນອື່ນ ເຊັ່ນ ຟຣານຊ໌ ຊູເບີດ (Franz Schubert) ແຕ່ງເພງທີ່ເອີ້ນວ່າລີດ (Lied) (ພາສາເຢຍລະມັນແປວ່າ “ເພງ”). ເພງລີດ (ພະຫຸພົດວ່າ Lieder) ເລົ່າເລື່ອງດ້ວຍເນື້ອຮ້ອງ (lyrics) ແລະ ການປະກອບດົນຕີ (accompaniments) ດ້ວຍເປຍໂນທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍຈິນຕະນາການ. ນັກປະພັນຢ່າງ ຣິຊາດ ສຕຣາວສ໌ (Richard Strauss) ແລະ ຟຣານຊ໌ ລິດສ໌ (Franz Liszt) ເລົ່າເລື່ອງດ້ວຍດົນຕີລ້ວນໆ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ບົດກະວີດົນຕີ (tone poem). ຟຣານຊ໌ ລິດສ໌ (Franz Liszt) ແລະ ໂຢຮັນເນສ ບຣາມສ໌ (Johannes Brahms) ໃຊ້ເປຍໂນສ້າງດົນຕີທີ່ດັງກ້ອງ, ຕື່ນເຕັ້ນ ແລະ ເຕັມໄປດ້ວຍອາລົມ.

ນັກປະພັນຫຼາຍຄົນແຕ່ງເພງສຳລັບວົງອໍເຄສຕຣາທີ່ໃຫຍ່ຂຶ້ນ ບາງເທື່ອມີເຖິງ 100 ຊິ້ນ. ນີ້ຍັງເປັນຍຸກຂອງ “ຊາດນິຍົມ (Nationalism)” ດ້ວຍ. ນັກປະພັນສະແດງຄວາມພູມໃຈໃນປະເທດຂອງຕົນ ໂດຍໃຊ້ເພງພື້ນເມືອງ (folksongs) ຫຼື ທຳນອງຈາກບ້ານເກີດເມືອງນອນ. ນັກປະພັນທີ່ມີຊື່ສຽງໃນຍຸກນີ້ມີ ຟຣານຊ໌ ຊູເບີດ (Franz Schubert), ເຟລິກສ໌ ເມັນເດວຊອນ (Felix Mendelssohn), ເຟຣເດຣິກ ໂຊແປງ (Frédéric Chopin), ໂຢຮັນເນສ ບຣາມສ໌ (Johannes Brahms), ປຍົດ ອີລິດ ໄຊຄອບສກີ (Pyotr Ilyich Tchaikovsky) ແລະ ຣິຊາດ ວາກເນີ (Richard Wagner).

ຍຸກສະໄໝໃໝ່ (Modern Times)

ຮູບ: ການຜະລິດດົນຕີໃນຊຸມປີ 2000 ໂດຍໃຊ້ສະຖານີເຮັດວຽກສຽງດິຈິຕອນ (DAW) ກັບແປ້ນພິມໄຟຟ້າ. (Peter Francken in his home studio).

“ຍຸກສະໄໝໃໝ່” ເລີ່ມປະມານປີ 1900. ນັກປະພັນໃນສະຕະວັດທີ 20 (20th century) ຫຼາຍຄົນຢາກໄດ້ສຽງໃໝ່ໆ. ພວກເຂົາສຳຫຼວດເຄື່ອງດົນຕີ, ຮູບແບບ, ສຽງ ຫຼືຄວາມກົມກຽວ (harmonies) ແບບໃໝ່.

ນັກປະພັນ ອາໂນລ໌ດ ຊອນເບີກ (Arnold Schoenberg) (1874–1951) ແຕ່ງເພງແບບບໍ່ມີກຸນແຈສຽງ (atonal) ເຊິ່ງຟັງແລ້ວບໍ່ຄືຢູ່ໃນກຸນແຈສຽງດົນຕີທີ່ຊັດເຈນ. ຕໍ່ມາ ຊອນເບີກສ້າງລະບົບສິບສອງສຽງ (twelve-tone system). ດົນຕີທີ່ແຕ່ງດ້ວຍລະບົບນີ້ອາດຟັງແລ້ວແປກ, ມັກເປັນແບບຄະນິດສາດ ແລະ ຕ້ອງສຶກສາຢ່າງລະອຽດ. ດົນຕີສິບສອງສຽງແບບບໍລິສຸດເປັນທີ່ນິຍົມໃນວົງວິຊາການຊຸມປີ 1950 ແລະ 60. ນັກປະພັນບາງຄົນຍັງໃຊ້ມັນເພື່ອຜົນພິເສດສະເພາະ.

ອີກອກ ສຕຣາວິນສກີ (Igor Stravinsky) (1882–1971) ເປັນນັກປະພັນທີ່ສຳຄັນໃນສະຕະວັດທີ 20. ລາວແຕ່ງດົນຕີທີ່ມີຄອດ (chords) ແລະຈັງຫວະ (rhythms) ທີ່ຊັບຊ້ອນ. ນັກປະພັນບາງຄົນຮູ້ສຶກວ່າດົນຕີຊັບຊ້ອນເກີນໄປ ຈຶ່ງແຕ່ງບົດເພງແບບມິນິມອລ (Minimalist) ທີ່ໃຊ້ແນວຄິດງ່າຍໆຫຼາຍ. ໃນຊຸມປີ 1950 ແລະ 1960 ນັກປະພັນຢ່າງ ຄາລໄຮນສ໌ ສຕັອກເຮົາເຊັນ (Karlheinz Stockhausen) ທົດລອງດົນຕີອີເລັກໂທຣນິກ (electronic music) ໂດຍໃຊ້ວົງຈອນໄຟຟ້າ, ເຄື່ອງຂະຫຍາຍສຽງ (amplifiers) ແລະລຳໂພງ (loudspeakers). ໃນຊຸມປີ 1970 ນັກປະພັນເລີ່ມໃຊ້ເຄື່ອງສັງເຄາະສຽງໄຟຟ້າ (synthesizer) ແລະ ເຄື່ອງດົນຕີຈາກຣັອກແອນດ໌ໂຣລ (rock and roll) ເຊັ່ນກີຕາໄຟຟ້າ (electric guitar). ເຄື່ອງດົນຕີໃໝ່ເຫຼົ່ານີ້ສ້າງສຽງແບບໃໝ່.

ນັກປະພັນໃນຊຸມປີ 1990 ແລະ 2000 ຜະສົມແນວຄິດເຫຼົ່ານີ້ເຂົ້າກັນ. ຈອນ ອາດາມສ໌ (John Adams) (ເກີດປີ 1947) ແລະ ເຈມສ໌ ແມັກມິລແລນ (James MacMillan) (ເກີດປີ 1959) ມັກແຕ່ງດົນຕີທີ່ມີກຸນແຈສຽງ (tonal) ແລະ ຍັງມັກໃຊ້ທຳນອງທີ່ງ່າຍ.

ດົນຕີອີເລັກໂທຣນິກ (Electronic Music)

ເຮົາສາມາດສ້າງດົນຕີດ້ວຍອຸປະກອນອີເລັກໂທຣນິກ. ມັກເຮັດດ້ວຍຄອມພິວເຕີ, ແປ້ນພິມໄຟຟ້າ, ກີຕາໄຟຟ້າ ແລະ ເຄື່ອງຫຼິ້ນແຜ່ນສຽງ (turntable). ອຸປະກອນເຫຼົ່ານີ້ລອກແບບເຄື່ອງດົນຕີດັ້ງເດີມໄດ້ ແລະ ຍັງສ້າງສຽງໃໝ່ທັງໝົດໄດ້ນຳ. ທຸກມື້ນີ້ ດົນຕີອີເລັກໂທຣນິກມັກເຮັດດ້ວຍໂປຣແກຣມຄອມພິວເຕີ ແລະ ເຄື່ອງປະສົມສຽງ (mixer).

ແຈ໊ສ (Jazz)

ຮູບ: ວົງ ແຈ໊ສ (jazz) ກຳລັງສະແດງໃນປີ 1978 ມີ ເຣຈຈີ ເວີກແມນ (Reggie Workman) ຫຼິ້ນດັບເບິນເບສ, ຟາໂຣ ແຊນເດີສ໌ (Pharoah Sanders) ຫຼິ້ນແຊັກໂຊໂຟນເທເນີ ແລະ ອີດຣິສ ມູຮຳມັດ (Idris Muhammad) ຕີກອງ.

ດົນຕີ ແຈ໊ສ (Jazz) ເລີ່ມຂຶ້ນປະມານປີ 1900 ທີ່ ນິວອໍລີນສ໌ (New Orleans) ໃນສະຫະລັດອາເມລິກາ (USA). ທີ່ນັ້ນມີນັກດົນຕີຜິວດຳອາໄສຢູ່ຫຼາຍຄົນ ແລະ ພວກເຂົາຫຼິ້ນດົນຕີແບບ ບລູສ໌ (blues). ດົນຕີບລູສ໌ໄດ້ຮັບອິດທິພົນຈາກດົນຕີອາຟຣິກາ (African) ເພາະຄົນຜິວດຳຖືກນຳມາຈາກອາຟຣິກາສູ່ສະຫະລັດ. ເພງບລູສ໌ມັກມີ ເນື້ອຮ້ອງ (lyrics) ທີ່ໂສກເສົ້າ ກ່ຽວກັບຄວາມຮູ້ສຶກ ແລະ ປະສົບການທີ່ຫຍຸ້ງຍາກ.

ແຈ໊ສເອົາດົນຕີບລູສ໌ມາປະສົມກັບດົນຕີເອີຣົບ (European). ນັກປະພັນຜິວດຳບາງຄົນ ເຊັ່ນ ສະຄັອດ ຈອບລິນ (Scott Joplin) ແຕ່ງເພງແບບແຣັກທາຍມ໌ (ragtime) ທີ່ມີຈັງຫວະເປັນເອກະລັກ ແລະ ມີອິດທິພົນຕໍ່ແຈ໊ສຍຸກຕົ້ນ ທີ່ເອີ້ນວ່າແຈ໊ສແບບດິກຊີແລນ (Dixieland jazz). ນັກດົນຕີແຈ໊ສໃຊ້ເຄື່ອງດົນຕີ ເຊັ່ນແກ່ນທຣຳເປັດ (trumpet), ແຊັກໂຊໂຟນ (saxophone) ແລະຄລາຣິເນັດ (clarinet) ສຳລັບທຳນອງ. ກອງໃຊ້ເປັນເຄື່ອງກະທົບ (percussion). ສ່ວນດັບເບິນເບສ (double bass) ທີ່ດີດສາຍ, ເປຍໂນ (piano), ແບນໂຈ (banjo) ແລະກີຕາ (guitar) ປະກອບເປັນກຸ່ມເຄື່ອງຄຸມຈັງຫວະ (rhythm section).

ແຈ໊ສສ່ວນໃຫຍ່ເປັນດົນຕີ ຫຼິ້ນສົດ (improvised) ຄືນັກດົນຕີຄິດທຳນອງຂຶ້ນມາໃນຂະນະຫຼິ້ນ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ແຈ໊ສກໍມີກົດເກນ (rules) ຂອງມັນ. ນັກດົນຕີຫຼິ້ນຊຸດຄອດ (ກຸ່ມໂນດ) ຕາມລຳດັບທີ່ກຳນົດໄວ້.

ດົນຕີແຈ໊ສມີຈັງຫວະ “ສະວິງ” (swing) ທີ່ໃຫ້ຄວາມຮູ້ສຶກເປັນທຳມະຊາດ ແລະ ຜ່ອນຄາຍ ບໍ່ແຂງຄືຈັງຫວະເດີນແຖວ. ມັນມີຄວາມຮູ້ສຶກແບບຍາວ-ສັ້ນ. ຈັງຫວະສະວິງຍັງເຮັດໃຫ້ຜູ້ຟັງຕື່ນເຕັ້ນ. ເມື່ອວົງແຈ໊ສຫຼິ້ນເຂົ້າກັນດີ ຄົນກໍເວົ້າວ່າ “ວົງນັ້ນສະວິງໄດ້ດີແທ້ໆ”.

ແຈ໊ສມີອິດທິພົນຕໍ່ດົນຕີອື່ນ ເຊັ່ນດົນຕີຄລາສສິກຕາເວັນຕົກ (Western art music) ໃນຊຸມປີ 1920 ແລະ 1930. ນັກປະພັນຢ່າງ ຈໍຈ໌ ເກີຊວິນ (George Gershwin) ແຕ່ງເພງທີ່ໄດ້ອິດທິພົນຈາກແຈ໊ສ. ແຈ໊ສຍັງມີອິດທິພົນຕໍ່ເພງປ໊ອບ (pop music) ນຳ. ໃນຊຸມປີ 1930 ແລະ 1940 ເພງປ໊ອບຫຼາຍເພງໃຊ້ຄອດ ຫຼື ທຳນອງແບບແຈ໊ສ. ລຸຍສ໌ ອາມສຕຣອງ (Louis Armstrong) (1900–1971) ເປັນນັກດົນຕີແຈ໊ສທີ່ມີຊື່ສຽງທີ່ສຸດຄົນໜຶ່ງ.

ດົນຕີປ໊ອບ (Pop Music)

ຮູບປະຊາສຳພັນຂອງ ເອວິສ ເພຣສລີ (Elvis Presley) ກຳລັງຫຼິ້ນກີຕາ ໃນລາຍການ Stage Show ຂອງ CBS ວັນທີ 16 ມັງກອນ 1956

ດົນຕີປ໊ອບ (Pop music): ດົນຕີ “ປ໊ອບ” ເປັນດົນຕີຍອດນິຍົມປະເພດໜຶ່ງ ທີ່ຄົນຈຳນວນຫຼາຍມັກຟັງ. ຄຳວ່າ “ດົນຕີປ໊ອບ” ຖືກໃຊ້ມາຕັ້ງແຕ່ປະມານປີ 1880 ເພື່ອອະທິບາຍດົນຕີທີ່ຄົນມັກກັນຢ່າງກວ້າງຂວາງ.

ດົນຕີປ໊ອບສະໄໝໃໝ່ເຕີບໂຕມາຈາກຣັອກແອນດ໌ໂຣລ (rock and roll) ໃນຊຸມປີ 1950. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ຊັກ ເບີຣີ (Chuck Berry) ແລະ ເອວິສ ເພຣສລີ (Elvis Presley). ໃນຊຸມປີ 1960 ເດອະ ບີທໍສ໌ (The Beatles) ກາຍເປັນວົງປ໊ອບທີ່ມີຊື່ສຽງ. ໃນຊຸມປີ 1970 ດົນຕີແບບອື່ນໆປະສົມກັບປ໊ອບ ລວມທັງຟັງກ໌ (funk) ແລະດົນຕີໂຊລ (soul music). ດົນຕີປ໊ອບໂດຍປົກກະຕິມີຈັງຫວະທີ່ແຮງ ເຮັດໃຫ້ເໝາະກັບການເຕັ້ນລຳ. ນັກຮ້ອງປ໊ອບມັກໃຊ້ໄມໂຄຣໂຟນທີ່ຕໍ່ກັບເຄື່ອງຂະຫຍາຍສຽງ (amplifiers) ແລະລຳໂພງ (loudspeakers).

ສັນຍາລັກດົນຕີ (Musical notation)

ຮູບ: ໂມຊາດ (Mozart): ທ່ອນທີ 1 ຂອງໂຊນາຕາເປຍໂນ K545 ເປັນຕົວຢ່າງຂອງການຂຽນດົນຕີໃສ່ເສັ້ນບັນທັດ (staffs) (Mozart k545 opening).

“ສັນຍາລັກດົນຕີ” (musical notation) ຄືວິທີຂຽນດົນຕີລົງເປັນລາຍລັກອັກສອນ. ການຂຽນດົນຕີໄວ້ຊ່ວຍເກັບຮັກສາມັນ ແລະ ຊ່ວຍໃຫ້ຄົນຈື່ໄດ້ສຳລັບການສະແດງໃນອະນາຄົດ. ດ້ວຍວິທີນີ້ ນັກປະພັນ (ຄົນທີ່ແຕ່ງດົນຕີ) ຈຶ່ງສາມາດບອກຄົນອື່ນວ່າຈະຫຼິ້ນບົດເພງຂອງຕົນແນວໃດ.

ໂຊລເຟຈ (Solfège)

ໂຊລເຟຈ (ເອີ້ນອີກຢ່າງວ່າ solfa) ເປັນວິທີຕັ້ງຊື່ໃຫ້ສຽງດົນຕີ ໂດຍໃຫ້ຊື່ກັບລະດັບສຽງຕ່າງໆ. ຕົວຢ່າງ ໂນດພື້ນຖານແປດໂນດ “ໂດ, ເຣ, ມີ, ຟາ, ຊອນ, ລາ, ຕີ, ໂດ” ເປັນຊື່ຂອງໂນດໃນບັນໄດສຽງເມເຈີ (major scale).

ດົນຕີທີ່ຂຽນເປັນລາຍລັກອັກສອນ (Written Music)

ດົນຕີຂຽນໄດ້ຫຼາຍແບບ. ເມື່ອຂຽນໃສ່ເສັ້ນບັນທັດ staff (ຄືຕົວຢ່າງທີ່ສະແດງ) ລະດັບສຽງ ແລະ ຄວາມຍາວຂອງສຽງຈະສະແດງດ້ວຍສັນຍາລັກ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ ໂນດ (notes). ໂນດຖືກວາງໄວ້ເທິງເສັ້ນ ແລະ ໃນຊ່ອງລະຫວ່າງເສັ້ນ ແລະ ແຕ່ລະຕຳແໜ່ງບອກວ່າຕ້ອງຫຼິ້ນສຽງໃດ. ໂນດທີ່ຢູ່ສູງໃນເສັ້ນບັນທັດໝາຍເຖິງສຽງສູງ ແລະ ໂນດທີ່ຢູ່ຕ່ຳໝາຍເຖິງສຽງຕ່ຳ. ຄວາມຍາວຂອງໂນດບອກດ້ວຍ “ຫົວ” ໂນດທີ່ເປັນສີດຳ ຫຼື ສີຂາວ ແລະ ຍັງມີກ້ານ ແລະ ທຸງນຳ.

ດົນຕີຍັງຂຽນດ້ວຍຕົວອັກສອນໄດ້. ຕົວອັກສອນເຫຼົ່ານີ້ອາດເປັນຊື່ໂນດແບບໂຊລຟາ “ໂດ, ເຣ, ມີ, ຟາ, ຊອນ, ລາ, ຕີ, ໂດ” ຫຼື ເປັນຕົວອັກສອນ C, D, E. ຕາຕະລາງລຸ່ມນີ້ສະແດງວ່າຊື່ໂຊລຟາຕົງກັບສັນຍາລັກມາດຕະຖານແນວໃດ:

ຊື່ໂຊລຟາ	ສັນຍາລັກມາດຕະຖານ
ໂດ (Do)	C
ເຣ (Re)	D
ມີ (Mi)	E
ຟາ (Fa)	F
ຊອນ (Sol)	G
ລາ (La)	A
ຕີ (Ti)	B

ສັນຍາລັກມາດຕະຖານເຮັດໃຫ້ອ່ານດົນຕີງ່າຍຂຶ້ນ ແລະ ມັກໃຊ້ກັບຄອດ ແລະ ບັນໄດສຽງ. ວິທີຂຽນເຫຼົ່ານີ້ຊ່ວຍໃຫ້ຄົນອ່ານດົນຕີໄດ້. ຍັງມີວິທີຂຽນອື່ນອີກ ແຕ່ໃຊ້ກັນໜ້ອຍກວ່າ ຫຼື ຊັບຊ້ອນກວ່າ.

ວິທີເພີດເພີນກັບດົນຕີ (How to Enjoy Music)

ຮູບ: ນັກຮ້ອງໃຊ້ຫຼາຍວິທີເພື່ອເພີ່ມອາລົມໃຫ້ທຳນອງ ເຊັ່ນ ປ່ຽນນ້ຳສຽງ ຫຼື ເນັ້ນຄຳທີ່ສຳຄັນ. (Renee Allen, Office of Executive Services sings the National Anthem at the kick-off of the U.S. Department of Agriculture 2011 Combined Federal Campaign “Compassion of Individuals, Power of Community” at USDA in Washington, DC, on Wednesday, September 21, 2011. The theme of the 2011 campaign is “Celebrating 50 Years of Caring, Serving and Giving.” USDA Photo by Bob Nichols).

ດ້ວຍການຟັງ (By Listening)

ເຮົາເພີດເພີນກັບດົນຕີໄດ້ດ້ວຍການຟັງ. ອາດໄປຄອນເສີດ (concerts) ເພື່ອຟັງນັກດົນຕີ. ດົນຕີຄລາສສິກ (Classical music) ມັກສະແດງໃນຫໍສະແດງດົນຕີ (concert halls) ແຕ່ບາງຄັ້ງກໍມີງານເທດສະການໃຫຍ່ຈັດກາງແຈ້ງ. ເຮົາຟັງດົນຕີຈາກແຜ່ນຊີດີ (CDs), ຄອມພິວເຕີ (computers), iPod (iPods), ໂທລະທັດ (television), ວິທະຍຸ (radio) ແລະໂທລະສັບມືຖື (mobile phones) ໄດ້.

ທຸກມື້ນີ້ມີດົນຕີຢູ່ທຸກບ່ອນ ທັງໃນລິບ (elevators), ຫ້າງສັບພະສິນຄ້າ (malls) ແລະຮ້ານຄ້າ (stores). ມັນມັກກາຍເປັນພຽງສຽງພື້ນຫຼັງ. ແຕ່ບາງເທື່ອກໍດີທີ່ຈະຕັ້ງໃຈຟັງ. ລອງແຍກສຽງເຄື່ອງດົນຕີແຕ່ລະຊະນິດ ແລະ ສັງເກດວ່າພວກມັນກຳລັງຫຼິ້ນໂນດແບບໃດ.

ດ້ວຍການຫຼິ້ນ ຫຼື ຮ້ອງເພງ (By Playing or Singing)

ເຮົາຮຽນຫຼິ້ນເຄື່ອງດົນຕີໄດ້. ສຳລັບຜູ້ເລີ່ມຕົ້ນ ເປຍໂນ (piano) ຫຼືແປ້ນພິມໄຟຟ້າ (keyboard) ເປັນທີ່ນິຍົມ. ກີຕາ (guitar) ຫຼືລີຄອດເດີ (recorder) ກໍເປັນທາງເລືອກທີ່ດີ ແລະ ລີຄອດເດີລາຄາຖືກຫຼາຍ. ຫຼັງຈາກຮຽນບັນໄດສຽງ (scales) ແລະທຳນອງ (tunes) ງ່າຍໆແລ້ວ ເຮົາຈະອ່ານສັນຍາລັກດົນຕີ (musical notation) ເບື້ອງຕົ້ນໄດ້ ແລ້ວຈຶ່ງເລືອກເຄື່ອງດົນຕີເພື່ອຮຽນຕໍ່.

ໃຫ້ເລືອກເຄື່ອງດົນຕີທີ່ເໝາະກັບຂະໜາດຕົວຂອງເຮົາ. ຕົວຢ່າງ ເດັກຕົວເຕ້ຍຫຼິ້ນດັບເບິນເບສ (double bass) ຂະໜາດເຕັມບໍ່ໄດ້ ເພາະມັນສູງກວ່າ 1.5 ແມັດ. ໃຫ້ເລືອກເຄື່ອງດົນຕີທີ່ເຮົາມັກຫຼິ້ນ ເພາະການຫຼິ້ນເປັນປະຈຳເປັນທາງດຽວທີ່ຈະເກັ່ງຂຶ້ນ. ສຸດທ້າຍ ຄູ (teacher) ທີ່ດີຊ່ວຍໄດ້ຫຼາຍ.

ດ້ວຍການແຕ່ງເພງ (By Composing)

ໃຜກໍສ້າງດົນຕີຂອງຕົນເອງໄດ້. ການແຕ່ງເພງ ຫຼື ທຳນອງງ່າຍໆບໍ່ຍາກ ແລະ ຈະງ່າຍຂຶ້ນຖ້າເຮົາຫຼິ້ນເຄື່ອງດົນຕີເປັນ. ພຽງແຕ່ລອງສຽງຕ່າງໆທີ່ເຄື່ອງດົນຕີສ້າງໄດ້. ເຮົາສ້າງບົດເພງທີ່ເລົ່າເລື່ອງໄດ້ ຫຼື ຫາທຳນອງທີ່ເພາະແລ້ວປ່ຽນມັນເລັກນ້ອຍທຸກເທື່ອທີ່ຊ້ຳ. ສຽງຮ້ອງຂອງເຮົາເອງກໍເປັນເຄື່ອງດົນຕີໄດ້ເຊັ່ນກັນ.

ຮູບພາບອື່ນໆກ່ຽວກັບບົດຄວາມ

ດ້ານທີ່ມີຮ່ອງຂອງແຜ່ນທອງຄຳວອຍເຈີ (Voyager Golden Record) ທີ່ຖືກສົ່ງຂຶ້ນອະວະກາດພ້ອມກັບຍານສຳຫຼວດວອຍເຈີ (Voyager probes) ເຊິ່ງບັນຈຸດົນຕີຈາກທົ່ວໂລກ. The Sounds of Earth – GPN-2000-001976

ຜູ້ຍິງອິນເດຍໃນຊຸດພື້ນເມືອງຕາມພາກຕ່າງໆ ກຳລັງຫຼິ້ນເຄື່ອງດົນຕີຫຼາກຫຼາຍຊະນິດ ທີ່ນິຍົມໃນແຕ່ລະເຂດຂອງອິນເດຍ. Raja Ravi Varma, Galaxy of Musicians.

ອິນໂດເນເຊຍເປັນບ້ານເກີດຂອງຄ້ອງ (gong chime) ເຊິ່ງມີຫຼາຍແບບທົ່ວອິນໂດເນເຊຍ ໂດຍສະເພາະທີ່ເກາະຊວາ ແລະ ບາລີ. Traditional instruments – the Indonesian Embassy in Australia.

ເປຍໂນເປັນສູນກາງຂອງກິດຈະກຳທາງສັງຄົມສຳລັບຊາວເມືອງຊັ້ນກາງໃນສະຕະວັດທີ 19 (ໂມຣິດສ໌ ຟອນ ຊວິນດ໌ (Moritz von Schwind), 1868). ຜູ້ຊາຍທີ່ນັ່ງຫຼິ້ນເປຍໂນຄືນັກປະພັນ ຟຣານຊ໌ ຊູເບີດ (Franz Schubert). Moritz von Schwind Schubertiade.

ນັກດົນຕີຊາວນາຊີ (Naxi) ຂອງຈີນ. Traditional Chinese music played by aging Naxi musicians. Photo taken in Lijiang, Yunnan province, China.

ຊາວແອດຊີເຣຍ (Assyrians) ຫຼິ້ນຊູນາ (zurna) ແລະ ດາວູລ (davul) ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງດົນຕີທີ່ມີມາຫຼາຍພັນປີ. Assyrian folk music picture from a wedding.

ການຫຼິ້ນສົດມີບົດບາດສຳຄັນໃນແຈ໊ສ; ນັກດົນຕີຮຽນຮູ້ລຳດັບຄອດໂດຍໃຊ້ໂນດຂອງບັນໄດສຽງ ແລະ ຄອດ (ໃນພາບແມ່ນ ຈອນນີ ຮອດຈສ໌ (Johnny Hodges)). Johnny Hodges playing in Duke-Ellington Orchestra’s concert in Frankfurt/Main, Germany, at “Jahrhunderthalle Hoechst”. The photo was made with EXAKTA, Varex IIb, VEB-Dresden and Schacht-Objectiv 135 mm.

ຄາເທຍ ບູນີອາຕິຊວິລີ (Khatia Buniatishvili) ກຳລັງຫຼິ້ນແກຣນດ໌ເປຍໂນ (grand piano). Khatia Buniatishvilli07 (48466926996)- ©Quincena Musical-Iñigo Ibáñez

ທຳນອງຂອງເພງພື້ນເມືອງ “Pop Goes the Weasel”. Popgoesweasel

ເມື່ອນັກດົນຕີຫຼິ້ນໂນດ (notes) ແຕກຕ່າງກັນສາມໂນດຂຶ້ນໄປພ້ອມກັນ ຈະເກີດເປັນຄອດ (chord). ໃນດົນຕີຕາເວັນຕົກ (Western music) ລວມທັງດົນຕີຄລາສສິກ, ດົນຕີປ໊ອບ, ດົນຕີຣັອກ ແລະ ແບບທີ່ກ່ຽວຂ້ອງຫຼາຍແບບ ຄອດທີ່ພົບຫຼາຍທີ່ສຸດຄືຄອດສາມໂນດ (triads) ເຊິ່ງໂດຍປົກກະຕິຫຼິ້ນສາມໂນດພ້ອມກັນ. ຄອດທີ່ໃຊ້ຫຼາຍທີ່ສຸດແມ່ນຄອດເມເຈີ ແລະ ຄອດໄມເນີ. ຕົວຢ່າງຄອດເມເຈີຄືສາມລະດັບສຽງ C, E ແລະ G. ຕົວຢ່າງຄອດໄມເນີຄືສາມລະດັບສຽງ A, C ແລະ E. (ໃນພາບແມ່ນນັກຫຼິ້ນກີຕາ (guitar player) ກຳລັງກົດຄອດເທິງກີຕາ). Frets, guitar neck, C-major chord.

 “ຜູ້ຍິງໃນຊຸດແດງ” (The Woman in Red) ໂດຍ ຈໂອວານນີ ໂບລດີນີ (Giovanni Boldini). English: The Woman in Red.

ເປືອກສະໝອງສ່ວນຮັບສຽງຫຼັກ (primary auditory cortex) ເປັນຫຼັກສ່ວນໜຶ່ງທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄວາມສາມາດແຍກແຍະລະດັບສຽງໄດ້ດີເລີດ. Brodmann 41 42

ຮູບແຕ້ມສະໄໝລາຊະວົງຊົ່ງ (ຄ.ສ. 960–1279) ຊື່ “ງານລ້ຽງກາງຄືນຂອງຮັນ ຊີຈາຍ” (Night Revels of Han Xizai) ສະແດງນັກດົນຕີຈີນບັນເທີງແຂກທີ່ງານລ້ຽງໃນຄົວເຮືອນສະຕະວັດທີ 10. Half-section of the Chinese painting Night Revels of Han Xizai, handscroll, ink and colors on silk, 28.7 x 335.5 cm. Original by Gu Hongzhong (10th century), 12th century remake from the Song Dynasty. Collection of the Palace Museum in Beijing.

ນັກປະພັນ ແລະ ນັກຫຼິ້ນເປຍໂນໃນສະຕະວັດທີ 19 ຄລາຣາ ຊູມານ (Clara Schumann). Clara Wieck im Alter von 15 Jahren. Vor Clara aufgeschlagen ist der Solopart mit dem Beginn des 3. Satzes aus ihrem Klavierkonzert a-moll op. 7.

ນາວນີດ ອາດິດຍາ ໄວບາ (Navneet Aditya Waiba) ນັກຮ້ອງເພງພື້ນເມືອງເນປານ ເປັນນັກຮ້ອງຄົນດຽວທີ່ໃຊ້ເຄື່ອງດົນຕີພື້ນເມືອງແທ້ໆ ແລະ ຮ້ອງເພງພື້ນເມືອງເນປານແທ້ໆທີ່ບໍ່ປົນປະສົມ. Navneet-Aditya-Waiba-Live performance

ສາດສະດາຈານຈາກໂຮງຮຽນດົນຕີແມນແຮດຕັນ ແລະ ນັກຫຼິ້ນດັບເບິນເບສມືອາຊີບ ທິໂມທີ ຄັອບບ໌ (Timothy Cobb) ກຳລັງສອນບົດຮຽນເບສໃນທ້າຍຊຸມປີ 2000. ເບສຂອງລາວມີສ່ວນຂະຫຍາຍສຽງຕ່ຳ C ພ້ອມ “ເຄື່ອງກົນ” ໂລຫະທີ່ມີປຸ່ມສຳລັບຫຼິ້ນລະດັບສຽງໃນສ່ວນຂະຫຍາຍນັ້ນ. Timothy Cobb. Lesson, 2007 or 08.

ນັກຊາດພັນທຸ໌ດົນຕີວິທະຍາ (ethnomusicologist) ຟຣານເຊສ ເດັນສະມໍ (Frances Densmore) ກຳລັງບັນທຶກສຽງຫົວໜ້າເຜົ່າແບລັກຟຸດ (Blackfoot) ເມົາທິນ ຊີບ (Mountain Chief) ໃຫ້ກັບສຳນັກງານຊາດພັນທຸ໌ວິທະຍາອາເມລິກາ (Bureau of American Ethnology) (1916). Frances Densmore recording Mountain Chief2.

ນັກບຳບັດດ້ວຍດົນຕີຈາກໂຄງການ “ບລູສ໌ໃນໂຮງຮຽນ” (Blues in the Schools) ຫຼິ້ນຮາໂມນິກາກັບທະຫານເຮືອສະຫະລັດ ທີ່ສູນບຳບັດຂອງກອງທັບເຮືອ. Rand De Mattei, a music instructor with Blues in the Schools, gets in tune with Petty Officer 2nd Class Tyreen S. McRae, a participant in neurologic music therapy, at Naval Medical Center San Diego Feb. 28. Neurologic music therapy helps Wounded Warriors recover.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ແປ ແລະ ຮຽບຮຽງມາຈາກ https://kids.kiddle.co/Music