ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Empire) ແມ່ນອານາຈັກໃນສະໄໝໃດ?

ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Empire) ຫຼື ທີ່ເອີ້ນອີກຊື່ໜຶ່ງວ່າ ຈັກກະພັດໂຣມັນຕາເວັນອອກ (Eastern Roman Empire) ເປັນອາລະຍະທຳທີ່ມີອຳນາດ ແລະ ດຳລົງຢູ່ມາເປັນເວລາຫຼາຍກວ່າ 1,000 ປີ. ມັນເປັນສ່ວນຕາເວັນອອກຂອງຈັກກະພັດໂຣມັນເດີມ ແລະ ມີເມືອງຫຼວງຢູ່ທີ່ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ (ເຊິ່ງປັດຈຸບັນແມ່ນອິສຕັນບູລ ປະເທດຕຸລະກີ). ໃນຂະນະທີ່ສ່ວນຕາເວັນຕົກຂອງຈັກກະພັດໂຣມັນແຕກສະຫຼາຍໃນສະຕະວັດທີ 5 ຄ.ສ. ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ກໍຍັງຄົງເຂັ້ມແຂງຕໍ່ໄປ. ໃນທີ່ສຸດມັນກໍສິ້ນສຸດລົງໃນປີ 1453 ເມື່ອຈັກກະພັດອອດໂຕມັນຍຶດຄອງຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລໄດ້.

ຮູບ: ຈັກກະພັດໃນປີ 555 ພາຍໃຕ້ຈັກກະພັດຈັດສະຕິນຽນທີ 1 (Justinian I) ເຊິ່ງເປັນຂະໜາດທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດນັບຕັ້ງແຕ່ຈັກກະພັດໂຣມັນຕາເວັນຕົກລົ່ມສະຫຼາຍ, ໂດຍມີລັດບາລ (vassal) ສະແດງເປັນສີບົວ. (The Eastern Roman Empire (red) and its vassals (pink) in 555 AD during the reign of Justinian I).

ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Empire) ປີ 330–1453

ຫົວຂໍ້	ລາຍລະອຽດ
ເມືອງຫຼວງ	ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ (ປັດຈຸບັນແມ່ນອິສຕັນບູລ)
ພາສາທີ່ໃຊ້ທົ່ວໄປ	ພາສາລາຕິນ ແລະ ພາສາກຣີກ
ພາສາທ້ອງຖິ່ນ	ພາສາພາກພື້ນຕ່າງໆ
ສາສະໜາ	ຄຣິສຕຽນ (ສາສະໜາທາງການ)
ຊື່ເອີ້ນຊາວຈັກກະພັດ	ໄບແຊນໄທນ໌, ໂຣມັນ
ການປົກຄອງ	ລະບອບເດັດຂາດ (Autocracy)
ຈັກກະພັດທີ່ມີຊື່ສຽງ	• 306–337: ຄອນສະແຕນຕິນທີ 1 (Constantine I) • 379–395: ເທໂອໂດຊຽດທີ 1 (Theodosius I) • 408–450: ເທໂອໂດຊຽດທີ 2 (Theodosius II)
ຍຸກປະຫວັດສາດ	ຕັ້ງແຕ່ຍຸກບູຮານຕອນທ້າຍ ເຖິງຍຸກກາງຕອນທ້າຍ
ສະກຸນເງິນ	ໂຊລິດັສ (Solidus), ເດນາຣິອັສ (Denarius) ແລະ ໄຮເປີປີຣອນ (Hyperpyron)

ຂໍ້ມູນດ່ວນສຳລັບເດັກນ້ອຍ (Quick facts for kids)

ຈຳນວນປະຊາກອນ

ປີ	ຈຳນວນປະຊາກອນ
457	16,000,000
565	26,000,000
775	7,000,000
1025	12,000,000
1320	2,000,000

ການສຳຫຼວດປະຫວັດສາດຂອງຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ (Exploring the Byzantine Empire’s History)

ນັກປະຫວັດສາດບໍ່ໄດ້ເຫັນດີນຳກັນທັງໝົດວ່າຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ເລີ່ມຕົ້ນຕອນໃດແທ້. ບາງຄົນວ່າມັນເລີ່ມປະມານປີ ຄ.ສ. 300, ໃນຂະນະທີ່ບາງຄົນຄິດວ່າໃກ້ກັບປີ ຄ.ສ. 500. ມັນຍາກທີ່ຈະກຳນົດ ເພາະຈັກກະພັດໂຣມັນຄ່ອຍໆປ່ຽນເປັນຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ເປັນເວລາຫຼາຍປີ.

ຍຸກຕົ້ນຂອງຈັກກະພັດ (ກ່ອນປີ ຄ.ສ. 518) (Early Days of the Empire (Before 518 AD))

ຮູບ: ການແບ່ງຈັກກະພັດໂຣມັນເປັນສີ່ສ່ວນພາຍໃຕ້ລະບົບເຕຕຣາກີ (Tetrarchy) ທີ່ສ້າງຂຶ້ນໂດຍດິໂອເຄລເທຍນ (historic map of Roman Empire during the first tetrarchy).

ຈັກກະພັດໂຣມັນມີຂະໜາດໃຫຍ່ຫຼາຍ ແລະ ໃນສະຕະວັດທີ 3 ຄ.ສ. ມັນໃຫຍ່ເກີນໄປສຳລັບຜູ້ປົກຄອງຄົນດຽວ. ດັ່ງນັ້ນ ຈັກກະພັດດິໂອເຄລເທຍນ (ປົກຄອງແຕ່ປີ ຄ.ສ. 284 ເຖິງ 305) ຈຶ່ງຕັດສິນໃຈແບ່ງມັນອອກເປັນສ່ວນຕາເວັນອອກ ແລະ ສ່ວນຕາເວັນຕົກ. ທ່ານສ້າງລະບົບ “ເຕຕຣາກີ” ເຊິ່ງໝາຍເຖິງ “ການປົກຄອງໂດຍສີ່ຄົນ” ໂດຍມີຈັກກະພັດສອງຄົນໃນຝ່າຍຕາເວັນອອກ ແລະ ສອງຄົນໃນຝ່າຍຕາເວັນຕົກ. ລະບົບນີ້ບໍ່ໄດ້ຢູ່ໄດ້ດົນ ແຕ່ແນວຄິດເລື່ອງຈັກກະພັດທີ່ຖືກແບ່ງແຍກກໍຍັງຄົງຢູ່.

ຄອນສະແຕນຕິນທີ 1 (ຄ.ສ. 306–337) ກາຍເປັນຜູ້ປົກຄອງດຽວໃນປີ ຄ.ສ. 324. ທ່ານສ້າງເມືອງຫຼວງໃໝ່ຊື່ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ ຢູ່ບ່ອນທີ່ເຄີຍເປັນເມືອງເກົ່າຊື່ ໄບແຊນຕຽມ (Byzantium). ເມືອງຫຼວງໃໝ່ນີ້ຕັ້ງຢູ່ໃນທຳເລທີ່ດີກວ່າສຳລັບການປ້ອງກັນຈັກກະພັດ. ຄອນສະແຕນຕິນຍັງໄດ້ປ່ຽນແປງກອງທັບ ແລະ ລັດຖະບານຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ. ທ່ານນຳເອົາເງິນຫຼຽນຄຳທີ່ມີຄວາມໝັ້ນຄົງມາໃຊ້ ເອີ້ນວ່າ ໂຊລິດັສ (solidus). ທ່ານຍັງສະໜັບສະໜູນສາສະໜາຄຣິສຕຽນ ເຊິ່ງກາຍເປັນສິ່ງສຳຄັນຫຼາຍໃນຈັກກະພັດ.

ຫຼັງຈາກຄອນສະແຕນຕິນ ຈັກກະພັດຕ້ອງປະເຊີນກັບສົງຄາມຫຼາຍຄັ້ງ. ຈັກກະພັດເທໂອໂດຊຽດທີ 1 (ຄ.ສ. 379–395) ນຳຄວາມໝັ້ນຄົງກັບຄືນມາສູ່ຝ່າຍຕາເວັນອອກ. ທ່ານອະນຸຍາດໃຫ້ຊາວກອດ (Goths) ມາຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນດິນແດນໂຣມັນ. ທ່ານຍັງກຳນົດໃຫ້ສາສະໜາຄຣິສຕຽນເປັນສາສະໜາທາງການຂອງຈັກກະພັດ. ທ່ານເປັນຈັກກະພັດຄົນສຸດທ້າຍທີ່ປົກຄອງທັງຝ່າຍຕາເວັນອອກ ແລະ ຝ່າຍຕາເວັນຕົກ. ຫຼັງຈາກທ່ານສິ້ນຊີວິດ ຈັກກະພັດໂຣມັນຕາເວັນຕົກກໍບໍ່ໝັ້ນຄົງ ແລະ ໃນທີ່ສຸດກໍລົ່ມສະຫຼາຍ.

ຮູບ: ການແບ່ງຈັກກະພັດຫຼັງການສິ້ນຊີວິດຂອງເທໂອໂດຊຽດທີ 1 ໃນປີ 395. ຈັກກະພັດໂຣມັນຕາເວັນຕົກ ແລະ ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌/ໂຣມັນຕາເວັນອອກ (Map of the boundaries of the western and eastern Roman empires after the death of Theodosius I, in 395 AD).

ແຕ່ຝ່າຍຈັກກະພັດຕາເວັນອອກສາມາດຢູ່ລອດໄດ້. ມັນຫຼີກເວັ້ນບັນຫາທີ່ນຳໄປສູ່ການລົ່ມສະຫຼາຍຂອງຝ່າຍຕາເວັນຕົກ ເຊັ່ນ ກຸ່ມຄົນປ່າເຖື່ອນທີ່ກະບົດ. ຈັກກະພັດອະນັສຕາຊຽດທີ 1 (ຄ.ສ. 491–518) ເປັນຜູ້ປົກຄອງທີ່ມີຄວາມສາມາດ. ທ່ານໄດ້ປະຕິຮູບດ້ານການເງິນທີ່ສຳຄັນ ເຊິ່ງຊ່ວຍຈັກກະພັດ. ທ່ານເປັນຈັກກະພັດຄົນທຳອິດໃນຮອບດົນນານທີ່ປ່ອຍໃຫ້ຈັກກະພັດຢູ່ໃນສະພາບສະຫງົບສຸກ.

ຍຸກທອງ ແລະ ຍຸກທີ່ຫຍຸ້ງຍາກ (ຄ.ສ. 518–717) (A Golden Age and Tough Times (518–717 AD))

ການປົກຄອງຂອງຈັດສະຕິນຽນທີ 1 (ຄ.ສ. 527–565) ເປັນຊ່ວງເວລາທີ່ສຳຄັນຫຼາຍຂອງຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌. ທ່ານໃຫ້ຂຽນກົດໝາຍໂຣມັນຄືນໃໝ່ເປັນຊຸດກົດໝາຍທີ່ມີຊື່ສຽງ ເອີ້ນວ່າ Corpus Juris Civilis. ປະມວນກົດໝາຍນີ້ມີອິດທິພົນຕໍ່ລະບົບກົດໝາຍໃນອະນາຄົດຫຼາຍແຫ່ງ. ຈັດສະຕິນຽນຍັງໄດ້ສ້າງຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຄືນໃໝ່ເປັນສ່ວນໃຫຍ່ ລວມທັງໂບດຮາເຍຍ ໂຊເຟຍ ອັນຍິ່ງໃຫຍ່.

ຈັດສະຕິນຽນຢາກເອົາດິນແດນຝ່າຍຕາເວັນຕົກຂອງຈັກກະພັດໂຣມັນທີ່ເສຍໄປຄືນມາ. ນາຍພົນເບລິຊາຣິອັສ ຂອງທ່ານ ປະສົບຜົນສຳເລັດໃນການຍຶດອານາຈັກແວນດານ (Vandal) ໃນອາຟຣິກາເໜືອໃນປີ ຄ.ສ. 534. ຈາກນັ້ນທ່ານບຸກເຂົ້າອີຕາລີ ແລະ ເອົາຊະນະອານາຈັກອອສໂຕຣກອດ (Ostrogothic).

ຢ່າງໃດກໍຕາມ ການປົກຄອງຂອງຈັດສະຕິນຽນກໍມີອຸປະສັກເຊັ່ນກັນ. ໄພພະຍາດລະບາດອັນຮ້າຍແຮງໄດ້ແຜ່ລາມທົ່ວຈັກກະພັດ ເຮັດໃຫ້ຄົນເສຍຊີວິດຈຳນວນຫຼາຍ ແລະ ເສດຖະກິດອ່ອນແອລົງ. ຈັກກະພັດຍັງຕ້ອງເຮັດສົງຄາມກັບຊາວເປີເຊຍ. ຈັດສະຕິນຽນປະຈັກກະພັດໄວ້ໃນສະພາບທີ່ເຂັ້ມແຂງ ແຕ່ກໍຢູ່ພາຍໃຕ້ຄວາມກົດດັນຫຼາຍ.

ຫຼັງຈາກຈັດສະຕິນຽນ ຈັກກະພັດຕ້ອງປະເຊີນກັບສົງຄາມຫຼາຍຂຶ້ນ ແລະ ເສຍດິນແດນບາງສ່ວນ. ຊາວລອມບາດ (Lombards) ຍຶດເອົາອີຕາລີພາກເໜືອເປັນສ່ວນໃຫຍ່. ຊາວອາວາ (Avars) ແລະ ຊາວສະລາວ (Slavs) ບຸກຮຸກເຂົ້າບານການ ສ້າງບັນຫາຫຼາຍ. ຈັກກະພັດມໍຣິສ (ຄ.ສ. 582–602) ຕໍ່ສູ້ຢ່າງໜັກເພື່ອປ້ອງກັນຈັກກະພັດ ແຕ່ກອງທັບຂອງທ່ານກະບົດ ແລະ ທ່ານຖືກໂຄ່ນລົ້ມ.

ຮູບ: ດ້ານເທິງ: ຈັກກະພັດຊາຊານຽນ (Sasanian) ໃນຂະນະທີ່ມີດິນແດນກວ້າງໃຫຍ່ທີ່ສຸດພາຍໃຕ້ຄໂຮສຣໍທີ 2 (Apogeo del Imperio sasánida, en tiempos de Cosroes II). ດ້ານລຸ່ມ: ກຳແພງເທໂອໂດຊຽນຂອງຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ ເຊິ່ງມີຄວາມສຳຄັນຢ່າງຍິ່ງໃນໄລຍະການປິດລ້ອມປີ 717–718 (Restored section of the Walls of Constantinople).

ຈາກນັ້ນກໍມາເຖິງເຮຣາຄລຽສ (ຄ.ສ. 610–641). ທ່ານເຮັດສົງຄາມທີ່ຍາວນານ ແລະ ຍາກລຳບາກກັບຊາວເປີເຊຍ ແລະ ໃນທີ່ສຸດກໍເອົາຊະນະໄດ້. ແຕ່ບໍ່ດົນຫຼັງຈາກນັ້ນ ໄພຄຸກຄາມໃໝ່ກໍປາກົດຂຶ້ນ ຄືກອງທັບອາຣັບ. ພວກເຂົາຍຶດແຂວງທີ່ຮັ່ງມີຂອງໄບແຊນໄທນ໌ຢ່າງວ່ອງໄວຫຼາຍແຫ່ງ ລວມທັງເລແວນ (Levant) ແລະ ອີຢິບ. ສິ່ງນີ້ເຮັດໃຫ້ຂະໜາດ ແລະ ລາຍຮັບຂອງຈັກກະພັດຫຼຸດລົງຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ.

75 ປີຕໍ່ມາເປັນຊ່ວງເວລາທີ່ຍາກລຳບາກ. ການບຸກໂຈມຕີຂອງຊາວອາຣັບເຂົ້າສູ່ເອເຊຍນ້ອຍ (Asia Minor) ເກີດຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ຮຽນຮູ້ທີ່ຈະປ້ອງກັນເມືອງທີ່ມີປ້ອມປ້ອງກັນ ແລະ ຫຼີກເວັ້ນການສູ້ຮົບໃຫຍ່. ຈັກກະພັດຄອນສະແຕນສ໌ທີ 2 (Constans II) (ຄ.ສ. 641–668) ເລີ່ມລະບົບໃໝ່ເອີ້ນວ່າ “ລະບົບທີມ (theme system)”. ລະບົບນີ້ແບ່ງຈັກກະພັດເປັນເຂດທະຫານ ໂດຍໃຫ້ທະຫານປ້ອງກັນແຂວງຂອງຕົນເອງ.

ດ້ວຍການຊ່ວຍເຫຼືອຂອງອາວຸດລັບທີ່ເອີ້ນວ່າໄຟກຣີກ (Greek fire) ຈັກກະພັດຄອນສະແຕນຕິນທີ 4 (ຄ.ສ. 668–685) ປ້ອງກັນຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຈາກການປິດລ້ອມຂອງຊາວອາຣັບໃນຊ່ວງຊຸມປີ 670 ໄດ້ສຳເລັດ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ກໍປະເຊີນກັບສັດຕູໃໝ່ ຄືຊາວບູນການ (Bulgars) ເຊິ່ງສ້າງຈັກກະພັດຂອງຕົນເອງໃນບານການ.

ຫຼັງຈາກຊ່ວງເວລາຂອງຄວາມວຸ້ນວາຍທາງການເມືອງ ເລໂອທີ 3 ກໍຂຶ້ນເປັນຈັກກະພັດໃນປີ ຄ.ສ. 717. ທ່ານປ້ອງກັນຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຈາກການປິດລ້ອມໃຫຍ່ຂອງຊາວອາຣັບອີກຄັ້ງໃນປີ ຄ.ສ. 717–718 ໄດ້ສຳເລັດ. ນີ້ເປັນໄຊຊະນະອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະ ຊ່ວຍຮັກສາຈັກກະພັດໄວ້ໄດ້.

ການຟື້ນຟູ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕົວ (ຄ.ສ. 718–867) (Recovery and Expansion (718–867 AD))

ຮູບ: ເງິນຫຼຽນຄຳໂຊລິດັສຂອງເລໂອທີ 3 (ຊ້າຍ) ແລະ ລູກຊາຍຜູ້ສືບທອດຂອງທ່ານ ຄອນສະແຕນຕິນທີ 5 (ຂວາ) (Leo III the Isaurian, with Constantine V, AV Solidus. Constantinople mint.

d NO LEO-N PA MUL, crowned facing bust of Leo, holding globus cruciger & akakia

d N CONST-ANTINUM, crowned facing bust of Constantine, holding globus cruciger & akakia).

ເລໂອທີ 3 ແລະ ລູກຊາຍຂອງທ່ານ ຄອນສະແຕນຕິນທີ 5 (ຄ.ສ. 741–775) ເປັນຈັກກະພັດທີ່ເຂັ້ມແຂງ. ພວກທ່ານຕ້ານການໂຈມຕີຂອງຊາວອາຣັບ ແລະ ນຳຄວາມໝັ້ນຄົງກັບຄືນມາສູ່ຈັກກະພັດ. ເລໂອສ້າງປະມວນກົດໝາຍໃໝ່ຊື່ Ecloga. ຄອນສະແຕນຕິນທີ 5 ເຮັດສັນຕິພາບກັບອານາຈັກຄາລິຟະອັບບາຊິດ (Abbasid Caliphate) ທີ່ເກີດໃໝ່ ແລະ ຕໍ່ສູ້ກັບຊາວບູນການໄດ້ຜົນສຳເລັດ.

ຢ່າງໃດກໍຕາມ ຈັກກະພັດເຫຼົ່ານີ້ຍັງສະໜັບສະໜູນການຕ້ານຮູບເຄົາລົບໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Iconoclasm) ເຊິ່ງຄັດຄ້ານການໃຊ້ຮູບເຄົາລົບທາງສາສະໜາ. ສິ່ງນີ້ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຂັດແຍ້ງຫຼາຍທັງພາຍໃນຈັກກະພັດ ແລະ ກັບພະສັນຕະປາປາແຫ່ງໂຣມ.

ຫຼັງຈາກຊ່ວງເວລາທີ່ບໍ່ໝັ້ນຄົງ ຈັກກະພັດເທໂອຟີໂລສ (ຄ.ສ. 829–842) ໄດ້ນຳຄວາມເປັນລະບຽບບາງສ່ວນກັບຄືນມາ. ທ່ານໃຊ້ການເຕີບໂຕທາງເສດຖະກິດເພື່ອສ້າງໂຄງສ້າງໃໝ່ ລວມທັງການເສີມສ້າງກຳແພງທະເລຂອງຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ. ພຣະມະເຫສີຂອງທ່ານ ຈັກກະພັດີນີເທໂອໂດຣາ ໄດ້ຢຸດຍຸດທະການຕ້ານຮູບເຄົາລົບຢ່າງຖາວອນ. ຈັກກະພັດເລີ່ມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງອີກຄັ້ງ.

ຍຸກທອງຂອງລາຊະວົງມາເຊໂດເນຍ (ຄ.ສ. 867–1081) (The Macedonian Dynasty’s Golden Age (867–1081 AD))

ຮູບ: ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ ປະມານປີ 867 (Byzantine Empire in 867).

ລາຊະວົງມາເຊໂດເນຍ ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍບາຊິລທີ 1 (ຄ.ສ. 867–886). ລູກຊາຍຂອງທ່ານ ເລໂອທີ 6 (ຄ.ສ. 886–912) ເປັນຈັກກະພັດທີ່ມີຄວາມຮູ້ຫຼາຍ. ທ່ານລວບລວມ ແລະ ຂຽນໜັງສືສຳຄັນຫຼາຍເຫຼັ້ມ ລວມທັງ Basilika ເຊິ່ງເປັນສະບັບພາສາກຣີກຂອງປະມວນກົດໝາຍຈັດສະຕິນຽນ. ທ່ານຍັງຂຽນໜັງສືກ່ຽວກັບຍຸດທະວິທີທາງທະຫານອີກດ້ວຍ.

ຈັກກະພັດມີຜົນສຳເລັດທາງທະຫານຫຼາຍພາຍໃຕ້ຈັກກະພັດເຊັ່ນ ນີເຄໂຟຣອສທີ 2 (ຄ.ສ. 963–969) ແລະ ໂຈຮັນທີ 1 ຕຊິມິສເຄສ (ຄ.ສ. 969–976). ພວກທ່ານຍຶດດິນແດນໃໝ່ ແລະ ເອົາຊະນະສັດຕູເຊັ່ນຊາວບູນກາເຣຍ ແລະ ຄີເອວຣັສ (Kievan Rus’).

ຈັກກະພັດທີ່ມີຊື່ສຽງທີ່ສຸດໃນຍຸກນີ້ແມ່ນ ບາຊິລທີ 2 (ຄ.ສ. 976–1025). ທ່ານເປັນຜູ້ນຳທາງທະຫານທີ່ເກັ່ງກ້າ. ທ່ານໃຊ້ເວລາຫຼາຍທົດສະວັດຕໍ່ສູ້ກັບບູນກາເຣຍ ແລະ ໃນທີ່ສຸດກໍໄດ້ຮັບໄຊຊະນະຢ່າງສົມບູນໃນປີ 1018. ເມື່ອທ່ານສິ້ນຊີວິດ ຈັກກະພັດກວ້າງຈາກແມ່ນ້ຳດານູບທາງຕາເວັນຕົກ ຈົນເຖິງແມ່ນ້ຳເອີຟຣາເຕສທາງຕາເວັນອອກ. ມັນເປັນຍຸກແຫ່ງອຳນາດ ແລະ ອິດທິພົນອັນຍິ່ງໃຫຍ່.

ຮູບ: ການຍຶດເອເດັດຊາ (Edessa) (1031) ໂດຍຊາວໄບແຊນໄທນ໌ພາຍໃຕ້ຈໍຈ ມານີອາເຄສ ແລະ ການໂຕ້ຕອບຂອງຊາວເຕີກເຊວຈຸກ (Seljuk Turks) (The seizure of Edessa in Syria by the Byzantine army and the Arabic counterattack from the Chronicle of John Skylitzes).

ຫຼັງຈາກບາຊິລທີ 2 ຈັກກະພັດກໍປະເຊີນກັບຄວາມທ້າທາຍບາງຢ່າງ. ມີຄວາມບໍ່ໝັ້ນຄົງທາງການເມືອງ ແລະ ບັນຫາທາງການເງິນ. ຈັກກະພັດຍັງຖືກໂຈມຕີຈາກສັດຕູໃໝ່: ຊາວເຕີກເຊວຈຸກທາງຕາເວັນອອກ, ຊາວເຣຣ່ອນເປເຊເນກ (Pecheneg) ທາງເໜືອ, ແລະ ຊາວນໍແມນ (Normans) ທາງຕາເວັນຕົກ.

ໃນປີ 1071 ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ປະສົບກັບຄວາມພ່າຍແພ້ຄັ້ງໃຫຍ່ສອງຄັ້ງ. ຊາວນໍແມນຍຶດບາຣີ (Bari) ເຊິ່ງເປັນເມືອງສຸດທ້າຍຂອງພວກເຂົາໃນອີຕາລີ. ແລະ ຊາວເຕີກເຊວຈຸກໄດ້ຮັບໄຊຊະນະຢ່າງເດັດຂາດໃນການສູ້ຮົບທີ່ມານຊິເຄີດ (Battle of Manzikert) ເຖິງຂັ້ນຈັບຈັກກະພັດ ໂຣມານອສທີ 4 ດິໂອເຈເນສ ເປັນຊະເລີຍ. ເຫດການເຫຼົ່ານີ້ນຳໄປສູ່ສົງຄາມກາງເມືອງ ແລະ ການສູນເສຍອານາໂຕເລຍ (Anatolia) ເປັນສ່ວນໃຫຍ່ໃຫ້ແກ່ຊາວເຕີກເຊວຈຸກ.

ການຟື້ນຟູພາຍໃຕ້ລາຊະວົງຄອມເນໂນສ (ຄ.ສ. 1081–1204) (The Komnenian Restoration (1081–1204 AD))

ອາເລັກຊິໂອສທີ 1 (ຄ.ສ. 1081–1118) ຂຶ້ນເປັນຈັກກະພັດ ແລະ ເລີ່ມຟື້ນຟູອຳນາດຂອງຈັກກະພັດ. ທ່ານຕ້ານຊາວນໍແມນ ແລະ ເອົາຊະນະຊາວເປເຊເນກໄດ້. ທ່ານຍັງຂໍຄວາມຊ່ວຍເຫຼືອຈາກພະສັນຕະປາປາເພື່ອຕ້ານຊາວເຕີກເຊວຈຸກ ເຊິ່ງນຳໄປສູ່ສົງຄາມຄຣູເຊດຄັ້ງທີ 1. ສົງຄາມຄຣູເຊດນີ້ຊ່ວຍໃຫ້ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ຍຶດດິນແດນບາງສ່ວນໃນອານາໂຕເລຍຕາເວັນຕົກຄືນມາໄດ້.

ຮູບ: ກະເບື້ອງໂມເຊກຈາກໂບດຮາເຍຍ ໂຊເຟຍຂອງຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ (ປັດຈຸບັນແມ່ນອິສຕັນບູລ) ສະແດງພາບນາງມາຣີ ແລະ ພຣະເຢຊູ ໂດຍມີໂຈຮັນທີ 2 ຄອມເນໂນສ (ຊ້າຍ) ແລະ ພຣະມະເຫສີໄອຣີນແຫ່ງຮັງກາຣີ (ຂວາ) ຢືນຂ້າງ, ສະຕະວັດທີ 12 (The Comnenus mosaics (12th-century) in Hagia Sophia (Istanbul, Turkey) The Virgin Mary is standing in the middle, holding the Child Christ on her lap. On her right side stands emperor John II Comnenus ; on her left side, empress Irene).

ໂຈຮັນທີ 2 (ຄ.ສ. 1118–1143) ລູກຊາຍຂອງອາເລັກຊິໂອສ ແລະ ມານູເອນທີ 1 (ຄ.ສ. 1143–1180) ຫຼານຊາຍ ສືບຕໍ່ເສີມສ້າງຄວາມເຂັ້ມແຂງໃຫ້ຈັກກະພັດ. ພວກທ່ານເຮັດສົງຄາມຫຼາຍຄັ້ງ ແລະ ໃຊ້ການທູດເພື່ອສ້າງພັນທະມິດ. ມານູເອນທີ 1 ເກັ່ງເປັນພິເສດໃນການສ້າງສາຍສຳພັນກັບຜູ້ປົກຄອງອື່ນ.

ຢ່າງໃດກໍຕາມ ການສິ້ນຊີວິດຂອງມານູເອນໄດ້ປະຈັກກະພັດໄວ້ໃນສະຖານະທີ່ຫຍຸ້ງຍາກ. ມີບັນຫາພາຍໃນລາຊະວົງ ແລະ ສັດຕູໃໝ່ໂຈມຕີຊາຍແດນ. ຄວາມສຳພັນກັບເອີຣົບຕາເວັນຕົກກໍຮ້າຍແຮງລົງ.

ຮູບ: ການເຂົ້າສູ່ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຂອງພວກຄຣູເຊດ, ໂດຍເອີຈີນ ເດລາກຣົວ (Eugène Delacroix) (1840). (Eugène Ferdinand Victor Delacroix 012).

ສິ່ງນີ້ນຳໄປສູ່ເຫດການອັນເລວຮ້າຍໃນປີ 1204. ສົງຄາມຄຣູເຊດຄັ້ງທີ 4 ຄວນຈະໄປອີຢິບ ແຕ່ກັບກາຍເປັນວ່າພວກຄຣູເຊດໂຈມຕີຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລແທນ. ພວກເຂົາປຸ້ນເມືອງ ລັກຊັບສົມບັດ ແລະ ສ້າງຄວາມເສຍຫາຍຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ. ນີ້ເປັນໄພພິບັດຄັ້ງໃຫຍ່ຂອງຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌.

ສະຕະວັດສຸດທ້າຍ (ຄ.ສ. 1204–1453) (The Final Centuries (1204–1453 AD))

ຮູບ: ການແບ່ງແຍກຈັກກະພັດຫຼັງສົງຄາມຄຣູເຊດຄັ້ງທີ 4, ປະມານປີ 1204 ( The Latin Empire and the Partition of the Byzantine Empire after the 4th crusade, c. 1204; borders are approximate).

ຫຼັງຈາກຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຖືກປຸ້ນ ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ກໍແຕກອອກເປັນຫຼາຍລັດນ້ອຍ. ລັດທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດແມ່ນຈັກກະພັດນີເຊຍ (Empire of Nicaea) ແລະ ເດສໂປເຕດແຫ່ງເອປີຣັສ (Despotate of Epirus). ໃນທີ່ສຸດຈັກກະພັດນີເຊຍສາມາດຍຶດຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຄືນໄດ້ໃນປີ 1261.

ສິ່ງນີ້ນຳຊ່ວງເວລາສັ້ນໆຂອງການຟື້ນຟູມາສູ່ພາຍໃຕ້ຈັກກະພັດມີໄຄລທີ 8 ປາໄລໂອໂລກອສ. ແຕ່ຈັກກະພັດອ່ອນແອ ແລະ ຖືກສັດຕູລ້ອມຮອບ. ເພື່ອຕໍ່ສູ້ກັບຊາວລາຕິນ ມີໄຄລຕ້ອງເອົາທະຫານຈາກເອເຊຍນ້ອຍ ແລະ ເກັບພາສີປະຊາຊົນຢ່າງໜັກ. ສິ່ງນີ້ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມບໍ່ພໍໃຈຫຼາຍ.

ຈັກກະພັດສືບຕໍ່ຕໍ່ສູ້ດິ້ນລົນ. ສົງຄາມກາງເມືອງເຮັດໃຫ້ອ່ອນແອລົງຕື່ມ. ຊາວເຕີກອອດໂຕມັນເລີ່ມມີອຳນາດເພີ່ມຂຶ້ນ. ພວກເຂົາມັກຖືກຈ້າງເປັນທະຫານຮັບຈ້າງໃນສົງຄາມກາງເມືອງຂອງໄບແຊນໄທນ໌ ເຊິ່ງຍິ່ງຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຂົາມີບ່ອນຢືນໃນເອີຣົບ.

ຮູບ: ການປິດລ້ອມຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ ໃນປີ 1453 ຕາມທີ່ປາກົດໃນພາບຂະໜາດນ້ອຍຂອງຝຣັ່ງສະຕະວັດທີ 15 (Le siège de Constantinople (1453) by Jean Le Tavernier after 1455).

ມາຮອດສະຕະວັດທີ 1400 ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລເປັນພຽງເງົາຂອງອະດີດ. ປະຊາກອນຂອງເມືອງຫຼຸດລົງຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ໃນວັນທີ 2 ເມສາ 1453 ກອງທັບອອດໂຕມັນອັນໃຫຍ່ໂຕຂອງສຸລະຕານເມຫມັດ ໄດ້ປິດລ້ອມເມືອງ. ເຖິງແມ່ນວ່າກອງກຳລັງຄຣິສຕຽນທີ່ມີຈຳນວນນ້ອຍກວ່າຫຼາຍຈະປ້ອງກັນຢ່າງກ້າຫານ ແຕ່ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລກໍລົ້ມລົງໃນວັນທີ 29 ພຶດສະພາ 1453. ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ອົງສຸດທ້າຍ ຄອນສະແຕນຕິນທີ 11 ປາໄລໂອໂລກອສ ຖືກເຫັນຄັ້ງສຸດທ້າຍກຳລັງຕໍ່ສູ້ຢ່າງກ້າຫານຢູ່ໃນຖະໜົນ. ນີ້ເປັນການສິ້ນສຸດຂອງຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌.

ການປົກຄອງຂອງຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ (How the Byzantine Empire Was Governed)

ຮູບ: ເຂດທີມ (themes) ປະມານປີ 750 (Eastern Themata of Byzantine Empire in 650AD (english text), from the US Military Academy History archives).

ຮູບ: ເຂດທີມ (themes) ປະມານປີ 950 (Eastern Themata of Byzantine Empire in 950AD (with a correction for the Theme of Samos)).

ບົດບາດຂອງຈັກກະພັດ (The Emperor’s Role)

ຈັກກະພັດເປັນຜູ້ທີ່ມີອຳນາດທີ່ສຸດໃນຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌. ອຳນາດຂອງທ່ານຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະ ຍາກທີ່ຈະອະທິບາຍໃຫ້ຄົບຖ້ວນ. ປະຊາຊົນໃນຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ ແລະ ພາຕຣີອາກ (patriarch) (ຜູ້ນຳສູງສຸດຂອງສາສະໜາຈັກ) ຈະຮັບຮອງການປົກຄອງຂອງທ່ານຢ່າງເປັນທາງການ. ມີສະພາສູງ (senate) ຢູ່ ແຕ່ສ່ວນໃຫຍ່ກາຍເປັນພຽງກຸ່ມພິທີການທີ່ສະໜັບສະໜູນຈັກກະພັດ.

ຈັກກະພັດຫຼາຍອົງຖືກໂຄ່ນລົ້ມດ້ວຍກຳລັງ ແຕ່ຈັກກະພັດມັກຖືກປົກຄອງໂດຍຕະກູນຕ່າງໆ. ມີເຖິງເກົ້າລາຊະວົງລະຫວ່າງປີ 610 ຫາ 1453. ໃນຊ່ວງເວລາສ່ວນໃຫຍ່ ຈັກກະພັດຖືກນຳໂດຍຄົນທີ່ເປັນຍາດພີ່ນ້ອງກັນທາງສາຍເລືອດ ຫຼື ການແຕ່ງງານ. ສິ່ງນີ້ມັກເກີດຂຶ້ນເພາະຈັກກະພັດມັກແບ່ງປັນອຳນາດໃຫ້ລູກຊາຍ ຫຼື ຍາດພີ່ນ້ອງ.

ນັບແຕ່ສະຕະວັດທີ 7 ເປັນຕົ້ນມາ ຈັກກະພັດຖືກແບ່ງເປັນເຂດທະຫານທີ່ເອີ້ນວ່າ ທີມາຕາ (themata). ແຕ່ລະທີມາ (thema) ຖືກນຳໂດຍຜູ້ບັນຊາການທະຫານທີ່ເອີ້ນວ່າ ສະຕຣາເຕໂກສ (strategos). ບຸກຄົນນີ້ຮັບຜິດຊອບທັງກອງທັບ ແລະ ການປົກຄອງທ້ອງຖິ່ນ. ລະບົບນີ້ຊ່ວຍໃຫ້ຈັກກະພັດປ້ອງກັນຕົນເອງໃນໄລຍະສົງຄາມທີ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ.

ການທູດ ແລະ ຄວາມສຳພັນກັບຕ່າງປະເທດຂອງໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Diplomacy and Foreign Relations)

ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ມີຄວາມຊຳນານຫຼາຍໃນດ້ານການທູດ ເຊິ່ງໝາຍເຖິງການຕິດຕໍ່ກັບປະເທດອື່ນ. ນີ້ເປັນໜຶ່ງໃນການປະກອບສ່ວນທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດຂອງພວກເຂົາຕໍ່ເອີຣົບ. ພວກເຂົາເກັ່ງໃນການເຮັດສົນທິສັນຍາ, ສ້າງພັນທະມິດ, ແລະ ຮ່ວມມືກັບສັດຕູຂອງສັດຕູ. ຕົວຢ່າງ, ບາງຄັ້ງພວກເຂົາເປັນພັນທະມິດກັບຊາວເຕີກເພື່ອຕ້ານຊາວເປີເຊຍ.

ຮູບ: ຄະນະທູດຂອງໂຈຮັນນັກໄວຍາກອນ (John the Grammarian) ໃນປີ 829 ລະຫວ່າງຈັກກະພັດເທໂອຟີໂລສ ແລະ ຄາລິຟະອັບບາຊິດ ອັນ-ມາມູນ (Al-Ma’mun) (The embassy of John the Grammarian in 829, between the Byzantine emperor Theophilos (right) and the Abbasid caliph Al-Ma’mun, from the Madrid Skylitzes, fol. 47r, detail).

ການທູດຂອງໄບແຊນໄທນ໌ມັກກ່ຽວຂ້ອງກັບການສົ່ງເອກອັກຄະລັດຖະທູດໄປປະຈຳການໄລຍະຍາວ. ພວກເຂົາຍັງຮັບເຊີນເຊື້ອພຣະວົງຕ່າງຊາດ ບາງຄັ້ງເປັນວິທີຄວບຄຸມພວກເຂົາ. ພວກເຂົາຈະເຮັດໃຫ້ແຂກປະທັບໃຈດ້ວຍການສະແດງຄວາມຮັ່ງມີ ແລະ ອຳນາດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະ ເຮັດໃຫ້ແນ່ໃຈວ່າຂ່າວແຜ່ກະຈາຍອອກໄປ. ເຄື່ອງມືອື່ນໆລວມມີການແຕ່ງງານທາງການເມືອງ, ການມອບຍົດຖາບັນດາສັກພິເສດ, ແລະ ແມ່ນແຕ່ການສິນບົນ. ພວກເຂົາຍັງມີອົງການຂ່າວກອງຮຸ່ນທຳອິດທີ່ເອີ້ນວ່າ “ສຳນັກງານຄົນປ່າເຖື່ອນ (Bureau of Barbarians)”.

ຫຼັງຈາກຈັກກະພັດເທໂອໂດຊຽດທີ 1 ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ເນັ້ນສັນຕິພາບເປັນວິທີທີ່ສະຫຼາດເພື່ອຄວາມຢູ່ລອດ. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຊັບພະຍາກອນຫຼາຍ ການປ້ອງກັນຈັກກະພັດກໍມີຄ່າໃຊ້ຈ່າຍສູງຫຼາຍ. ພວກເຂົາມີເພື່ອນບ້ານທີ່ຮຸກຮານຫຼາຍ ດັ່ງນັ້ນການຫຼີກເວັ້ນສົງຄາມຈຶ່ງມັກເປັນແຜນທີ່ດີທີ່ສຸດ.

ຮູບ: ຮູບສະເກັດຂອງອີຕາລີ ສະແດງຈັກກະພັດໂຈຮັນທີ 8 ໃນລະຫວ່າງການເຍືອນເຟຣາຣາ ແລະ ຟລໍເຣນ ໃນປີ 1438 (Sketches of the Emperor John VIII Palaeologus, a Monk, and a Scabbard).

ການທູດຂອງໄບແຊນໄທນ໌ຊ່ວຍລັດໃໝ່ທີ່ເກີດຂຶ້ນເທິງດິນແດນໂຣມັນເດີມ. ພວກເຂົາດຶງລັດເຫຼົ່ານີ້ເຂົ້າມາຢູ່ພາຍໃຕ້ອິດທິພົນຂອງຕົນ ສ້າງເປັນເຄືອຂ່າຍຄວາມສຳພັນ. ພວກເຂົາໃຊ້ສາສະໜາຄຣິສຕຽນເປັນເຄື່ອງມືເຊື່ອມຕໍ່ກັບຊາດອື່ນ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ ການທູດກັບລັດມຸດສະລິມແຕກຕ່າງອອກໄປ ໂດຍເນັ້ນຫຼັກໆໃສ່ບັນຫາທີ່ກ່ຽວກັບສົງຄາມ ເຊັ່ນ ຕົວປະກັນ ຫຼື ການປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ເກີດການສູ້ຮົບ.

ເປົ້າໝາຍຫຼັກຂອງການທູດໄບແຊນໄທນ໌ແມ່ນຄວາມຢູ່ລອດ ບໍ່ແມ່ນການຍຶດດິນແດນໃໝ່. ສິ່ງນີ້ປ່ຽນໄປເລັກນ້ອຍໃນສະຕະວັດທີ 9 ຫາ 10 ເມື່ອພວກເຂົາເລີ່ມຕ້ານອຳນາດຂອງມຸດສະລິມ ແລະ ນຳຊາວບູນກາເຣຍມາຢູ່ພາຍໃຕ້ການຄວບຄຸມ. ການຕິດຕໍ່ກັບເອີຣົບຕາເວັນຕົກຍາກຂຶ້ນ ໂດຍສະເພາະໃນລະຫວ່າງສົງຄາມຄຣູເຊດ. ມາຮອດສະຕະວັດທີ 11 ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ເລີ່ມປະຕິບັດຕໍ່ລັດທີ່ມີອຳນາດອື່ນໆໃນຖານະເທົ່າທຽມກັນ.

ເຖິງແມ່ນວ່າໃນສະຕະວັດສຸດທ້າຍທີ່ຈັກກະພັດອ່ອນແອ ການທູດທີ່ສະຫຼາດກໍຊ່ວຍໃຫ້ມັນຢູ່ລອດ. ພວກເຂົາໃຊ້ສິລະປະການປົກຄອງ ແລະ ອິດທິພົນຂອງພາຕຣີອາກແຫ່ງຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ ເພື່ອປະພຶດຕົນຄືກັບມະຫາອຳນາດ.

ລະບົບກົດໝາຍໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Law System)

ກົດໝາຍໂຣມັນ ເຊິ່ງເລີ່ມຕົ້ນຈາກກົດໝາຍສິບສອງແຜ່ນ (Twelve Tables) ກາຍເປັນສິ່ງທີ່ສັບສົນຫຼາຍເມື່ອເວລາຜ່ານໄປ. ມີແຫຼ່ງທີ່ມາຫຼາຍແຫ່ງ ແລະ ບໍ່ຊັດເຈນວ່າກົດໝາຍແທ້ໆແມ່ນຫຍັງ. ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງມີຄວາມພະຍາຍາມຈັດລະບຽບມັນ.

ຈັກກະພັດເທໂອໂດຊຽດທີ 2 (ຄ.ສ. 402–450) ສ້າງ Codex Theodosianus ເຊິ່ງເປັນການລວບລວມກົດໝາຍທີ່ອອກນັບຕັ້ງແຕ່ສະໄໝຄອນສະແຕນຕິນ. ຕໍ່ມາ ຈັກກະພັດຈັດສະຕິນຽນທີ 1 (ຄ.ສ. 527–565) ສັ່ງໃຫ້ມີການກຳນົດມາດຕະຖານກົດໝາຍໂຣມັນຢ່າງສົມບູນ. ຜົນງານອັນມະຫາສານນີ້ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນຊື່ Corpus Juris Civilis. ມັນລວມເອົາຄຳສັ່ງຂອງຈັກກະພັດ ແລະ ຄວາມເຫັນຂອງຜູ້ຊ່ຽວຊານດ້ານກົດໝາຍ. ນີ້ກາຍເປັນອຳນາດສູງສຸດດ້ານກົດໝາຍ.

Corpus Juris Civilis ຖືກຂຽນເປັນພາສາລາຕິນ ເຊິ່ງຍາກຂຶ້ນສຳລັບຄົນໃນແຂວງຕາເວັນອອກທີ່ຈະເຂົ້າໃຈ. ນອກຈາກນັ້ນ ສາສະໜາຄຣິສຕຽນກໍເຊື່ອມໂຍງກັບກົດໝາຍຫຼາຍຂຶ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈັກກະພັດເລໂອທີ 3 (ຄ.ສ. 717–741) ຈຶ່ງສ້າງປະມວນກົດໝາຍໃໝ່ຊື່ Ecloga. ມັນຖືກຂຽນເປັນພາສາກຣີກ ແລະ ມີຈຸດປະສົງໃຫ້ມີມະນຸດສະທຳຫຼາຍຂຶ້ນ.

ຕໍ່ມາ ຈັກກະພັດເລໂອທີ 6 (ຄ.ສ. 886–912) ໄດ້ສຳເລັດໂຄງການໃຫຍ່ໃນການຈັດລະບຽບກົດໝາຍໂຣມັນທັງໝົດເປັນພາສາກຣີກ. ຜົນງານນີ້ເອີ້ນວ່າ Basilika ມີ 60 ເຫຼັ້ມ ແລະ ກາຍເປັນພື້ນຖານຂອງກົດໝາຍໄບແຊນໄທນ໌ທັງໝົດທີ່ຕາມມາ.

ກອງທັບໄບແຊນໄທນ໌ (The Byzantine Military)

ວິວັດທະນາການຂອງກອງທັບ (The Army’s Evolution)

ໃນສະຕະວັດທີ 5 ຈັກກະພັດໂຣມັນຕາເວັນອອກມີຫ້າກອງທັບ ແຕ່ລະກອງມີທະຫານປະມານ 20,000 ຄົນ. ເຊິ່ງລວມມີໜ່ວຍປ້ອງກັນຊາຍແດນ (limitanei) ແລະ ກຳລັງເຄື່ອນທີ່ (comitatenses). ນັກປະຫວັດສາດກ່າວວ່າ ໃນສະຕະວັດທີ 6 ຈັກກະພັດສາມາດສູ້ຮົບກັບສັດຕູໃຫຍ່ໄດ້ເທື່ອລະຝ່າຍເທົ່ານັ້ນ ຍ້ອນບັນຫາດ້ານການເງິນ.

ການຍຶດຄອງຂອງຊາວອາຣັບໃນສະຕະວັດທີ 7 ໄດ້ປ່ຽນແປງກອງທັບຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ກຳລັງພາກສະໜາມແບບເກົ່າກາຍເປັນຄືກອງອາສາສະໝັກທ້ອງຖິ່ນ ໂດຍມີແກນກາງເປັນທະຫານອາຊີບ. ລັດຖະບານໂອນຄ່າໃຊ້ຈ່າຍໃນການລ້ຽງກອງທັບໄປໃຫ້ປະຊາຊົນທ້ອງຖິ່ນ. ໃນລະຫວ່າງການປົກຄອງຂອງເລໂອທີ 6 (ຄ.ສ. 886–912) ກຳລັງເຫຼົ່ານີ້ຖືກຜູກເຂົ້າກັບລະບົບພາສີ. ແຂວງຕ່າງໆກາຍເປັນເຂດທະຫານທີ່ເອີ້ນວ່າ ທີມາຕາ (themata).

ກອງທັບໄບແຊນໄທນ໌ຖືກຖືວ່າເຂັ້ມແຂງຫຼາຍ. ນັກປະຫວັດສາດບາງຄົນເຊື່ອວ່າ ໃນສະໄໝລາຊະວົງມາເຊໂດເນຍ (ຄ.ສ. 867–1056) ກອງທັບເປັນກອງທັບທີ່ດີທີ່ສຸດໃນປະຫວັດສາດຂອງຈັກກະພັດ.

ກອງທັບມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍຂຶ້ນ. ມັນປະກອບດ້ວຍທະຫານແບບກອງອາສາສະໜັກທ້ອງຖິ່ນ, ກຳລັງທີມາຕິກອາຊີບ, ແລະ ໜ່ວຍພິເສດຂອງຈັກກະພັດທີ່ປະຈຳຢູ່ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ. ທະຫານຕ່າງຊາດ ທີ່ເອີ້ນວ່າທະຫານຮັບຈ້າງ (mercenaries) ກໍຖືກນຳໃຊ້ຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ກອງຄ້ຳຄັງວາຣັງຢຽນ (Varangian Guard) ທີ່ມີຊື່ສຽງ ເຊິ່ງປະກອບດ້ວຍຊາວນອກ (Norsemen) ແລະ ຊາວຣັດເຊຍ ເຮັດໜ້າທີ່ປົກປ້ອງຈັກກະພັດ.

ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປ ກອງອາສາສະໝັກທີມາຕິກທ້ອງຖິ່ນກໍມີຄວາມສຳຄັນນ້ອຍລົງ. ລັດຖະບານຫັນໄປເພິ່ງໜ່ວຍຂອງຈັກກະພັດ, ທະຫານຮັບຈ້າງ ແລະ ພັນທະມິດຫຼາຍຂຶ້ນ. ສິ່ງນີ້ນຳໄປສູ່ການລະເລີຍດ້ານການປ້ອງກັນ. ກອງທັບຮັບຈ້າງຍັງກໍ່ໃຫ້ເກີດບັນຫາທາງການເມືອງ ແລະ ສົງຄາມກາງເມືອງ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ການປ້ອງກັນຂອງຈັກກະພັດອ່ອນແອລົງ. ຜົນຄືການສູນເສຍດິນແດນສຳຄັນ ເຊັ່ນ ອີຕາລີ ແລະ ອານາໂຕເລຍ ໃນສະຕະວັດທີ 11.

ຫຼັງປີ 1081 ຈັກກະພັດຄອມເນໂນສໄດ້ປ່ຽນແປງກອງທັບ ແລະ ການເງິນຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ. ພວກເຂົາສ້າງກອງທັບຂະໜາດນ້ອຍກວ່າ ແຕ່ໄດ້ຮັບຄ່າຕອບແທນດີ ແລະ ມີທັກສະສູງຄືນໃໝ່. ຢ່າງໃດກໍຕາມ ຄ່າໃຊ້ຈ່າຍເຫຼົ່ານີ້ຍາກທີ່ຈະຮັກສາໄວ້ໄດ້. ລະບົບເລີ່ມລົ້ມສະຫຼາຍຫຼັງການປົກຄອງຂອງຈັກກະພັດມານູເອນທີ 1 (ຄ.ສ. 1143–1180).

ກອງທັບເຮືອໄບແຊນໄທນ໌ (The Byzantine Navy)

ກອງທັບເຮືອໄບແຊນໄທນ໌ມີອຳນາດຫຼາຍ. ມັນຄວບຄຸມທະເລເມດິເຕີເຣນຽນຕາເວັນອອກ ແລະ ເຄື່ອນໄຫວຢູ່ໃນທະເລດຳ ແລະ ທະເລເອເຈ. ກອງທັບເຮືອຖືກຈັດຕັ້ງຄືນໃໝ່ໃນສະຕະວັດທີ 7 ເພື່ອຕໍ່ສູ້ກັບອຳນາດທາງເຮືອຂອງຊາວອາຣັບ. ຕໍ່ມາໃນສະຕະວັດທີ 11 ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ສູນເສຍການຄອບງຳທາງທະເລໃຫ້ແກ່ຊາວເວນິສ (Venetians) ແລະ ຊາວເຈນົວ (Genoans).

ການລາດຕະເວນຂອງກອງທັບເຮືອ ພ້ອມກັບຫໍສັງເກດການ ແລະ ສັນຍານໄຟ ປົກປ້ອງຊາຍຝັ່ງຂອງຈັກກະພັດ. ທີມທາງເຮືອສາມແຫ່ງ (ຄີບີຣີໂອເຕ, ທະເລເອເຈ, ຊາໂມສ) ແລະ ກອງເຮືອຂອງຈັກກະພັດຮັບຜິດຊອບໜ້າທີ່ນີ້. ກອງເຮືອຂອງຈັກກະພັດລວມມີທະຫານຮັບຈ້າງ ເຊັ່ນ ຊາວນອກ ແລະ ຊາວຣັດເຊຍ ເຊິ່ງຕໍ່ມາກາຍເປັນວາຣັງຢຽນ.

ເຮືອຮົບແບບໃໝ່ທີ່ເອີ້ນວ່າ ໂດຣມອນ (dromon) ປາກົດຂຶ້ນໃນສະຕະວັດທີ 6. ເຮືອຮຸ່ນໜຶ່ງທີ່ເອີ້ນວ່າ ເຊລັນເດຍ (chelandia) ສາມາດບັນທຸກທະຫານມ້າໄດ້ ແມ່ນແຕ່ເທິງເຮືອ. ເຮືອເຫຼົ່ານີ້ໃຊ້ໄມ້ພາຍຂັບເຄື່ອນ ແລະ ຖືກອອກແບບສຳລັບການເດີນທາງຕາມຊາຍຝັ່ງ. ໃນຊຸມປີ 670 ມັນຖືກຕິດຕັ້ງອາວຸດພິເສດທີ່ເອີ້ນວ່າ ໄຟກຣີກ (Greek fire). ຂອງແຫຼວທີ່ລຸກໄໝ້ນີ້ສາມາດລຸກໄໝ້ເທິງນ້ຳໄດ້ ແລະ ມີບົດບາດສຳຄັນໃນການປ້ອງກັນຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ.

ກອງທັບຍຸກທ້າຍ (ຄ.ສ. 1204–1453) (Late Era Military (1204–1453 AD))

ຫຼັງຈາກຍຶດຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຄືນໃນປີ 1261 ລາຊະວົງປາໄລໂອໂລກອສພະຍາຍາມສ້າງກອງທັບຂຶ້ນໃໝ່. ພວກເຂົາໃຊ້ທະຫານຫຼາຍປະເພດ ລວມທັງອາສາສະໝັກ, ທະຫານເຮືອ ແລະ ຄົນພາຍເຮືອ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ ພວກເຂົາບໍ່ມີເງິນພໍທີ່ຈະຮັກສາກອງທັບປະຈຳການຂະໜາດໃຫຍ່ໄວ້ໄດ້. ພວກເຂົາເພິ່ງທະຫານຮັບຈ້າງເປັນຫຼັກ ແລະ ລະບົບທີ່ເຈົ້າຂອງທີ່ດິນສະໜອງກຳລັງຂະໜາດນ້ອຍ ໂດຍສ່ວນໃຫຍ່ເປັນທະຫານມ້າ.

ກອງທັບເຮືອຖືກຍຸບໃນປີ 1284 ແລະ ຄວາມພະຍາຍາມສ້າງຄືນໃໝ່ຖືກຊາວເຈນົວທຳລາຍ. ສົງຄາມກາງເມືອງທີ່ເກີດຂຶ້ນເລື້ອຍໆເຮັດໃຫ້ຈັກກະພັດອ່ອນແອລົງຕື່ມ. ຈັກກະພັດມັກຈ້າງທະຫານຮັບຈ້າງຊາວເຕີກມາສູ້ໃນສົງຄາມກາງເມືອງເຫຼົ່ານີ້ ເຊິ່ງໜ້າແປກທີ່ກັບຊ່ວຍໃຫ້ຊາວອອດໂຕມັນມີອຳນາດຫຼາຍຂຶ້ນ. ກາລະໂຣກ (Black Death) ຍັງສົ່ງຜົນກະທົບອັນຮ້າຍແຮງຕໍ່ປະຊາກອນ ແລະ ກອງທັບອີກດ້ວຍ.

ສັງຄົມ ແລະ ຊີວິດປະຈຳວັນຂອງໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Society and Daily Life)

ການປ່ຽນແປງຂອງປະຊາກອນ (Population Changes)

ໃນຊ່ວງທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນປີ ຄ.ສ. 540 ປະຊາກອນຂອງຈັກກະພັດອາດສູງເຖິງ 27 ລ້ານຄົນ. ແຕ່ມັນຫຼຸດລົງຢ່າງຫຼວງຫຼາຍເຫຼືອປະມານ 12 ລ້ານຄົນໃນປີ ຄ.ສ. 800 ຍ້ອນໄພພະຍາດລະບາດ ແລະ ການສູນເສຍດິນແດນໃຫ້ຜູ້ບຸກລຸກຊາວອາຣັບ. ມັນຟື້ນຕົວຂຶ້ນເປັນປະມານ 18 ລ້ານຄົນໃນປີ ຄ.ສ. 1025.

ຫຼັງຈາກຍຶດຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຄືນໃນປີ 1261 ປະຊາກອນມີປະມານ 3–5 ລ້ານຄົນ. ມາຮອດປີ 1312 ມັນຫຼຸດລົງເຫຼືອ 2 ລ້ານຄົນ. ເມື່ອຊາວເຕີກອອດໂຕມັນຍຶດຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລໄດ້ໃນປີ 1453 ມີຄົນອາໄສຢູ່ໃນເມືອງພຽງປະມານ 50,000 ຄົນ ເຊິ່ງເປັນພຽງໜຶ່ງສ່ວນສິບຂອງປະຊາກອນສູງສຸດ.

ການສຶກສາໃນຈັກກະພັດ (Education in the Empire)

ການສຶກສາບໍ່ແມ່ນຟຣີ ແລະ ຕ້ອງໃຊ້ເງິນເພື່ອເຂົ້າຮຽນ. ຄົນມີການສຶກສາສ່ວນໃຫຍ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບສາສະໜາຈັກ. ໂຮງຮຽນປະຖົມສອນການອ່ານ, ການຂຽນ ແລະ ເລກຄະນິດ. ໂຮງຮຽນມັດທະຍົມເນັ້ນວິຊາຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ໄວຍາກອນ, ວາທະສາດ, ຕະກະສາດ, ເລກຄະນິດ, ເລຂາຄະນິດ, ດາລາສາດ ແລະ ດົນຕີ. ມະຫາວິທະຍາໄລຫຼວງແຫ່ງຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ (Imperial University of Constantinople) ຖືກກໍ່ຕັ້ງໃນປີ ຄ.ສ. 425 ແລະ ຕໍ່ມາຖືກເປີດຄືນໃໝ່ໃນປີ 1046 ເປັນສູນກາງການສຶກສາດ້ານກົດໝາຍ.

ການກາຍເປັນຈັກກະພັດຄຣິສຕຽນ (Becoming a Christian Empire)

ຈັກກະພັດໂຣມັນໃນເບື້ອງຕົ້ນມີຫຼາຍພາສາ ແລະ ມີຫຼາຍສາສະໜາ. ແຕ່ໃນປີ ຄ.ສ. 212 ຜູ້ຊາຍເສລີທັງໝົດໃນຈັກກະພັດໄດ້ຮັບສັນຊາດ. ສິ່ງນີ້ນຳໄປສູ່ຄວາມເປັນເອກະພາບຫຼາຍຂຶ້ນ ໂດຍສະເພາະໃນການປະຕິບັດທາງສາສະໜາ. ການສະໜັບສະໜູນສາສະໜາຄຣິສຕຽນຂອງຈັກກະພັດຄອນສະແຕນຕິນ ແລະ ການທີ່ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລຂຶ້ນມາເປັນເມືອງຫຼວງ ໄດ້ຊ່ວຍໃຫ້ການປ່ຽນແປງນີ້ເກີດຂຶ້ນ.

ໃນທ້າຍສະຕະວັດທີ 4 ຈັກກະພັດເທໂອໂດຊຽດທີ 1 ອອກກົດໝາຍຈຳກັດກິດຈະກຳຂອງຊາວນອກຮີດ (pagan). ມາຮອດປີ ຄ.ສ. 529 ຈັກກະພັດຈັດສະຕິນຽນທີ 1 ບັງຄັບໃຫ້ປ່ຽນມາເປັນຄຣິສຕຽນ. ຊັບສົມບັດຂອງຊາວນອກຮີດຖືກຍຶດ, ເງິນທຶນຖືກປ່ຽນເສັ້ນທາງ, ແລະ ການຈຳແນກທາງກົດໝາຍເຮັດໃຫ້ສາສະໜານອກຮີດເສື່ອມລົງ. ສິ່ງນີ້ລວມເຖິງການປິດໂຮງຮຽນປັດຊະຍາ ແລະ ການສິ້ນສຸດຂອງກິລາໂອລິມປິກບູຮານ.

ການເປັນທາດໃນໄບແຊນຕຽມ (Slavery in Byzantium)

ໃນສະຕະວັດທີ 3 ປະມານ 10–15% ຂອງປະຊາກອນເປັນທາດ. ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປ ມີການປ່ຽນແປງເກີດຂຶ້ນ. ວຽກບາງຢ່າງທີ່ເຄີຍເຮັດໂດຍທາດກາຍເປັນອາຊີບໃນຕະຫຼາດເສລີ. ລັດຍັງສົ່ງເສີມ ໂຄໂລນີ (coloni) ເຊິ່ງເປັນຜູ້ເຊົ່າທີ່ດິນທີ່ຖືກຜູກມັດກັບທີ່ດິນ. ພວກເຂົາເປັນປະເພດທາງກົດໝາຍໃໝ່ລະຫວ່າງຄົນເສລີ ແລະ ທາດ.

ນັບແຕ່ສະຕະວັດທີ 9 ເປັນຕົ້ນມາ ຈັກກະພັດຈະປົດປ່ອຍທາດຈາກດິນແດນທີ່ຍຶດໄດ້. ສາສະໜາຄຣິສຕຽນບໍ່ໄດ້ຢຸດການເປັນທາດໂດຍກົງ ແຕ່ໃນສະຕະວັດທີ 6 ບິຊອບມີໜ້າທີ່ໄຖ່ຊາວຄຣິສຕຽນ. ນອກຈາກນັ້ນ ຍັງມີຂໍ້ຈຳກັດໃນການຄ້າຂາຍຊາວຄຣິສຕຽນ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ ການເປັນທາດຍັງສືບຕໍ່ ເພາະມີການສະໜອງຄົນທີ່ບໍ່ແມ່ນຄຣິສຕຽນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ.

ເສດຖະກິດ ແລະ ຊີວິດປະຈຳວັນ (Economy and Daily Life)

ການກະເສດເປັນແຫຼ່ງພາສີຫຼັກ. ລັດຖະບານຢາກໃຫ້ທຸກຄົນຢູ່ກັບທີ່ດິນເພື່ອຮັກສາການຜະລິດ. ທີ່ດິນສ່ວນໃຫຍ່ປະກອບດ້ວຍກະສິກຳຄອບຄົວຂະໜາດນ້ອຍ ແລະ ຂະໜາດກາງອ້ອມຮອບໝູ່ບ້ານ.

ການແຕ່ງງານກາຍເປັນສະຖາບັນຂອງຄຣິສຕຽນໃນປີ ຄ.ສ. 741 ບໍ່ແມ່ນພຽງຂໍ້ຕົກລົງສ່ວນຕົວອີກຕໍ່ໄປ. ມັນຖືກເບິ່ງວ່າເປັນວິທີເພີ່ມປະຊາກອນ, ສືບທອດຊັບສິນ, ແລະ ລ້ຽງດູຜູ້ສູງອາຍຸໃນຄອບຄົວ. ຜູ້ຍິງມັກແຕ່ງງານລະຫວ່າງອາຍຸ 15 ຫາ 20 ປີ. ຄອບຄົວສະເລ່ຍມີລູກສອງຄົນ.

ຜູ້ຍິງມີສິດໃນການສືບທອດມໍລະດົກທີ່ດີ ແມ່ນແຕ່ລູກສາວທຸກຄົນ. ສິ່ງນີ້ອາດປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ມີການຖືຄອງທີ່ດິນຂະໜາດໃຫຍ່ຫຼາຍ ແລະ ຕະກູນຂຸນນາງທີ່ມີອຳນາດທີ່ສາມາດທ້າທາຍລັດໄດ້. ຜູ້ຍິງຫຼາຍຄົນເປັນແມ່ໝ້າຍ (ປະມານ 20%) ແລະ ມັກຈັດການຊັບສິນ ແລະ ທຸລະກິດຂອງຄອບຄົວ. ຜູ້ຍິງຍັງເປັນຜູ້ເສຍພາສີ ແລະ ເຈົ້າຂອງທີ່ດິນລາຍສຳຄັນອີກດ້ວຍ.

ບົດບາດຂອງຜູ້ຍິງ (Women’s Roles)

ເຖິງແມ່ນວ່າຜູ້ຍິງຈະມີສະຖານະທາງສັງຄົມ ແລະ ເສດຖະກິດເທົ່າກັບຜູ້ຊາຍ ແຕ່ພວກເຂົາກໍປະເຊີນກັບຂໍ້ຈຳກັດທາງກົດໝາຍບາງຢ່າງ. ພວກເຂົາບໍ່ສາມາດເປັນທະຫານ ຫຼື ດຳລົງຕຳແໜ່ງທາງການເມືອງໄດ້. ພວກເຂົາສ່ວນໃຫຍ່ຮັບຜິດຊອບວຽກເຮືອນ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ ພວກເຂົາກໍເຮັດວຽກໃນຫຼາຍອາຊີບ ເຊັ່ນ ອຸດສາຫະກຳອາຫານ ແລະ ສິ່ງທໍ, ເປັນບຸກຄະລາກອນທາງການແພດ, ໃນໂຮງອາບນ້ຳສາທາລະນະ ແລະ ການຄ້າປີກ. ຜູ້ຍິງບາງຄົນຍັງເປັນສະມາຊິກຂອງສະມາຄົມຊ່າງຝີມືອີກດ້ວຍ.

ພາສາທີ່ໃຊ້ເວົ້າ (Languages Spoken)

ຮູບ: Mudil Psalter ເຊິ່ງເປັນໜັງສືເພງສັນລະເສີນ (psalter) ທີ່ສົມບູນເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດໃນພາສາຄອບຕິກ (Coptic) (ພິພິທະພັນຄອບຕິກ, ອີຢິບ, ໄຄໂຣຄອບຕິກ). ພາບຖ່າຍຂອງສອງໜ້າຂອງໜັງສືທີ່ຂຽນດ້ວຍຕົວອັກສອນກຣີກ. ສ່ວນລຸ່ມຂອງທັງສອງໜ້າຖືກທຳລາຍ (The Mudil Psalter was discovered in the Coptic cemetery of Al-Mudil in Middle Egypt in 1984. It is the earliest complete psalter in the Coptic language).

ຮູບ: Joshua Roll ເຊິ່ງເປັນຕົ້ນສະບັບທີ່ມີຮູບປະກອບພາສາກຣີກຈາກສະຕະວັດທີ 10 ທີ່ອາດຈະຖືກສ້າງຂຶ້ນໃນຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ (ຫໍສະໝຸດວາຕິກັນ, ໂຣມ). ພາບຖ່າຍຂອງຕົ້ນສະບັບຂຽນດ້ວຍມືທີ່ມີຮູບປະກອບ ຂຽນເປັນພາສາກຣີກ. ທາງຊ້າຍມີສອງຄົນຢືນລົມກັບຄົນທີ່ນັ່ງຢູ່ ໃນຂະນະທີ່ທະຫານ 5 ຄົນຟັງຢູ່. ທາງຂວາແມ່ນກຸ່ມທະຫານກຳລັງເດີນທາງໄປບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ (The Joshua Roll is an illuminated manuscript, probably of the 10th century, created in the Byzantine empire, according to many scholars by artists of the Imperial workshops in Constantinople. It is in the Vatican Library. The Roll portrays the Old Testament Book of Joshua using a reduced version of the Septuagint text. It depicts the first 12 chapters, when Joshua was engaged in frequent and successful conquest).

ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ບໍ່ເຄີຍມີພາສາທາງການພາສາດຽວ ແຕ່ພາສາລາຕິນ ແລະ ພາສາກຣີກເປັນພາສາຫຼັກ. ໃນຍຸກຕົ້ນຂອງຈັກກະພັດໂຣມັນ ການຮູ້ພາສາກຣີກເປັນສິ່ງສຳຄັນສຳລັບຂຸນນາງທີ່ມີການສຶກສາ. ພາສາລາຕິນມີປະໂຫຍດສຳລັບອາຊີບໃນກອງທັບ, ລັດຖະບານ ຫຼື ກົດໝາຍ. ໃນຝ່າຍຕາເວັນອອກ ພາສາກຣີກກາຍເປັນພາສາທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ. ມັນຍັງເປັນພາສາຂອງສາສະໜາຈັກຄຣິສຕຽນ ແລະ ການຄ້າອີກດ້ວຍ.

ພາສາຖິ່ນໃນເອເຊຍນ້ອຍ (Asia Minor)

ຮູບ: ການກະຈາຍຂອງພາສາຖິ່ນກຣີກໃນອານາໂຕເລຍ ໃນຍຸກທ້າຍຂອງຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ ຈົນເຖິງປີ 1923. ພາສາດີໂມຕິກ (Demotic) ເປັນສີເທົາອ່ອນ. ພາສາປອນຕິກ (Pontic) ເປັນສີສົ້ມ. ພາສາຄາປປາໂດເກຍ (Cappadocian) ເປັນສີຂຽວ. ຈຸດສີຂຽວສະແດງໝູ່ບ້ານທີ່ເວົ້າພາສາກຣີກຄາປປາໂດເກຍໃນປີ 1910 (Greek dialects of Asia Minor prior to 1923 en:Population exchange between Greece and Turkey. Areas with the presence of Anatolian Greeks in 1910. Demotic Greek speakers in yellow. Pontic Greek in orange. Cappadocian Greek in green with individual towns indicated.[1] Shaded regions do not indicate that Greek-speakers were a majority).

ຈັກກະພັດຕົ້ນໆຫຼາຍອົງເວົ້າໄດ້ທັງລາຕິນ ແລະ ກຣີກ. ພວກທ່ານມັກນິຍົມໃຊ້ພາສາລາຕິນໃນທີ່ສາທາລະນະດ້ວຍເຫດຜົນທາງການເມືອງ. ມີພາສາອື່ນຫຼາຍພາສາທີ່ໃຊ້ເວົ້າທົ່ວຈັກກະພັດ ໂດຍສະເພາະໃນໝູ່ສາມັນຊົນ. ເຊິ່ງລວມມີພາສາຊີເຣຍກ (Syriac), ຄອບຕິກ (Coptic), ສະລາວ (Slavonic), ອາເມເນຍ (Armenian), ຈໍເຈຍ (Georgian) ແລະ ພາສາເຄວຕິກ (Celtic).

ເສດຖະກິດ ແລະ ການຄ້າຂອງໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Economy and Trade)

ຫຼັງຈາກຈັກກະພັດໂຣມັນແບ່ງແຍກ ຝ່າຍຕາເວັນຕົກກໍບໍ່ໝັ້ນຄົງ. ແຕ່ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ຍັງຄົງເຂັ້ມແຂງ ເຊິ່ງຊ່ວຍໃຫ້ເສດຖະກິດຂະຫຍາຍຕົວ. ລະບົບກົດໝາຍທີ່ໝັ້ນຄົງ ແລະ ໂຄງລ່າງພື້ນຖານທີ່ດີ ສ້າງສະພາບແວດລ້ອມທີ່ປອດໄພສຳລັບການເຮັດທຸລະກິດ. ໃນຊຸມປີ 530 ຈັກກະພັດມີປະຊາກອນປະມານ 30 ລ້ານຄົນ ແລະ ມີຊັບພະຍາກອນທຳມະຊາດຫຼາຍ ເຊັ່ນ ບໍ່ແຮ່ຄຳ ແລະ ທົ່ງນາທີ່ອຸດົມສົມບູນໃນອີຢິບ.

ຜູ້ຄົນຈຳນວນຫຼາຍອາໄສຢູ່ໃນເມືອງໃຫຍ່ທີ່ສືບທອດມາຈາກຈັກກະພັດໂຣມັນ. ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ ເມືອງຫຼວງ ເປັນເມືອງທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນໂລກໃນເວລານັ້ນ ມີປະຊາກອນຢ່າງໜ້ອຍ 400,000 ຄົນ. ເມືອງເຫຼົ່ານີ້ສືບຕໍ່ເຕີບໃຫຍ່ ສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງຄວາມຮັ່ງມີຂອງຈັກກະພັດ. ເຂດຊົນນະບົດກໍພັດທະນາເຊັ່ນກັນ ໂດຍມີການຕັ້ງຖິ່ນຖານດ້ານກະສິກຳເພີ່ມຂຶ້ນ.

ຮູບ: ເງິນຫຼຽນຄຳໂຊລິດັສຂອງຈັດສະຕິນຽນທີ 1 (ຄ.ສ. 527–565) ທີ່ຂຸດພົບໃນອິນເດຍ ອາດຈະຢູ່ທາງພາກໃຕ້ ເປັນຕົວຢ່າງຂອງການຄ້າອິນໂດ-ໂຣມັນໃນຍຸກນັ້ນ. ພິພິທະພັນອັງກິດ (British Museum), ລອນດອນ (Gold_coin_of_Justinian_I_527CE_565CE_excavated_in_India_probably_in_the_south).

ຄວາມພະຍາຍາມຂອງຈັດສະຕິນຽນທີ 1 ໃນການຍຶດອາຟຣິກາເໜືອ ແລະ ອີຕາລີຄືນມີຄ່າໃຊ້ຈ່າຍສູງ. ແຕ່ມັນກໍເປີດເສັ້ນທາງການຄ້າທີ່ສຳຄັນໃນທະເລເມດິເຕີເຣນຽນຄືນໃໝ່ອີກດ້ວຍ.

ໄພພະຍາດລະບາດຂອງຈັດສະຕິນຽນ (Plague of Justinian) ເຮັດໃຫ້ປະຊາກອນຫຼຸດລົງຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ເຊິ່ງທຳລາຍເສດຖະກິດ. ສົງຄາມກັບຊາວສະລາວ, ຊາວອາວາ ແລະ ຊາວເປີເຊຍ ກໍເຮັດໃຫ້ສະຖານະການຮ້າຍແຮງຂຶ້ນ. ການຍຶດຄອງຂອງຊາວອາຣັບໃນຊຸມປີ 630 ເຮັດໃຫ້ດິນແດນຂອງຈັກກະພັດຫຼຸດລົງເຄິ່ງໜຶ່ງ ລວມທັງແຂວງທີ່ຮັ່ງມີເຊັ່ນ ອີຢິບ. ໄພພິບັດເຫຼົ່ານີ້ນຳໄປສູ່ການຖົດຖອຍທາງເສດຖະກິດຢ່າງຮ້າຍແຮງ ໂດຍເມືອງຕ່າງໆຫຍໍ້ລົງ ແລະ ການຄ້າຕົກຕ່ຳທີ່ສຸດໃນສະຕະວັດທີ 8.

ຢ່າງໃດກໍຕາມ ການປະຕິຮູບຂອງຈັກກະພັດລາຊະວົງອີຊອຣຽນ (Isaurian) ແລະ ຈັກກະພັດຕໍ່ມາ ໄດ້ຊ່ວຍໃຫ້ເສດຖະກິດຟື້ນຕົວ. ແຕ່ສະຕະວັດທີ 10 ຈົນເຖິງທ້າຍສະຕະວັດທີ 12 ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນດ້ານຄວາມຫຼູຫຼາ ແລະ ຄວາມຮັ່ງມີ. ນັກເດີນທາງປະທັບໃຈກັບຄວາມຮັ່ງມີໃນຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ.

ສົງຄາມຄຣູເຊດຄັ້ງທີ 4 ໃນປີ 1204 ທຳລາຍການຜະລິດ ແລະ ການຄ້າຂອງໄບແຊນໄທນ໌ຢ່າງຮ້າຍແຮງ. ຊາວເອີຣົບຕາເວັນຕົກໄດ້ຄວບຄຸມການຄ້າໃນເມດິເຕີເຣນຽນຕາເວັນອອກ. ນີ້ເປັນໄພພິບັດທາງເສດຖະກິດຂອງຈັກກະພັດ. ຈັກກະພັດລາຊະວົງປາໄລໂອໂລກອສຕໍ່ມາພະຍາຍາມຟື້ນຟູເສດຖະກິດ ແຕ່ພວກເຂົາດິ້ນລົນໃນການຄວບຄຸມການຄ້າພາຍໃນ ແລະ ຕ່າງປະເທດ. ຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລສູນເສຍອິດທິພົນເໜືອກົດລະບຽບການຄ້າ, ລາຄາ ແລະ ແມ່ນແຕ່ການຜະລິດເງິນຫຼຽນ.

ລັດຖະບານພະຍາຍາມຄວບຄຸມອັດຕາດອກເບ້ຍ ແລະ ກິດຈະກຳຂອງສະມາຄົມຊ່າງຝີມື (guilds) (ກຸ່ມຜູ້ມີທັກສະ). ໃນຊ່ວງວິກິດ ຈັກກະພັດ ແລະ ເຈົ້າໜ້າທີ່ຈະຮັບປະກັນວ່າມີອາຫານພຽງພໍສຳລັບເມືອງຫຼວງ ແລະ ຮັກສາລາຄາໃຫ້ຢູ່ໃນລະດັບທີ່ຈ່າຍໄດ້. ລັດຖະບານຍັງເກັບພາສີ ແລະ ນຳເງິນໄປຈ່າຍໃຫ້ເຈົ້າໜ້າທີ່ ຫຼື ລົງທຶນໃນໂຄງການສາທາລະນະ.

ການຄ້າເປັນສ່ວນສຳຄັນຂອງເສດຖະກິດໄບແຊນໄທນ໌ ໂດຍສະເພາະເພາະຈັກກະພັດຖືກລ້ອມຮອບດ້ວຍທະເລ. ສິ່ງທໍ ໂດຍສະເພາະຜ້າໄໝ ເປັນສິນຄ້າສົ່ງອອກທີ່ສຳຄັນ. ລັດຄວບຄຸມການຄ້າພາຍໃນ ແລະ ສາກົນຢ່າງເຂັ້ມງວດ. ລັດຍັງຜູກຂາດການອອກເງິນຫຼຽນ ເຮັດໃຫ້ລະບົບເງິນຕາມີຄວາມໝັ້ນຄົງ ແລະ ຢືດຢຸ່ນ ເຊິ່ງຊ່ວຍສົ່ງເສີມການຄ້າ.

ສິລະປະ ແລະ ວັດທະນະທຳໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Arts and Culture)

ຮູບແບບສະຖາປັດຕະຍະກຳ (Architecture Styles)

Hagia Sophia in Istanbul (focused on the original Roman building).

Istanbul, Turkey, October 2019.

Deesis mosaic (13th-century) in Hagia Sophia (Istanbul, Turkey).

Southwestern entrance mosaic of the former basilica Hagia Sophia of Constantinople (Istanbul, Turkey) The Virgin Mary is standing in the middle, holding the Child Christ on her lap. On her right side stands emperor Justinian I, offering a model of the Hagia Sophia. On her left, emperor Constantine I, presenting a model of the city.

ຮູບ: ໂບດຮາເຍຍ ໂຊເຟຍ (ອິສຕັນບູລ, ຕຸລະກີ), ປີ 537, ໂດຍອັນເທມີອຸສແຫ່ງທຣາລເລສ ແລະ ອີຊີໂດຣແຫ່ງມີເລຕຸສ.

ສະຖາປັດຕະຍະກຳໄບແຊນໄທນ໌ ໂດຍສະເພາະອາຄານທາງສາສະໜາ ມີອິດທິພົນຕໍ່ຫຼາຍພາກພື້ນ ຕັ້ງແຕ່ອີຢິບຈົນເຖິງຣັດເຊຍ. ມັນມີຊື່ສຽງຈາກການໃຊ້ຫຼັງຄາໂດມ. ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ປະດິດສະຖາປັດຕະຍະກຳແບບເພັນເດັນຕີຟ (pendentive) ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາສາມາດວາງໂດມກົມໄວ້ເທິງຫ້ອງສີ່ຫຼ່ຽມໄດ້. ບໍ່ຄືກັບໂບດໃນເອີຣົບຕາເວັນຕົກ ໂບດໄບແຊນໄທນ໌ມັກມີຜັງທີ່ເປັນສູນກາງຫຼາຍກວ່າ ເຊັ່ນ ແຜນແບບກາງແຈ້ງໃນສີ່ຫຼ່ຽມ (cross-in-square).

ພວກເຂົາມັກໃຊ້ເສົາຫີນອ່ອນ, ເພດານທີ່ຕົກແຕ່ງ ແລະ ການຕົກແຕ່ງອັນຫຼູຫຼາ ລວມທັງກະເບື້ອງໂມເຊກຫຼາຍຊິ້ນທີ່ມີພື້ນຫຼັງສີຄຳ. ສະຖາປະນິກໄບແຊນໄທນ໌ໃຊ້ຫີນ ແລະ ດິນຈີ່ ແລະ ແຜ່ນຫີນອາລາບາສເຕີ (alabaster)ບາງໆສຳລັບປ່ອງຢ້ຽມ. ກະເບື້ອງໂມເຊກຖືກໃຊ້ປົກຝາດິນຈີ່. ກະເບື້ອງໂມເຊກທີ່ມີຊື່ສຽງສາມາດເຫັນໄດ້ທີ່ໂບດຮາຢີອອສ ດີມີຕຣີອອສ (Hagios Demetrios) ໃນເທສຊາໂລນີກີ ແລະ ໂບດ Sant’Apollinare Nuovo ໃນຣາເວນນາ (Ravenna).

ຮູບ: ພຣະຄຣິດໃນຖານະຜູ້ລ້ຽງແກະທີ່ດີ; ປະມານ ຄ.ສ. 425–430; ກະເບື້ອງໂມເຊກ; ກວ້າງ: ປະມານ 3 ມ.; ສຸສານຂອງກາລລາ ປລາຊີເດຍ (Galla Placidia) (ຣາເວນນາ, ອີຕາລີ). (“The good Shepherd” mosaic in mausoleum of Galla Placidia. UNESCO World heritage site. Ravenna, Italy. 5th century A.D).

ຮູບ: ແຜ່ນໄດພຕິກ (Diptych) ສະແດງພຣະມະເຫສີໄບແຊນໄທນ໌; ສະຕະວັດທີ 6; ງາຊ້າງທີ່ມີຮ່ອງຮອຍການປິດທອງ ແລະ ໃບທອງ; ສູງ: 26.5 ຊມ (10.4 ນິ້ວ); ພິພິທະພັນຄຸນສຕ໌ຮິສຕໍຣິເຊສ (Kunsthistorisches Museum) (ວຽນນາ, ອອສເຕຣຍ). (Wien, Kunsthistorisches Museum, Antikensammlung, Relief “Kaiserin Ariadne”, oströmisch, um 500 n. Chr., Inv. Nr. X 39 siehe http://www.khm.at/de/khm/sammlungen/antikensammlung/spaetantike-und-fruehes-christentum/?aid=6).

ສິລະປະໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Art)

ການສະໜັບສະໜູນຂອງຈັກກະພັດຄອນສະແຕນຕິນນຳໄປສູ່ການເກີດຂຶ້ນຢ່າງຮຸ່ງເຮືອງຂອງສິລະປະ ແລະ ສະຖາປັດຕະຍະກຳຄຣິສຕຽນ ລວມທັງຮູບແຕ້ມຝາ (frescoes) ແລະ ກະເບື້ອງໂມເຊກ. ຮູບພາບຄຣິສຕຽນຄ່ອຍໆເຂົ້າມາແທນທີ່ຮູບແບບຄລາສຊິກ.

ໃນຊຸມປີ 720 ຈັກກະພັດເລໂອທີ 3 ຫ້າມການໃຊ້ຮູບພາບຂອງພຣະຄຣິດ, ໄພ່ພົນ ແລະ ເຫດການໃນພຣະຄຳພີ. ສິ່ງນີ້ເອີ້ນວ່າການຕ້ານຮູບເຄົາລົບໄບແຊນໄທນ໌ (Byzantine Iconoclasm). ການຫ້າມນີ້ກິນເວລາຫຼາຍກວ່າ 100 ປີ ແລະ ຜົນງານສິລະປະທາງສາສະໜາຫຼາຍຊິ້ນຖືກທຳລາຍ. ຈົນຮອດສະຕະວັດທີ 10 ແລະ ຕົ້ນສະຕະວັດທີ 11 ສິລະປະໄບແຊນໄທນ໌ຈຶ່ງຟື້ນຕົວຢ່າງສົມບູນ.

ຮູບ: ສ້ອຍຄໍ (Collier); ທ້າຍສະຕະວັດທີ 6–7; ທອງຄຳ, ມໍລະກົດ (emerald), ແຊບໄຟ (sapphire), ອາເມທິສ (amethyst) ແລະ ໄຂ່ມຸກ; ເສັ້ນຜ່າສູນກາງ: 23 ຊມ (9.1 ນິ້ວ); ຈາກໂຮງງານຊ່າງໃນຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ; Antikensammlung Berlin (ເບີລິນ, ເຢຍລະມັນ). (Byzantine collier; late 6th-7th century; gold, emeralds, sapphires, amethysts and pearls; diameter: 23 cm; from a Constantinopolitan workshop; Antikensammlung Berlin (Berlin, Germany)).

ສິລະປະໄບແຊນໄທນ໌ທີ່ຍັງຄົງຢູ່ສ່ວນໃຫຍ່ເປັນສິລະປະທາງສາສະໜາ. ມັນມັກຕາມຮູບແບບດັ້ງເດີມທີ່ສະແດງເຖິງຄຳສອນຂອງສາສະໜາຈັກ. ການແຕ້ມຮູບຝາ (fresco), ຕົ້ນສະບັບຂຽນດ້ວຍມືທີ່ມີຮູບປະກອບ (illuminated manuscripts), ການແຕ້ມເທິງແຜ່ນໄມ້ ແລະ ກະເບື້ອງໂມເຊກ ແມ່ນຮູບແບບຫຼັກ. ຮູບປັ້ນແບບຮູບຄົນຫາຍາກ ຍົກເວັ້ນງາຊ້າງແກະສະຫຼັກຂະໜາດນ້ອຍ.

ສິລະປະໄບແຊນໄທນ໌ຖືກຍົກຍ້ອງຢ່າງສູງໃນເອີຣົບຕາເວັນຕົກ ແລະ ມີອິດທິພົນຢ່າງໃຫຍ່ຕໍ່ສິລະປະຍຸກກາງ. ຮູບແບບຂອງມັນແຜ່ຂະຫຍາຍໄປທົ່ວໂລກອໍໂທດ໋ອກ (Orthodox).

ວິທະຍາສາດ ແລະ ການແພດໃນໄບແຊນຕຽມ (Science and Medicine in Byzantium)

ຮູບ: ພາຍໃນໂບດຮາເຍຍ ໂຊເຟຍ ເຊິ່ງເປັນໂບດໃຫຍ່ (basilica)ຂອງພາຕຣີອາກໃນຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ ອອກແບບໃນປີ 537 ໂດຍອີຊີໂດຣແຫ່ງມີເລຕຸສ ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບອິດທິພົນຈາກຫຼັກການເລຂາຄະນິດແຂງຂອງອາຣີມີດີສ (Archimedes) ເຊິ່ງເຫັນໄດ້ຢ່າງຊັດເຈນ (2013-12-03 in Istanbul.)

ວິທະຍາສາດໄບແຊນໄທນ໌ມີຄວາມສຳຄັນໃນການສືບທອດຄວາມຮູ້ແບບຄລາສຊິກ. ມັນຊ່ວຍເຜີຍແຜ່ແນວຄິດກຣີກບູຮານໄປສູ່ໂລກອິດສະລາມ ແລະ ຕໍ່ມາໄປສູ່ອີຕາລີຍຸກຟື້ນຟູສິລະປະວິທະຍາ. ນັກວິຊາການຄລາສຊິກທີ່ສຳຄັນຫຼາຍຄົນດຳລົງຕຳແໜ່ງສູງໃນສາສະໜາຈັກອໍໂທດ໋ອກຕາເວັນອອກ.

ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ສຶກສາ ແລະ ຮັກສາງານຂຽນຂອງຍຸກບູຮານຄລາສຊິກຢ່າງລະມັດລະວັງ. ດັ່ງນັ້ນ ວິທະຍາສາດໄບແຊນໄທນ໌ຈຶ່ງເຊື່ອມໂຍງກັບປັດຊະຍາບູຮານສະເໝີ. ຕົວຢ່າງ, ອີຊີໂດຣແຫ່ງມີເລຕຸສ ຜູ້ອອກແບບຮາເຍຍ ໂຊເຟຍ ໄດ້ລວບລວມຜົນງານຂອງອາຣີມີດີສປະມານປີ ຄ.ສ. 530. ຜົນງານເຫຼົ່ານີ້ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນທຸກມື້ນີ້ກໍຍ້ອນນັກວິຊາການໄບແຊນໄທນ໌.

ໂຈຮັນ ຟີໂລໂປນັສ (John Philoponus) ນັກປັດຊະຍາຈາກອາເລັກຊານເດຣຍ ເປັນຄົນທຳອິດທີ່ຕັ້ງຄຳຖາມຕໍ່ຟີຊິກແບບອາຣິສໂຕເຕິນ. ບໍ່ຄືກັບອາຣິສໂຕເຕິນທີ່ໃຊ້ການໂຕ້ແຍ້ງ ຟີໂລໂປນັສໃຊ້ການສັງເກດ. ແນວຄິດຂອງທ່ານຕໍ່ມາໄດ້ດົນໃຈກາລິເລໂອ ກາລິເລ (Galileo Galilei) ໃຫ້ທ້າທາຍຟີຊິກຂອງອາຣິສໂຕເຕິນຫຼາຍສັດຕະວັດຕໍ່ມາ.

ຊາວໄບແຊນໄທນ໌ເປັນຜູ້ບຸກເບີກໃນການສ້າງໂຮງໝໍ. ມັນເປັນສະຖານທີ່ທີ່ໃຫ້ການດູແລທາງການແພດ ແລະ ໂອກາດໃຫ້ຄົນເຈັບຫາຍດີ ເຊິ່ງສະແດງເຖິງຄວາມເມດຕາຂອງຄຣິສຕຽນ.

ຮູບ: ລະເບີດມືເຄື່ອງປັ້ນດິນເຜົາທີ່ບັນຈຸໄຟກຣີກ (Greek fire) ລ້ອມຮອບດ້ວຍຫຼັກແຫຼມ (caltrops), ສະຕະວັດທີ 10–12, ພິພິທະພັນປະຫວັດສາດແຫ່ງຊາດ, ເອເທນສ໌, ປະເທດກຣີກ (Grenades that were filled with liquid fire (Υγρό Πυρ) and caltrops from the fortress of Chania (Χανιά) 10th and 12th century. National Historical Museum, Athens, Greece).

ໄຟກຣີກ ເຊິ່ງເປັນອາວຸດພິເສດທີ່ສາມາດລຸກໄໝ້ເທິງນ້ຳໄດ້ ຖືກປະດິດໂດຍຊາວໄບແຊນໄທນ໌. ມັນມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍໃນໄຊຊະນະຂອງພວກເຂົາເໜືອອານາຈັກຄາລິຟະອູມາຢັດ ໃນລະຫວ່າງການປິດລ້ອມຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລ (ຄ.ສ. 717–718). ການປະດິດມັນມັກຖືກຍົກໃຫ້ແກ່ ຄາລລິນິຄັສແຫ່ງເຮລິໂອໂປລິສ (Callinicus of Heliopolis).

ໃນສະຕະວັດສຸດທ້າຍຂອງຈັກກະພັດ ມີການສອນດາລາສາດ ແລະ ວິທະຍາສາດຄະນິດສາດອື່ນໆ. ການແພດກໍເປັນວິຊາທີ່ນັກວິຊາການນິຍົມເຊັ່ນກັນ. ເມື່ອຄອນສະແຕນຕິໂນໂປລລົ້ມລົງໃນປີ 1453 ນັກວິຊາການໄບແຊນໄທນ໌ຫຼາຍຄົນໄດ້ຫຼົບໜີໄປອີຕາລີ. ພວກເຂົານຳເອົາຄວາມຮູ້ກຣີກບູຮານດ້ານໄວຍາກອນ, ວັນນະຄະດີ, ຄະນິດສາດ, ດາລາສາດ, ພືດສາດ ແລະ ການແພດໄປນຳ ເຊິ່ງຊ່ວຍກະຕຸ້ນການຟື້ນຟູສິລະປະວິທະຍາຂອງອີຕາລີ.

ຮູບ: ເກມ τάβλι (ທາບລີ / tabula) ທີ່ຈັກກະພັດໄບແຊນໄທນ໌ ເຊໂນ (Zeno) ຫຼິ້ນໃນປີ 480 ແລະ ຖືກບັນທຶກໂດຍ ອາກາທີອາສ (Agathias) ປະມານປີ 530 ເພາະເຊໂນ (ສີແດງ) ໂຍນລູກເຕົ໋າໂຊກຮ້າຍຫຼາຍ ໄດ້ເລກ 2, 5 ແລະ 6 ເຮັດໃຫ້ຖືກບັງຄັບໃຫ້ປະໝາກ 8 ໂຕຢູ່ໂດດດ່ຽວ. (Diagram of a tabula game played in 480 circa by Eastern Roman Emperor Zeno. The game, whose mechanics is similar to backgammon, is noteworthy because the Emperor had a very unlucky result and the situation was recorded in an epigram by Agathias. Zeno drew 2, 5 and 6 on his dices, and he was forced to move one piece from XX to XXII, one from XVIIII to XXIIII and one from X to XVI (Robert Charles Bell, Board and table games from many civilizations, Courier Dover Publications, 1979, ISBN 0486238555, pp. 33-35)).

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/