ຄວາມຮູ້ວິທະຍາສາດພື້ນຖານ: ກຸນແຈສູ່ການເຂົ້າໃຈໂລກອ້ອມຕົວ

ວິທະຍາສາດ (Science) ບໍ່ໄດ້ເປັນພຽງແຕ່ເລື່ອງຂອງຫ້ອງທົດລອງ, ສູດຄຳນວນທີ່ຊັບຊ້ອນ, ຫຼື ສິ່ງທີ່ຢູ່ຫ່າງໄກຈາກຕົວເຮົາ. ໃນຄວາມເປັນຈິງແລ້ວ, ວິທະຍາສາດຄື “ກະບວນການຮຽນຮູ້ ແລະ ຊອກຫາຄວາມຈິງ” ກ່ຽວກັບທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທຳມະຊາດ ແລະ ຈັກກະວານ. ການມີຄວາມຮູ້ວິທະຍາສາດພື້ນຖານຈະຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເຂົ້າໃຈເຫດ ແລະ ຜົນ, ສາມາດຄິດວິເຄາະຢ່າງມີເຫດຜົນ, ແລະ ປັບຕົວເຂົ້າກັບຍຸກສະໄໝໄດ້ດີຂຶ້ນ.

ບົດຄວາມນີ້ຈະພາໄປທົບທວນ ແລະ ເຂົ້າໃຈເຖິງເສົາຄ້ຳຫຼັກຂອງວິທະຍາສາດພື້ນຖານ ທີ່ຢູ່ອ້ອມຕົວເຮົາໃນທຸກໆວັນ.

1. ຂະບວນການທາງວິທະຍາສາດ (The Scientific Method)

ຫົວໃຈສຳຄັນຂອງວິທະຍາສາດບໍ່ແມ່ນ “ຄຳຕອບ”, ແຕ່ແມ່ນ “ວິທີການຊອກຫາຄຳຕອບ”. ຂະບວນການທາງວິທະຍາສາດເປັນເຄື່ອງມືທີ່ຊ່ວຍໃຫ້ມະນຸດຄົ້ນພົບຄວາມຮູ້ໃໝ່ໆ ໂດຍມີ 5 ຂັ້ນຕອນຫຼັກ ຄື:

1. ການສັງເກດ ແລະ ຕັ້ງຄຳຖາມ: ເຫັນສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງແລ້ວເກີດຄວາມສົງໄສ (ເຊັ່ນ: ເປັນຫຍັງໃບໄມ້ຈຶ່ງມີສີຂຽວ?).
2. ການຕັ້ງສົມມຸດຕິຖານ: ຄາດເດົາຄຳຕອບທີ່ອາດຈະເປັນໄປໄດ້ ໂດຍມີຫຼັກການຮອງຮັບ.
3. ການທົດລອງ: ວາງແຜນ ແລະ ລົງມືເຮັດເພື່ອທົດສອບວ່າສົມມຸດຕິຖານນັ້ນຖືກຕ້ອງຫຼືບໍ່.
4. ການວິເຄາະຂໍ້ມູນ: ເກັບກຳຜົນການທົດລອງມາຮວບຮວມ ແລະ ແປຜົນ.
5. ການສະຫຼຸບຜົນ: ສະຫຼຸບວ່າສິ່ງທີ່ຄາດເດົານັ້ນຖືກຕ້ອງ ຫຼື ຕ້ອງມີການປ່ຽນແປງແນວຄວາມຄິດໃໝ່.

2. ສາມຂະແໜງການຫຼັກຂອງວິທະຍາສາດທຳມະຊາດ

ວິທະຍາສາດທຳມະຊາດສ່ວນໃຫຍ່ຖືກແບ່ງອອກເປັນ 3 ຂະແໜງການໃຫຍ່ ທີ່ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງ ແລະ ເຊື່ອມໂຍງກັນຢ່າງສະໜິດແໜ້ນ:

2.1 ຟີຊິກສາດ (Physics) – ວິທະຍາສາດແຫ່ງແຮງ ແລະ ພະລັງງານ

ຟີຊິກສາດ ສຶກສາກ່ຽວກັບສະສານ, ພະລັງງານ, ແຮງ, ແລະ ການເຄື່ອນທີ່. ມັນອະທິບາຍກົດເກນຕ່າງໆ ທີ່ຄວບຄຸມຈັກກະວານ ຕັ້ງແຕ່ສິ່ງທີ່ນ້ອຍທີ່ສຸດໄປຈົນເຖິງດາວເຄາະຕ່າງໆ.

• ແຮງໂນ້ມຖ່ວງ (Gravity): ແຮງດຶງດູດລະຫວ່າງມວນສານ ທີ່ເຮັດໃຫ້ເຮົາຢືນຢູ່ເທິງໜ້າໂລກໄດ້ ແລະ ເຮັດໃຫ້ດາວເຄາະໂຄຈອນອ້ອມດວງອາທິດ.
• ກົດການເຄື່ອນທີ່ຂອງນິວຕັນ: ເຊັ່ນ ກົດແຫ່ງຄວາມເສື່ອຍ ແລະ ສູດພື້ນຖານ F = ma (ແຮງ ເທົ່າກັບ ມວນສານ ຄູນ ຄວາມເລັ່ງ).
• ພະລັງງານ (Energy): ພະລັງງານບໍ່ມີວັນສູນຫາຍ ແຕ່ສາມາດປ່ຽນຮູບຮ່າງໄດ້ (ເຊັ່ນ: ພະລັງງານແສງອາທິດ ປ່ຽນເປັນພະລັງງານໄຟຟ້າ).

2.2 ເຄມີສາດ (Chemistry) – ວິທະຍາສາດແຫ່ງການປ່ຽນແປງມວນສານ

ເຄມີສາດ ສຶກສາກ່ຽວກັບອົງປະກອບ, ໂຄງສ້າງ, ແລະ ການປ່ຽນແປງຂອງມວນສານ ເມື່ອພວກມັນມີປະຕິກິລິຍາຕໍ່ກັນ.

• ອາຕອມ ແລະ ໂມເລກຸນ: ທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງປະກອບຂຶ້ນຈາກອາຕອມ (Atom). ເມື່ອອາຕອມລວມກັນຈະກາຍເປັນໂມເລກຸນ ເຊັ່ນ: ນ້ຳ ທີ່ປະກອບດ້ວຍຮີໂດຣແຊນ 2 ອາຕອມ ແລະ ອົກຊີແຊນ 1 ອາຕອມ (H₂O).
• ສະຖານະຂອງສະສານ: ມີ 3 ສະຖານະຫຼັກ ຄື: ຂອງແຂງ, ຂອງແຫຼວ, ແລະ ກາສ.
• ປະຕິກິລິຍາເຄມີ: ການປ່ຽນແປງທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດສານໃໝ່ ເຊັ່ນ ການເກີດຂີ້ໝ້ຽງຂອງເຫຼັກ, ການຍ່ອຍອາຫານໃນກະເພາະ, ຫຼື ການຈູດໄຟ.

2.3 ຊີວະສາດ (Biology) – ວິທະຍາສາດແຫ່ງຊີວິດ

ຊີວະສາດ ສຶກສາກ່ຽວກັບສິ່ງທີ່ມີຊີວິດທຸກຊະນິດ ຕັ້ງແຕ່ແບກທີເຣຍຂະໜາດນ້ອຍ, ພືດ, ສັດ, ໄປຈົນເຖິງມະນຸດ.

• ຈຸລັງ (Cell): ແມ່ນຫົວໜ່ວຍໂຄງສ້າງພື້ນຖານທີ່ນ້ອຍທີ່ສຸດຂອງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດ.
• ການສັງເຄາະແສງ (Photosynthesis): ກະບວນການຂອງພືດທີ່ໃຊ້ແສງອາທິດ, ນ້ຳ, ແລະ ກາສກາກໂບນິກ ເພື່ອຜະລິດອາຫານ ແລະ ປ່ອຍກາສອົກຊີແຊນອອກມາກາຍເປັນອາກາດໃຫ້ເຮົາຫາຍໃຈ.
• ພັນທຸກຳ (Genetics) ແລະ DNA: ສານພັນທຸກຳທີ່ກຳນົດລັກສະນະຕ່າງໆ ຂອງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດ ທີ່ໄດ້ຮັບການສືບທອດມາຈາກພໍ່ແມ່.

3. ວິທະຍາສາດໂລກ ແລະ ອະວະກາດ (Earth and Space Science)

ເປັນການສຶກສາໂຄງສ້າງຂອງໜ້າໂລກ, ຊັ້ນບັນຍາກາດ, ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ ໄປຈົນເຖິງວັດຖຸທ້ອງຟ້າໃນອະວະກາດ. ຄວາມຮູ້ນີ້ຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເຂົ້າໃຈປະກົດການທຳມະຊາດ ເຊັ່ນ: ການເກີດແຜ່ນດິນໄຫວ, ວົງຈອນຂອງນ້ຳ, ການປ່ຽນແປງສະພາບພູມອາກາດ (Climate Change), ແລະ ລະບົບສຸລິຍະຈັກກະວານຂອງເຮົາ.

ເປັນຫຍັງຄວາມຮູ້ວິທະຍາສາດພື້ນຖານຈຶ່ງສຳຄັນ?

“ວິທະຍາສາດ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຊຸດຄວາມຮູ້, ແຕ່ມັນແມ່ນວິທີການຄິດ.” Carl Sagan (ນັກດາລາສາດ)

• ຊ່ວຍໃນການຕັດສິນໃຈ: ເຮັດໃຫ້ເຮົາບໍ່ຫຼົງເຊື່ອກ່ຽວກັບຂໍ້ມູນຂ່າວສານທີ່ບໍ່ມີຫຼັກການ (Fake News) ໂດຍສະເພາະເລື່ອງສຸຂະພາບ, ອາຫານການກິນ, ແລະ ເຕັກໂນໂລຊີ.
• ແກ້ໄຂບັນຫາຢ່າງມີເຫດຜົນ: ວິທະຍາສາດສອນໃຫ້ເຮົາຊອກຫາສາເຫດຂອງບັນຫາ ແລະ ແກ້ໄຂມັນຢ່າງເປັນລະບົບ.
• ຂັບເຄື່ອນນະວັດຕະກຳ: ໂທລະສັບມືຖື, ຢາປົວພະຍາດ, ຫຼື ແມ່ນແຕ່ໄຟຟ້າທີ່ເຮົາໃຊ້ໃນປັດຈຸບັນ ລ້ວນແຕ່ມີຈຸດເລີ່ມຕົ້ນມາຈາກຄວາມສົງໄສ ແລະ ຄວາມຮູ້ວິທະຍາສາດພື້ນຖານທັງໝົດທັງສິ້ນ.

ດັ່ງນັ້ນ, ການຮຽນຮູ້ວິທະຍາສາດຈຶ່ງບໍ່ມີວັນສິ້ນສຸດ ເພາະໂລກ ແລະ ຈັກກະວານຍັງມີສິ່ງລີ້ລັບອີກຫຼາກຫຼາຍທີ່ລໍຖ້າໃຫ້ມະນຸດເດີນທາງໄປຄົ້ນພົບ ແລະ ວິທະຍາສາດພື້ນຖານນີ້ເອງ ຄືບາດກ້າວທຳອິດທີ່ໝັ້ນຄົງທີ່ສຸດໃນການເດີນທາງໄປສູ່ສິ່ງນັ້ນ.