ສາສະໜາຢິວ (Judaism) ແມ່ນສາສະໜາຫຍັງ?

ສາສະໜາຢິວ (Judaism) ແມ່ນຫຍັງ? ມາທຳຄວາມຮູ້ຈັກກັບໜຶ່ງໃນສາສະໜາທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດໃນໂລກນຳກັນ!

ຖ້າເວົ້າເຖິງ “ສາສະໜາຢິວ” ຫຼາຍຄົນອາດຈະເຄີຍໄດ້ຍິນຊື່ ແຕ່ຍັງບໍ່ຮູ້ລາຍລະອຽດເລິກເຊິ່ງ. ມື້ນີ້ Laopedia ພາທຸກທ່ານມາສະຫຼຸບ 4 ຂໍ້ຄິດ ແລະ ສາລະໜ້າຮູ້ສັ້ນໆ ກ່ຽວກັບສາສະໜາຢິວຄູ່ໂລກເຮົານີ້ກັນ:

1) ຄວາມເປັນມາ ແລະ ຄວາມເຊື່ອຫຼັກ

• ປະຫວັດສາດ: ເປັນສາສະໜາອັບຣາຮາມິກທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດໃນໂລກ ເຊິ່ງເລີ່ມຕົ້ນມາເກືອບ 4,000 ປີກ່ອນ ແລະ ມີຜູ້ຕິດຕາມປະມານ 15 ລ້ານຄົນທົ່ວໂລກ.

• ພະເຈົ້າອົງດຽວ: ເຊື່ອໃນພະເຈົ້າອົງດຽວ (ຢາເວ ຫຼື ຮາເຊັມ) ຜູ້ສ້າງ ແລະ ປົກຄອງຈັກກະວານ ໂດຍເຊື່ອວ່າພະເຈົ້າເປັນຈິດວິນຍານ ແລະ ບໍ່ມີຮູບຮ່າງທາງກາຍະພາບ.

2) ຄຳພີ ແລະ ບັນຍັດສັກສິດ (ໂທຣາ ແລະ ມິດສະວອດ)

• ໂທຣາ (Torah): ໜັງສືສັກສິດທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ ປະກອບດ້ວຍ 5 ເຫຼັ້ມທຳອິດຂອງຄຳພີໄບເບິນເຮັບຣິວ.

• ມິດສະວອດ (Mitzvot): ກົດລະບຽບ ແລະ ບັນຍັດ 613 ຂໍ້ໃນໂທຣາ ທີ່ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າເປັນແນວທາງໃນການປະຕິບັດທັງດ້ານຈັນຍາບັນ, ສິນທຳ ແລະ ພິທີກຳ ເພື່ອນຳຄວາມສັກສິດມາສູ່ໂລກ.

3) ວິຖີຊີວິດ ແລະ ວັດທະນະທຳປະຈຳວັນ

• ອາຫານໂຄເຊີ (Kosher): ກົດລະບຽບການກິນທີ່ເຂັ້ມງວດ ເຊັ່ນ: ການກິນຊີ້ນສັດທີ່ຖືກຕ້ອງຕາມພິທີກຳ, ການແຍກຊີ້ນກັບນົມອອກຈາກກັນ ແລະ ການເລືອກກິນອາຫານທີ່ສະອາດຕາມຫຼັກສາສະໜາ.

• ວັນຊາບັດ (Shabbat): ວັນພັກຜ່ອນ ແລະ ສະທ້ອນຄວາມສະບາຍໃຈ ເລີ່ມແຕ່ຕາເວັນຕົກວັນສຸກຈົນເຖິງຄືນວັນເສົາ ໂດຍງົດວຽກສ້າງສັນຕ່າງໆ ເພື່ອໂຟກັດໃສ່ຄອບຄົວ ແລະ ພະເຈົ້າ.

4) ກຸ່ມນິກາຍຫຼັກໃນປັດຈຸບັນ

• ອໍທໍດັອກ (Orthodox): ເຊື່ອວ່າກົດໝາຍດັ້ງເດີມຂອງພະເຈົ້າບໍ່ສາມາດປ່ຽນແປງໄດ້.

• ຣີຟອມ (Reform) & ຄອນເຊີເວທິຟ (Conservative): ພັດທະນາຂຶ້ນມາເພື່ອປັບຕົວໃຫ້ເຂົ້າກັບຍຸກສະໄໝ ແລະ ຄວາມສົມດຸນລະຫວ່າງປະເພນີກັບຄວາມທັນສະໄໝ.

ສາສະໜາຢິວ (ອ່ານວ່າ ຈູ-ເດ-ອິດ-ຊັມ) ແມ່ນ ສາສະໜາອັບຣາຮາມິກ ທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດໃນໂລກ ມັນເລີ່ມຕົ້ນເມື່ອເກືອບ 4,000 ປີກ່ອນ ມີຄົນປະມານ 15 ລ້ານຄົນ ທີ່ນັບຖືສາສະໜາຢິວ ແລະ ພວກເຂົາຖືກເອີ້ນວ່າ ຊາວຢິວ ມັນຍັງເປັນສາສະໜາທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດ ທີ່ເຊື່ອໃນພະເຈົ້າອົງດຽວ (ນີ້ເອີ້ນວ່າ ອະເທວະນິຍົມດຽວ) ໂທຣາ ແມ່ນໜັງສືສັກສິດທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ ໃນສາສະໜາຢິວ ກົດລະບຽບ ແລະ ຄຳສອນຂອງສາສະໜາຢິວ ມາຈາກໂທຣາ ເຊິ່ງເປັນໜັງສືຫ້າເຫຼັ້ມທຳອິດ ຂອງ ຄຳພີໄບເບິນເຮັບຣິວ ແລະ ມາຈາກປະເພນີ ປາກເປົ່າ ປະເພນີບາງອັນເຫຼົ່ານີ້ ຕໍ່ມາຖືກຂຽນລົງໃນປຶ້ມ ເຊັ່ນ ທານມູດ.

ທັງ ຄຣິສຕຽນ ແລະ ອິສະລາມ ຄ້າຍຄືກັບສາສະໜາຢິວ ສາສະໜາເຫຼົ່ານີ້ ຍັງເຊື່ອໃນພະເຈົ້າອົງດຽວ ແລະ ປະຕິບັດຕາມຄຳສອນທາງສິນທຳຫຼາຍຢ່າງ ຈາກ ຄຳພີໄບເບິນ ເຮັບຣິວ (ຫຼືທີ່ຮູ້ຈັກກັນວ່າ ພັນທະສັນຍາເດີມ) ເຊິ່ງລວມທັງໂທຣາ.

ດາວແຫ່ງດາວິດ (Star of David) ເປັນສັນຍາລັກທີ່ຮູ້ຈັກກັນດີ ຂອງສາສະໜາຢິວ (The Star of David, the symbol of the Jewish faith and people. Also called Shield of David after the Hebrew Magen David).

ຊາວຢິວເຊື່ອຫຍັງ (What Jews Believe)

ຄວາມເຊື່ອຫຼັກສິບສາມຂໍ້

ອາຈານຢິວທີ່ມີຊື່ສຽງທ່ານໜຶ່ງ ຊື່ ໄມໂມນິດີສ ອາໄສຢູ່ໃນ ສະຕະວັດທີ 12 ລາວໄດ້ຂຽນຄວາມເຊື່ອຫຼັກ 13 ຂໍ້ ໃນສາສະໜາຢິວ ນີ້ຖືກເອີ້ນວ່າ “ຫຼັກການແຫ່ງສັດທາ” ເຊິ່ງລວມມີ:

• ພະເຈົ້າ ຄືຜູ້ທີ່ສ້າງ ແລະ ປົກຄອງໂລກ
• ມີພະເຈົ້າອົງດຽວເທົ່ານັ້ນ ແລະ ພະອົງຈະເປັນພະເຈົ້າອົງດຽວຕະຫຼອດໄປ
• ພະເຈົ້າບໍ່ມີຮ່າງກາຍ ຫຼືຮູບຮ່າງທາງກາຍະພາບ ບໍ່ມີສິ່ງໃດຄືກັນກັບພະອົງ
• ພະເຈົ້າມີຊີວິດຢູ່ຕະຫຼອດໄປ
• ມີແຕ່ພະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ ທີ່ສາມາດຕອບຄຳອະທິຖານໄດ້ ແລະ ຄົນຄວນອະທິຖານຕໍ່ພະອົງເທົ່ານັ້ນ
• ຄຳເວົ້າຂອງ ສາດສະດາ ເປັນຄວາມຈິງ
• ໂມເຊ ເປັນສາດສະດາທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດ ໃນບັນດາສາດສະດາທັງໝົດ
• ພະເຈົ້າໄດ້ມອບ ໂທຣາ ທັງໝົດໃຫ້ໂມເຊ
• ພະເຈົ້າຈະບໍ່ປ່ຽນແປງໂທຣາ ຫຼືມອບອີກເຫຼັ້ມໜຶ່ງໃຫ້
• ພະເຈົ້າຮູ້ວ່າຄົນເຮັດ ແລະ ຄິດຫຍັງ
• ພະເຈົ້າໃຫ້ລາງວັນການກະທຳທີ່ດີ ແລະ ລົງໂທດການກະທຳທີ່ບໍ່ດີ
• ເມຊິອາ (ຜູ້ນຳພິເສດ) ຈະມາ
• ພະເຈົ້າຈະນຳຄົນທີ່ຕາຍແລ້ວ ກັບຄືນມາມີຊີວິດ ເມື່ອພະອົງເລືອກ

ສາມແນວຄິດຫຼັກໃນສາສະໜາຢິວ ຄື ການເຊື່ອໃນພະເຈົ້າອົງດຽວ (ອະເທວະນິຍົມດຽວ), ການເຂົ້າໃຈເອກະລັກຂອງຊາວຢິວ ແລະ ພັນທະສັນຍາ (ຂໍ້ຕົກລົງພິເສດ ລະຫວ່າງພະເຈົ້າ ແລະ ປະຊາຊົນຂອງພະອົງ).

ຄຳສອນທີ່ສຳຄັນຫຼາຍໃນສາສະໜາຢິວ ຄືມີພະເຈົ້າອົງດຽວ ພະເຈົ້າອົງນີ້ ຢາກໃຫ້ຄົນມີຄວາມຍຸຕິທຳ ແລະ ໃຈດີ ສາສະໜາຢິວສອນວ່າ ທ່ານຮັບໃຊ້ພະເຈົ້າ ດ້ວຍການຮຽນຮູ້ຈາກໜັງສືສັກສິດ ແລະ ດ້ວຍການເຮັດຕາມທີ່ພວກມັນສອນ ນີ້ລວມທັງທັງການກະທຳທາງສາສະໜາ ແລະ ການມີສິນທຳ ສາສະໜາຢິວຍັງສອນວ່າ ທຸກຄົນຖືກສ້າງຂຶ້ນຕາມ ພາບລັກ ຂອງພະເຈົ້າ ແລະ ຄວນໄດ້ຮັບການປະຕິບັດ ດ້ວຍກຽດ ແລະ ຄວາມເຄົາລົບ.

ພະເຈົ້າອົງດຽວ (One God)

ສາສະໜາຢິວ ສອນວ່າ ມີພະເຈົ້າອົງດຽວ ແລະ ພະເຈົ້າອົງດຽວເທົ່ານັ້ນ ພະເຈົ້າອົງນີ້ຄື ຢາເວ ມີແຕ່ພະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ ທີ່ ສ້າງ ຈັກກະວານ ແລະ ມີແຕ່ພະອົງເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຄວບຄຸມມັນ ສາສະໜາຢິວຍັງສອນວ່າ ພະເຈົ້າເປັນຈິດວິນຍານ ບໍ່ແມ່ນທາງກາຍະພາບ.

ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ພະເຈົ້າເປັນໜຶ່ງດຽວຢ່າງສົມບູນ ພະອົງບໍ່ສາມາດແບ່ງອອກເປັນສ່ວນໆໄດ້ ຄົນບໍ່ສາມາດອະທິບາຍວ່າ ພະອົງໜ້າຕາເປັນແນວໃດ ໄດ້ພຽງແຕ່ວ່າ ພະອົງເປັນຫຍັງ ແລະ ພະອົງເຮັດຫຍັງ.

ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ຄວາມດີງາມ ແລະ ພຶດຕິກຳທີ່ດີທັງໝົດ ມາຈາກພະເຈົ້າ ພະເຈົ້າສົນໃຈວ່າ ຄົນເຮັດຫຍັງ ແລະ ເຝົ້າສັງເກດພວກເຂົາ.

ສາສະໜາຢິວ ກ່າວວ່າ ພະເຈົ້າມີຢູ່ຕະຫຼອດໄປ, ຢູ່ທົ່ວທຸກແຫ່ງ ແລະ ຮູ້ທຸກຢ່າງ ພະອົງເໜືອກວ່າທຳມະຊາດ (ເໜືອທຳມະຊາດ) ແຕ່ພະອົງກໍ່ຢູ່ໃນໂລກນຳ ພະອົງໄດ້ຍິນຄຳອະທິຖານຂອງຄົນ ແລະ ສາມາດຕອບພວກມັນໄດ້ ພະເຈົ້າແມ່ນພະລັງທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ທີ່ສຸດ ໃນຈັກກະວານ.

ສາສະໜາຢິວ ສອນວ່າ ພະເຈົ້າໃຫ້ຄົນເລືອກສິ່ງທີ່ຈະເຮັດ ນີ້ຖືກເອີ້ນວ່າ “ເສລີພາບໃນການເລືອກ” ດ້ວຍເສລີພາບໃນການເລືອກ ຄົນສາມາດເລືອກການກະທຳຂອງຕົນເອງ ແຕ່ພວກເຂົາກໍ່ຮັບຜິດຊອບຕໍ່ມັນເຊັ່ນກັນ ພະເຈົ້າໃຫ້ລາງວັນຄົນ ທີ່ເຮັດສິ່ງທີ່ດີ ແລະ ລົງໂທດຄົນທີ່ເຮັດສິ່ງທີ່ບໍ່ດີ ພະເຈົ້າໃຫ້ລາງວັນ ຫຼືການລົງໂທດ ໃນໂລກນີ້ ແຕ່ລາງວັນ ຫຼືການລົງໂທດສຸດທ້າຍ ສຳລັບ ດວງວິນຍານ ຂອງຄົນ ຈະເກີດຂຶ້ນຫຼັງຈາກພວກເຂົາເສຍຊີວິດ.

ຊາວຢິວ (The Jewish People)

ພາບແຕ້ມ: ຊາວຢິວອະທິຖານ ຢູ່ໃນທຳມະສະຖານ ໂດຍ ເມົາຣິຊີ ກອດລີບ ຈາກປີ 1878.

ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ເຮັດ ຂໍ້ຕົກລົງ ທີ່ເອີ້ນວ່າ “ພັນທະສັນຍາ” ກັບ ອັບຣາຮາມ ຜູ້ເປັນ ບັນພະບຸລຸດ ຂອງຊາວຢິວ ຄຳພີໄບເບິນກ່າວວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ ສັນຍາ ວ່າຈະ ອວຍພອນ ອັບຣາຮາມ ແລະ ລູກຫຼານ ຂອງລາວ ຫາກພວກເຂົາ ບູຊາ ພະເຈົ້າ ແລະ ຢູ່ ຊື່ສັດ ຕໍ່ພະອົງ ພະເຈົ້າໄດ້ເຮັດພັນທະສັນຍານີ້ຄືກັນ ກັບລູກຊາຍຂອງອັບຣາຮາມ ອີຊາກ ແລະ ກັບລູກຊາຍຂອງອີຊາກ ຈາຄອບ ພະເຈົ້າໄດ້ໃຫ້ຊື່ອື່ນແກ່ຈາຄອບ: ອິດສະຣາເອນ ນີ້ຄືເຫດຜົນທີ່ລູກຫຼານຂອງຈາຄອບ ຖືກເອີ້ນວ່າ “ລູກຫຼານຂອງອິດສະຣາເອນ” ຫຼື “ຊາວອິດສະຣາເອນ“.

ຕໍ່ມາ ພະເຈົ້າໄດ້ໃຫ້ ໂທຣາ ແກ່ຊາວອິດສະຣາເອນ ຜ່ານທາງຜູ້ນຳຂອງພວກເຂົາ ໂມເຊ ໂທຣາ ບອກຊາວອິດສະຣາເອນ ວ່າຈະໃຊ້ຊີວິດ ແລະ ສ້າງ ຊຸມຊົນ ຂອງພວກເຂົາແນວໃດ ພະເຈົ້າໄດ້ໃຫ້ ບັນຍັດສິບປະການ ແລະ ກົດໝາຍອື່ນໆ ໃນໂທຣາ ແກ່ພວກເຂົາ.

ຊາວຢິວ ບາງຄັ້ງຖືກເອີ້ນວ່າ “ປະຊາຊົນທີ່ຖືກເລືອກ” ນີ້ເປັນເພາະຄຳພີໄບເບິນກ່າວວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ບອກພວກເຂົາວ່າ ພວກເຂົາຈະເປັນ “ຊາດ ອັນສັກສິດ” (ອົກໂຊດັດ 19:6) ຊາວຢິວເຂົ້າໃຈວ່າ ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າ ພວກເຂົາມີ ໜ້າທີ່ ແລະ ຄວາມຮັບຜິດຊອບ ພິເສດ ຈາກພະເຈົ້າ ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ຊາວຢິວຕ້ອງສ້າງ ສັງຄົມ ທີ່ ຍຸຕິທຳ ແລະ ຮັບໃຊ້ ພະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ພັນທະສັນຍາ ນີ້ ໃຊ້ໄດ້ສອງທາງ: ຫາກພວກເຂົາປະຕິບັດຕາມກົດໝາຍຂອງພະເຈົ້າ ພະອົງຈະປົກປ້ອງພວກເຂົາ ແຕ່ພວກເຂົາກໍ່ຮັບຜິດຊອບ ຕໍ່ ບາບ (ການກະທຳທີ່ບໍ່ດີ) ຂອງພວກເຂົາເຊັ່ນກັນ ຫາກພວກເຂົາບໍ່ເຮັດຕາມທີ່ພະເຈົ້າບອກ.

ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ໜ້າທີ່ ຂອງພວກເຂົາ ຄືການເປັນ “ແສງສະຫວ່າງ ໃຫ້ແກ່ຊາດຕ່າງໆ” (ອິດສະຢາ 49:6) ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າ ການສະແດງໃຫ້ໂລກເຫັນ ວິທີເຮັດໃຫ້ມັນ ດີຂຶ້ນ ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ໃຫ້ໜ້າທີ່ພິເສດແກ່ພວກເຂົາ ໃນການ “ສ້ອມແປງໂລກ” ເຊິ່ງພວກເຂົາເອີ້ນວ່າ “ທິກຄູນ ໂອລາມ” ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າ ການເຮັດໃຫ້ໂລກເປັນບ່ອນທີ່ດີຂຶ້ນ ໂດຍການຫຼຸດຜ່ອນ ຄວາມທຸກທໍລະມານ, ເພີ່ມສັນຕິພາບ ແລະ ຄວາມເຄົາລົບລະຫວ່າງຄົນ ແລະ ປົກປ້ອງ ສິ່ງແວດລ້ອມ.

ຊາວຢິວ ບໍ່ພະຍາຍາມ ຊັກຊວນ ຄົນອື່ນ ໃຫ້ປ່ຽນມານັບຖືສາສະໜາຢິວ ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າ ພວກເຂົາມີໜ້າທີ່ພິເສດ ໃນການສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ພະເຈົ້າ ມີຢູ່ຈິງ ແຕ່ຄົນບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງເປັນຊາວຢິວ ເພື່ອ ຕິດຕາມ ພະເຈົ້າ ທຸກຄົນສາມາດຮັບໃຊ້ພະເຈົ້າໄດ້ ໂດຍການປະຕິບັດຕາມ ບັນຍັດເຈັດປະການ (ກົດລະບຽບ) ທີ່ໃຫ້ແກ່ໂນອາ ແນວໃດກໍ່ຕາມ ສາສະໜາຢິວ ຍອມຮັບ ຄົນທີ່ ເລືອກປ່ຽນສາສະໜາ ມານັບຖືສາສະໜາຢິວ.

ໂທຣາ ແລະ ມິດສະວອດ (Torah and Mitzvot)

ໂທຣາ ແມ່ນໜັງສືສັກສິດທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ ໃນສາສະໜາຢິວ.

ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ພະເຈົ້າບອກພວກເຂົາ ໃນ ໂທຣາ ວ່າພວກເຂົາຄວນໃຊ້ຊີວິດແນວໃດ ໂທຣາກ່າວວ່າ ພະເຈົ້າຢາກໃຫ້ປະຊາຊົນອິດສະຣາເອນ ປະຕິບັດຕາມທາງຂອງພະອົງ, ຮັກພະອົງ ແລະ ຮັບໃຊ້ພະອົງ ແລະ ຮັກສາ ບັນຍັດ ຂອງພະເຈົ້າ (ດັງທະຣານົມ 10:12–13) ໃນສາສະໜາຢິວ ການກະທຳ ສຳຄັນກວ່າ ຄວາມເຊື່ອ ແລະ ຄວາມເຊື່ອຄວນນຳໄປສູ່ການກະທຳ.

ການກະທຳເຫຼົ່ານີ້ ຖືກເອີ້ນວ່າ “ມິດສະວອດ” ໃນພາສາເຮັບຣິວ (ໜຶ່ງອັນເອີ້ນວ່າ ມິດສະວາ) ບາງຄັ້ງ ພວກມັນຖືກເອີ້ນວ່າ “ກົດໝາຍ“, “ກົດລະບຽບ” ຫຼື “ບັນຍັດ” ຫຼາຍຄົນຍັງຄິດເຖິງມິດສະວາ ວ່າເປັນ “ການກະທຳທີ່ດີ” ມີມິດສະວອດທັງໝົດ 613 ຂໍ້ ໃນໂທຣາ ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ໂທຣາໃຫ້ມິດສະວອດ ແກ່ທຸກຄົນ; ທຸກຄົນຕ້ອງຮັກສາ ກົດໝາຍເຈັດຂໍ້ ທີ່ໃຫ້ແກ່ໂນອາ ຊາວຢິວຕ້ອງຮັກສາ ມິດສະວອດ 613 ຂໍ້ ເຊິ່ງຖືກລະບຸໄວ້ໃນໂທຣາ.

ມິດສະວອດບາງຂໍ້ ກ່ຽວກັບວິທີທີ່ຄົນຄວນປະຕິບັດຕໍ່ຄົນອື່ນ ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ພວກເຂົາຕ້ອງໃຫ້ ທານ ແກ່ຄົນ ທຸກຍາກ ຫຼືຊ່ວຍຄົນທີ່ຢູ່ໃນ ອັນຕະລາຍ ພວກເຂົາຕ້ອງບໍ່ລັກ ຫຼືເວົ້າຕົວະ ນີ້ແມ່ນມິດສະວອດ ດ້ານ ຈັນຍາບັນ ແລະ ສິນທຳ.

ມິດສະວອດອື່ນໆ ກ່ຽວກັບວິທີທີ່ຄົນຄວນປະຕິບັດຕໍ່ພະເຈົ້າ ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ພວກເຂົາຕ້ອງເຄົາລົບຊື່ຂອງພະເຈົ້າ ຫຼືບໍ່ເຮັດວຽກ ໃນວັນ ຊະບາໂຕ ນີ້ແມ່ນມິດສະວອດ ດ້ານ ສາສະໜາ ຫຼື ພິທີກຳ ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ພະເຈົ້າຢາກໃຫ້ພວກເຂົາ ເຮັດທັງການກະທຳດ້ານຈັນຍາບັນ ແລະ ດ້ານສາສະໜາ.

ຊາວຢິວ ເບິ່ງມິດສະວອດ ວ່າເປັນການກະທຳ ທີ່ນຳຄວາມ ສັກສິດ ມາສູ່ໂລກ ແລະ ນຳຄົນເຂົ້າໃກ້ພະເຈົ້າຫຼາຍຂຶ້ນ ພວກເຂົາເຮັດມິດສະວອດ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ໂລກທາງກາຍະພາບ ແລະ ສິ່ງຕ່າງໆໃນມັນ ສັກສິດຫຼາຍຂຶ້ນ ຄືກັນກັບອາຫານ, ເຄື່ອງດື່ມ, ເຄື່ອງນຸ່ງ ແລະ ກິດຈະກຳປະຈຳວັນ ກ່ອນເຮັດການກະທຳຫຼາຍຢ່າງ ຄືກັນກັບການກິນເຂົ້າ ຊາວຢິວກ່າວຄຳອວຍພອນ (ຄຳ ອະທິຖານ ສັ້ນໆ) ເພື່ອຂອບໃຈພະເຈົ້າ ສຳລັບສິ່ງທີ່ພະອົງໃຫ້ ໃນສາສະໜາຢິວ ຊີວິດແມ່ນສິ່ງທີ່ສັກສິດ ແລະ ສຳຄັນ ທີ່ສຸດ ຊາວຢິວຕ້ອງຢຸດເຮັດ ມິດສະວອດອື່ນໆ ເພື່ອຊ່ວຍ ຊ່ວຍຊີວິດ ຂອງຄົນອື່ນ.

ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ພວກເຂົາຄວນເຮັດມິດສະວອດ ດ້ວຍ ຄວາມສຸກ ແລະ ຄວາມຊື່ນຊົມ ເພາະຄຳພີໄບເບິນກ່າວວ່າ “ຮັບໃຊ້ພະເຈົ້າ ດ້ວຍຄວາມຊື່ນຊົມ; ມາຢູ່ຕໍ່ໜ້າພະເຈົ້າ ດ້ວຍການຮ້ອງເພງ” (ເພງສັນລະເສີນ 100:2) ການເຮັດມິດສະວາ ຊ່ວຍໃຫ້ຄົນຮູ້ສຶກໃກ້ຊິດກັບພະເຈົ້າ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ພວກເຂົາມີຄວາມສຸກ.

ດິນແດນອິດສະຣາເອນ (The Land of Israel)

ພູໂມຣິອາ ເປັນສະຖານທີ່ສັກສິດ ໃນ ເຢຣູຊາເລັມ.

ດິນແດນອິດສະຣາເອນ ເປັນສະຖານທີ່ສັກສິດ ໃນສາສະໜາຢິວ ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ ສ້າງ ໂລກ ຈາກ ພູໂມຣິອາ ໃນເຢຣູຊາເລັມ ເຊິ່ງຢູ່ໃນດິນແດນອິດສະຣາເອນ ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າ ພະເຈົ້າຢູ່ ໃກ້ຊິດ ດິນແດນນີ້ທີ່ສຸດຕະຫຼອດເວລາ ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ດິນແດນນີ້ ຄືບ່ອນທີ່ພະເຈົ້າບອກໃຫ້ຊາວຢິວ ສ້າງ ສັງຄົມ ເພື່ອ ຮັບໃຊ້ ພະອົງ ມິດສະວອດ (ບັນຍັດ) ຫຼາຍຂໍ້ ໃນ ໂທຣາ ກ່ຽວຂ້ອງກັບດິນແດນອິດສະຣາເອນ.

ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ປະຫວັດສາດ ຂອງພວກເຂົາ ໃນຖານະ ຊາດ ໜຶ່ງ ເລີ່ມຕົ້ນຈາກ ອັບຣາຮາມ ໂທຣາກ່າວວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ບອກອັບຣາຮາມ ໃຫ້ອອກຈາກປະເທດຂອງຕົນ ແລະ ສັນຍາກັບລາວ ແລະ ລູກຫຼານ ຂອງລາວ ວ່າຈະໄດ້ບ້ານໃໝ່ ໃນດິນແດນ ຄານານ ດິນແດນນີ້ ປັດຈຸບັນເອີ້ນວ່າ ດິນແດນອິດສະຣາເອນ ມັນຖືກຕັ້ງຊື່ ຕາມຫຼານຊາຍຂອງອັບຣາຮາມ, ຈາຄອບ ຜູ້ທີ່ຍັງຖືກເອີ້ນວ່າ ອິດສະຣາເອນ ແລະ ເປັນພໍ່ຂອງສິບສອງເຜົ່າ ດິນແດນນີ້ ຍັງຖືກເອີ້ນວ່າ “ດິນແດນແຫ່ງຄຳສັນຍາ” ເພາະພະເຈົ້າໄດ້ສັນຍາວ່າ ຈະໃຫ້ມັນແກ່ລູກຫຼານຂອງອັບຣາຮາມ (ປະຖົມມະການ 12:7, ປະຖົມມະການ 13:15, ປະຖົມມະການ 15:18, ປະຖົມມະການ 17:8).

ອາຈານຢິວ ເຂົ້າໃຈຈາກໂທຣາ (ຈຳນວນ 33:53) ວ່າ ມັນເປັນ “ມິດສະວາ” (ບັນຍັດ) ສຳລັບຊາວຢິວ ທີ່ຈະອາໄສຢູ່ໃນດິນແດນອິດສະຣາເອນ ການອາໄສຢູ່ນອກອິດສະຣາເອນ ມັກຖືກເບິ່ງວ່າ ບໍ່ ເປັນທຳມະຊາດ ສຳລັບຊາວຢິວ ຊາວຢິວ ມັກເອີ້ນດິນແດນນອກອິດສະຣາເອນວ່າ “ກາລູດ” ເຊິ່ງໝາຍຄວາມວ່າ “ການລີ້ໄພ” ຫຼື “ພັດພາຍ” (ບ່ອນທີ່ຄົນຖືກ ກະຈັດກະຈາຍ).

ເມຊິອາ ແລະ ການເຮັດໃຫ້ໂລກດີຂຶ້ນ (The Messiah and Making the World Better)

ມານາ ເປັນອາຫານພິເສດ ທີ່ພະເຈົ້າໃຫ້ຊາວອິດສະຣາເອນ ໃນທະເລຊາຍ ຫຼັງຈາກພວກເຂົາອອກຈາກອີຢິບ.

ເລື່ອງລາວການອອກຈາກອີຢິບ ເອີ້ນວ່າ ເອັກໂຊດັດ ມີຄວາມ ສຳຄັນ ຫຼາຍ ຕໍ່ວິທີທີ່ຊາວຢິວ ເຂົ້າໃຈໂລກ ໂທຣາເລົ່າວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ປົດປ່ອຍກຸ່ມ ທາດ, ຊາວອິດສະຣາເອນ ແລະ ສອນພວກເຂົາ ວິທີເປັນ ຄູ່ຮ່ວມ ຂອງພະອົງ ໃນການສ້າງໂລກ ຊາວຢິວ ເບິ່ງເລື່ອງນີ້ ວ່າເປັນ ຕົວແບບ ສຳລັບ ໂລກ ທັງໝົດ ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າ ໃນອະນາຄົດ ໂລກທັງໝົດຈະປ່ຽນແປງ ແລະ ທຸກຄົນຈະຮັບໃຊ້ພະເຈົ້າອົງດຽວ ນີ້ຈະເປັນອານາຈັກຂອງພະເຈົ້າ ເທິງໂລກ ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າ ປະຫວັດສາດຂອງຊາວຢິວທັງໝົດ ແລະ ປະຫວັດສາດໂລກ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງ ຂະບວນການ ນີ້.

ສາດສະດາ ສອນວ່າ ພະເຈົ້າຈະສົ່ງບຸກຄົນພິເສດ ມາສູ່ໂລກ ເອີ້ນວ່າ ເມຊິອາ ຄຳວ່າເມຊິອາ ມາຈາກຄຳ ເຮັບຣິວ “ມາຊິອາ” ໝາຍຄວາມວ່າ “ຜູ້ຖືກ ເຈີມ” ໜັງສື ອິດສະຢາ ກ່າວວ່າ ເມຊິອາ ຈະເປັນກະສັດ ທີ່ ຍຸຕິທຳ ຜູ້ທີ່ຈະ ລວມ ຊາວຢິວ ແລະ ນຳພາພວກເຂົາ ໃນທາງຂອງພະເຈົ້າ ເມຊິອາ ຍັງຈະລວມທຸກຄົນ ໃຫ້ຮັບໃຊ້ພະເຈົ້າ ຄົນຈະປະຕິບັດ ດ້ວຍ ຄວາມຍຸຕິທຳ ແລະ ຄວາມໃຈດີ ແລະ ໂລກທັງໝົດ ຈະເຕັມໄປດ້ວຍ ສັນຕິພາບ.

ຊາວຢິວ ຍັງລໍຖ້າ ໃຫ້ເມຊິອາມາ ບາງຄົນເຊື່ອວ່າ ນີ້ຈະເປັນບຸກຄົນສະເພາະ ຊາວຢິວອື່ນໆ ເຊື່ອໃນຊ່ວງເວລາໃນອະນາຄົດ ທີ່ຄວາມຍຸຕິທຳ ແລະ ສັນຕິພາບ ຈະມາເຖິງ ຜ່ານການທີ່ທຸກຄົນຮ່ວມມືກັນ ດ້ວຍຄວາມຊ່ວຍເຫຼືອຂອງພະເຈົ້າ.

ຄຳພີສັກສິດ (Holy Writings)

ດາວແຫ່ງດາວິດ ແລະ ຖານໂຄມໄຟເຈັດງ່າ (ເມໂນຣາ) ເປັນສັນຍາລັກຂອງຊາວຢິວ ແລະ ສາສະໜາຢິວ ຄິວບ ນີ້ ຕັ້ງຢູ່ບ່ອນທີ່ ທຳມະສະຖານ ເກົ່າແກ່ ເຄີຍຕັ້ງຢູ່ ເພື່ອລະນຶກເຖິງ ໂຮໂລຄອດ.

ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ເພື່ອຈະຮູ້ວ່າ ພະເຈົ້າຢາກໃຫ້ພວກເຂົາເຮັດຫຍັງ ພວກເຂົາຕ້ອງ ສຶກສາ ໜັງສືໂທຣາ ແລະ ກົດໝາຍຂອງມັນ ແລະ ເຮັດຕາມທີ່ພວກມັນສອນ ໜັງສືເຫຼົ່ານີ້ ລວມມີກົດໝາຍ ກ່ຽວກັບວິທີປະຕິບັດຕໍ່ຄົນອື່ນ ແລະ ວິທີຮັບໃຊ້ພະເຈົ້າ.

ກຸ່ມໜັງສືສອງກຸ່ມ ທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ ໃນສາສະໜາຢິວ ຄື ຄຳພີໄບເບິນ ແລະ ທານມູດ ຄວາມເຊື່ອ ແລະ ການກະທຳຂອງຊາວຢິວ ມາຈາກໜັງສືເຫຼົ່ານີ້ ອາຈານ ແລະ ນັກວິຊາການຊາວຢິວ ຍັງໄດ້ຂຽນໜັງສືເພີ່ມເຕີມ ເອີ້ນວ່າ ຄຳອະທິບາຍ ເຫຼົ່ານີ້ອະທິບາຍ ແລະ ເພີ່ມລາຍລະອຽດ ເຂົ້າໃນສິ່ງທີ່ຂຽນໄວ້ ໃນຄຳພີໄບເບິນ ແລະ ທານມູດ.

ໂທຣາ (The Torah)

ຫີບບັນຈຸໃບລານໂທຣາ.

ໂທຣາ ເປັນສິ່ງທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ ໃນບັນດາຄຳຂຽນຂອງຊາວຢິວ ມັນປະກອບດ້ວຍໜັງສືຫ້າເຫຼັ້ມທຳອິດ ຂອງ ຄຳພີໄບເບິນເຮັບຣິວ (ເຊິ່ງຊາວຄຣິສຕຽນເອີ້ນວ່າ “ພັນທະສັນຍາເດີມ”) ໂທຣາບັນຈຸ ກົດໝາຍພື້ນຖານຂອງສາສະໜາຢິວ ແລະ ເລົ່າປະຫວັດສາດຂອງຊາວຢິວ ຈົນເຖິງການເສຍຊີວິດຂອງ ໂມເຊ ປະເພນີ ຂອງຊາວຢິວ ກ່າວວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ບອກໂມເຊ ວ່າຈະຂຽນຫຍັງໃນໂທຣາ ເຊິ່ງຍັງຖືກເອີ້ນວ່າ ໜັງສືຫ້າເຫຼັ້ມຂອງໂມເຊ ຊາວຢິວທີ່ເຄັ່ງຄັດ ເຊື່ອວ່າ ໂມເຊໄດ້ນຳ ບັນຍັດສິບປະການ ແລະ ໂທຣາສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ລົງມາຈາກ ພູຊີນາຍ ບັນຍັດສິບປະການ ພິເສດ ເພາະຊາວຢິວທັງໝົດ ໄດ້ຍິນມັນຢູ່ພູຊີນາຍ ແນວໃດກໍ່ຕາມ ໃນສາສະໜາຢິວແບບດັ້ງເດີມ ມິດສະວອດທັງ 613 ຂໍ້ ໃນໂທຣາ ມີຄວາມສຳຄັນເທົ່າທຽມກັນ.

ຊາວຢິວ ແບ່ງຄຳພີໄບເບິນເຮັບຣິວ ອອກເປັນສາມສ່ວນ ແລະ ເອີ້ນມັນວ່າ ທານັກ ສາມສ່ວນນັ້ນ ຄື ໂທຣາ (ໜັງສືຫ້າເຫຼັ້ມທຳອິດ), ເນວີອິມ (ໜັງສືຂອງ ສາດສະດາ) ແລະ ເກຕູວິມ (ໝາຍຄວາມວ່າ ບົດຂຽນ ເຊິ່ງເປັນໜັງສືປະຫວັດສາດ ແລະ ຄຳສອນທາງ ສິນທຳ ອື່ນໆ).

ທານມູດ (The Talmud)

ຊາວຢິວແບບແຣບບີ ຍັງເຊື່ອວ່າ ມີໂທຣາອີກສ່ວນໜຶ່ງ ນອກຈາກໜັງສືຫ້າເຫຼັ້ມຂອງໂມເຊ ມັນຖືກເອີ້ນວ່າ ມິສນາ ຫຼືທີ່ຮູ້ຈັກກັນວ່າ ໂທຣາປາກເປົ່າ ຫຼືກົດໝາຍປາກເປົ່າ ມັນອະທິບາຍ ວິທີປະຕິບັດຕາມກົດໝາຍ ທີ່ຂຽນໄວ້ໃນໜັງສືຫ້າເຫຼັ້ມ ຍັງມີຄຳອະທິບາຍ ຂອງມິສນາ ເອີ້ນວ່າ ເກມາຣາ ມິສນາ ແລະ ເກມາຣາ ລວມກັນ ປະກອບເປັນ ທານມູດ ແນວໃດກໍ່ຕາມ ຊາວຢິວກາຣາອິດ ເຊື່ອວ່າ ບໍ່ມີໂທຣາເພີ່ມເຕີມ ນອກເໜືອຈາກໜັງສືຫ້າເຫຼັ້ມຂອງໂມເຊ.

ຊາວຢິວແບບດັ້ງເດີມ ເຊື່ອວ່າ ພະເຈົ້າໄດ້ໃຫ້ທັງໂທຣາລາຍລັກອັກສອນ ແລະ ໂທຣາປາກເປົ່າ ແກ່ໂມເຊ ແລະ ໂມເຊໄດ້ຖ່າຍທອດມັນ ໃຫ້ແກ່ຊາວຢິວ ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າ ມັນຄືກັນ ໃນປັດຈຸບັນ ຄືກັນກັບໃນສະໄໝນັ້ນ ຊາວຢິວແບບດັ້ງເດີມ ຍັງເຊື່ອວ່າ ບັນຍັດທັງໝົດ ຕ້ອງຍັງຖືກປະຕິບັດຕາມ ໃນປັດຈຸບັນ.

ຊາວຢິວແບບເສລີ ເຊື່ອວ່າ ໂທຣາ ໄດ້ຮັບແຮງບັນດານໃຈ ຈາກພະເຈົ້າ ແຕ່ຖືກຂຽນຂຶ້ນໂດຍຄົນ ຊາວຢິວແບບເສລີ ເຊື່ອວ່າ ກົດໝາຍດ້ານຈັນຍາບັນທັງໝົດ ໃນໂທຣາ ຕ້ອງຍັງຖືກປະຕິບັດຕາມ ແຕ່ກົດໝາຍດ້ານພິທີກຳຫຼາຍຢ່າງ ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງຖືກປະຕິບັດຕາມ ໃນປັດຈຸບັນ.

ໃນສາສະໜາຢິວ ຖືວ່າດີ ທີ່ຈະປຶກສາຫາລືກ່ຽວກັບບັນຍັດ ແລະ ພະຍາຍາມເຂົ້າໃຈ ວິທີປະຕິບັດຕາມພວກມັນ ທານມູດ ມີເລື່ອງລາວຫຼາຍເລື່ອງ ກ່ຽວກັບແຣບໄບ ທີ່ໂຕ້ຖຽງກັນກ່ຽວກັບບັນຍັດ ດ້ວຍເວລາ ບາງຄວາມຄິດເຫັນ ກາຍເປັນກົດລະບຽບ ສຳລັບທຸກຄົນ ກົດລະບຽບບາງອັນ ຍັງຖືກໂຕ້ຖຽງກັນຢູ່ ຊາວຢິວ ໃຫ້ຄຸນຄ່າກັບ ການສົນທະນາທີ່ມີເຫດຜົນ ແລະ ການຄົ້ນຫາຄວາມຈິງ.

ບໍ່ມີຜູ້ນຳຄົນດຽວ ໃນສາສະໜາຢິວ ທີ່ຕັດສິນວ່າ ຈະປະຕິບັດຕາມບັນຍັດແນວໃດ ຫຼືເຊື່ອຫຍັງ ເຖິງແມ່ນວ່າ ຊາວຢິວ ມີຄວາມເຊື່ອທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ແລະ ບໍ່ເຫັນດີກັນ ໃນບາງກົດລະບຽບ ພວກເຂົາຍັງເປັນ ສາສະໜາດຽວ ແລະ ປະຊາຊົນດຽວ.

ຊີວິດປະຈຳວັນ (Daily Life)

ໃບລານໂທຣາເກົ່າແກ່ອັນໜຶ່ງ (Torascroll, Germany about 1830. Part of the exhibition in the Jewish Museum Westphalia, Dorsten, Germany).

ປ້າຍ ຮ້ານອາຫານໂຄເຊີ (Royal Restaurant Glatt Kosher Royal Catering Hall, a restaurant offering Kosher Chinese and American cuisine in Pikesville, Baltimore County, Maryland).

ກາເຊີດ: ກົດໝາຍອາຫານຂອງຊາວຢິວ (Kashrut: Jewish Food Laws)

ຊາວຢິວ ທີ່ປະຕິບັດຕາມກົດລະບຽບທາງສາສະໜາ ເອີ້ນວ່າ “ກາເຊີດ” ຈະກິນພຽງແຕ່ອາຫານບາງຊະນິດ ທີ່ກຽມໄວ້ຕາມກົດລະບຽບພິເສດ ອາຫານທີ່ຊາວຢິວກິນໄດ້ ເອີ້ນວ່າອາຫານ ໂຄເຊີ.

ຊາວຢິວແບບດັ້ງເດີມ ລະມັດລະວັງຫຼາຍ ກ່ຽວກັບກາເຊີດ ພວກເຂົາໂດຍປົກກະຕິ ບໍ່ສາມາດກິນອາຫານຫຼາຍຢ່າງ ໃນຮ້ານອາຫານທີ່ບໍ່ແມ່ນໂຄເຊີ ຫຼືໃນເຮືອນຂອງຄົນ ທີ່ບໍ່ຮັກສາກາເຊີດ ນີ້ເປັນສ່ວນສຳຄັນ ຂອງສາສະໜາຂອງພວກເຂົາ ຄົນສາມາດຊ່ວຍໄດ້ ໂດຍການເລືອກກິນນຳ ຊາວຢິວແບບດັ້ງເດີມ ໃນຮ້ານອາຫານໂຄເຊີ ຫຼືການເສີບອາຫານໂຄເຊີ ໃຫ້ພວກເຂົາຢູ່ເຮືອນ.

ຊາວຢິວແບບເສລີ ບໍ່ລະມັດລະວັງຫຼາຍປານໃດ ກ່ຽວກັບໂຄເຊີ ເຖິງແມ່ນວ່າ ບາງຄົນອາດປະຕິບັດຕາມ ບາງກົດລະບຽບ.

ອາຫານໂຄເຊີ (Kosher Foods)

ບູດຂາຍຮອດດັອກໂຄເຊີ (A kosher hotdog stand in New York City).

• ຊາວຢິວ ສາມາດກິນໝາກໄມ້ ຫຼື ຜັກສົດ ທີ່ບໍ່ມີແມງໄມ້ຢູ່ເທິງ ຫຼື ຂ້າງໃນໄດ້
• ຊາວຢິວ ສາມາດກິນປາທຸກຊະນິດ ທີ່ມີເກັດ ແລະ ຄີບ ຄືກັນກັບ ປາແຊວມອນ ແລະ ປາທູນາ ພວກເຂົາບໍ່ສາມາດກິນ ອາຫານທະເລ ຄືກັນກັບ ກຸ້ງ, ກຸ້ງມັງກອນ ຫຼື ຫອຍແມງພູ່
• ຊາວຢິວ ສາມາດກິນຊີ້ນ ຈາກສັດ ທີ່ຄາຍເຄື່ອງ ຮາກ (ອາຫານທີ່ຖືກ ຍ່ອຍ ບາງສ່ວນແລ້ວ) ແລະ ມີກີບແຍກ ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ງົວ, ແກະ, ກວາງ ແລະ ແບ້ ແນວໃດກໍ່ຕາມ ສັດຕ້ອງຖືກຂ້າ ແລະ ກຽມ ດ້ວຍວິທີສະເພາະ ຈຶ່ງຈະເປັນໂຄເຊີໄດ້
• ຊາວຢິວ ສາມາດກິນນົກທົ່ວໄປ ຫຼາຍຊະນິດ ຄືກັນກັບ ໄກ່, ໄກ່ງວງ ແລະ ເປັດ ນົກເຫຼົ່ານີ້ ຕ້ອງຖືກຂ້າ ແລະ ກຽມ ດ້ວຍວິທີສະເພາະ ເຊັ່ນກັນ ຊາວຢິວ ບໍ່ສາມາດກິນ ນົກລ່າເໜື່ອ ຄືກັນກັບ ອີແຮ້ງ
• ອາຫານທີ່ຂາຍ ໃນຮ້ານ ຫຼືຮ້ານອາຫານ ຕ້ອງຖືກກວດສອບ ໂດຍຊາວຢິວ ທີ່ເປັນຜູ້ຊ່ຽວຊານ ດ້ານ ກາເຊີດ ຄົນນີ້ ຖືກເອີ້ນວ່າ “ແມັດເກຍາກ” ຫຼືຜູ້ເບິ່ງແຍງໂຄເຊີ ພວກເຂົາຮັບປະກັນວ່າ ກົດລະບຽບໂຄເຊີ ຖືກປະຕິບັດຕາມ ອາຫານທີ່ຊື້ຢູ່ຮ້ານ ມັກມີສັນຍາລັກ ເອີ້ນວ່າ ເຮັກເຊີ ເພື່ອສະແດງວ່າ ພວກມັນຖືກກວດສອບແລ້ວ
• ນ້ຳເຜີ້ງ ຖືກເຮັດຂຶ້ນໂດຍເຜີ້ງ ແຕ່ມັນເປັນໂຄເຊີ
• ມັນເປັນຄວາມເຊື່ອທົ່ວໄປ ທີ່ຜິດວ່າ ອາຫານໂຄເຊີ ຕ້ອງໄດ້ຮັບການອວຍພອນ ຈາກ ແຣບໄບ ແຣບໄບ ບໍ່ສາມາດອວຍພອນອາຫານ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ມັນເປັນໂຄເຊີໄດ້

ອາຫານທີ່ບໍ່ແມ່ນໂຄເຊີ (Non-Kosher Foods)

ຮ້ານເດລີ “ໂຄເຊີຢ່າງເຄັ່ງຄັດ” (Strictly Kosher Deli).

• ບາງຄົນເອີ້ນອາຫານທີ່ບໍ່ແມ່ນໂຄເຊີວ່າ “ເທຣຟາ” ໝາຍຄວາມວ່າ “ຖືກສີກ” ນີ້ມາຈາກກົດຂອງໂທຣາ ທີ່ຫ້າມກິນສັດ ທີ່ຖືກຂ້າ ຫຼືຖືກສີກ ໂດຍສັດອື່ນ
• ຊາວຢິວ ບໍ່ສາມາດກິນສັດ ທີ່ບໍ່ມີກີບແຍກ ຫຼືບໍ່ຄາຍເຄື່ອງ ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ໝູ ມີກີບແຍກ ແຕ່ບໍ່ຄາຍເຄື່ອງ ດັ່ງນັ້ນ ພວກມັນຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນໂຄເຊີ
• ຊາວຢິວ ບໍ່ສາມາດກິນ ສັດຟັນແທະ, ສັດເລືອຄານ ຫຼື ສັດຄຶ່ງບົກຄຶ່ງນ້ຳ
• ຊາວຢິວ ບໍ່ສາມາດກິນສັດທະເລ ທີ່ບໍ່ມີເກັດ ແລະ ຄີບ ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ປາສະຫຼາມ, ປາໄຫຼ, ປູ, ກຸ້ງ ແລະ ກຸ້ງມັງກອນ ບໍ່ແມ່ນໂຄເຊີ
• ຊາວຢິວ ບໍ່ສາມາດກິນນົກ ທີ່ກິນຊີ້ນ ຄືກັນກັບອີແຮ້ງ ເຊິ່ງຖືກລະບຸໄວ້ໃນໂທຣາ
• ຊາວຢິວ ບໍ່ສາມາດກິນແມງໄມ້ສ່ວນໃຫຍ່ ຍົກເວັ້ນ ແມງກະທຽມ ຫຼື ຕັກແຕນ ບາງຊະນິດ

ກົດລະບຽບໂຄເຊີອື່ນໆ (Other Kosher Rules)

ມີກົດລະບຽບອື່ນໆ ສຳລັບອາຫານໂຄເຊີ:

• ສັດຕ້ອງຖືກຂ້າ ດ້ວຍວິທີສະເພາະ ລວມທັງການແທງໄວ ຜ່ານຄໍ ດ້ວຍມີດທີ່ຄົມຫຼາຍ ເພື່ອຮັບປະກັນວ່າ ສັດຈະຕາຍໄວ
• ເລືອດທັງໝົດ ຕ້ອງຖືກເອົາອອກ ຈາກສັດ ກ່ອນທີ່ຊີ້ນຈະຖືກກິນ ນີ້ເຮັດໄດ້ ໂດຍການແຊ່ ແລະ ໃສ່ເກືອຊີ້ນ
• ຊາວຢິວ ບໍ່ສາມາດກິນອາຫານ ທີ່ມີທັງຊີ້ນ ແລະ ນົມຢູ່ນຳກັນ ນີ້ມາຈາກກົດ ໃນໂທຣາ ທີ່ວ່າ ຊາວຢິວ ຕ້ອງບໍ່ຕົ້ມລູກແບ້ ໃນນົມແມ່ຂອງມັນ ຍ້ອນສິ່ງນີ້ ຊາວຢິວ ໃຊ້ຈານ ແລະ ເຄື່ອງໃຊ້ແຍກກັນ ສຳລັບອາຫານຊີ້ນ ແລະ ອາຫານນົມ
• ຫຼັງຈາກກິນຊີ້ນ ຊາວຢິວຫຼາຍຄົນ ລໍຖ້າລະຫວ່າງ 1 ຫາ 6 ຊົ່ວໂມງ ກ່ອນດື່ມຜະລິດຕະພັນນົມ
• ອາຫານໂຄເຊີ ຕ້ອງຖືກເຮັດ ໃນເຮືອນຄົວ ທີ່ໃຊ້ສຳລັບອາຫານໂຄເຊີ ຫາກເຮືອນຄົວ ຖືກໃຊ້ເຮັດອາຫານ ທີ່ບໍ່ແມ່ນໂຄເຊີ (ຄືກັນກັບກະຕ່າຍ ຫຼືໝູ) ມັນຕ້ອງຖືກທຳຄວາມສະອາດ ດ້ວຍວິທີພິເສດ ກ່ອນທີ່ຈະໃຊ້ ເຮັດອາຫານໂຄເຊີໄດ້

ບຸນປະເພນີ (Holidays)

ແມ່ຍິງຊາວຢິວ ຈູດທຽນ ເພື່ອຕ້ອນຮັບຊະບາໂຕ ແລະ ບຸນປະເພນີ (MY MOTHER LIGHTING SHABBAT CANDLES IN MAALE ADUMIM).

ຊາບັດ (Shabbat)

ເດັກນ້ອຍ ກຳລັງກຽມຕົວ ສຳລັບຊາບັດ ໃນເຢຣູຊາເລັມ (Toldos Aharon kids prepare for Shabbat, Mea Shearim, Jerusalem).

ໜຶ່ງໃນບັນຍັດ ຄືການຮັກສາ ວັນຊະບາໂຕ ຫຼືຊາບັດ ຂອງຊາວຢິວ ຊາບັດເລີ່ມຕົ້ນ ທຸກວັນສຸກ ຕອນຕາເວັນຕົກ ແລະ ສິ້ນສຸດ ໃນຄືນວັນເສົາ ຊາບັດເປັນວັນພັກຜ່ອນ ເພື່ອຂອບໃຈພະເຈົ້າ ສຳລັບການສ້າງຈັກກະວານ

ປະເພນີການພັກຜ່ອນ ໃນວັນຊາບັດ ມາຈາກໂທຣາ ຕາມໂທຣາ ພະເຈົ້າໄດ້ສ້າງໂລກ ໃນຫົກມື້ ແລະ ພັກຜ່ອນ ໃນມື້ທີເຈັດ, ຊາບັດ ຊາວຢິວຫຼາຍຄົນ ໄປ ວິຫານ ຫຼື ທຳມະສະຖານ ຂອງພວກເຂົາ ເພື່ອອະທິຖານ ໃນວັນຊາບັດ

ຊາວຢິວທີ່ເຄັ່ງຄັດ ປະຕິບັດຕາມກົດລະບຽບພິເສດ ໃນວັນຊາບັດ ກົດລະບຽບເຫຼົ່ານີ້ ໝາຍຄວາມວ່າ ຊາວຢິວບໍ່ຄວນເຮັດວຽກສ້າງສັນ ໃນວັນຊາບັດ ເຫດຜົນໜຶ່ງ ສຳລັບເລື່ອງນີ້ ຄືເພື່ອໃຫ້ຄົນໄດ້ພັກ ຈາກອາທິດທີ່ຫຍຸ້ງ ນີ້ຊ່ວຍໃຫ້ພວກເຂົາ ໂຟກັດຫຼາຍຂຶ້ນ ໃນການຮູ້ຄຸນຄ່າຕໍ່ພະເຈົ້າ, ຄອບຄົວຂອງພວກເຂົາ ແລະ ໂລກຮອບຕົວ ມັນຍັງເຕືອນຄົນ ວ່າພະເຈົ້າ ຄືຜູ້ສ້າງ ແລະ ຜູ້ປົກຄອງໂລກ ການກະທຳ “ວຽກສ້າງສັນ” ຫຼາຍຢ່າງ ອາດບໍ່ເບິ່ງຄືວຽກ ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ໃນວັນຊາບັດ ຊາວຢິວ ບໍ່ສາມາດ:

• ໃຊ້ເຄື່ອງຈັກໄຟຟ້າ ຄືກັນກັບ ໂທລະສັບ, ຄອມພິວເຕີ ຫຼື ໂທລະທັດ
• ຊື້ ຫຼືຂາຍສິ່ງຂອງ
• ເປີດ ຫຼືປິດໄຟ ຫຼືແສງສະຫວ່າງ
• ຂັບລົດ ຫຼືຂີ່ ລົດຖີບ
• ແຕ່ງກິນ
• ຂຽນ
• ສ້າງ ຫຼືສ້ອມແປງສິ່ງຂອງ

ຊາວຢິວແບບດັ້ງເດີມ ລະມັດລະວັງຫຼາຍ ກ່ຽວກັບຊາບັດ ມັນເປັນວັນພິເສດ ພວກເຂົາທຳຄວາມສະອາດເຮືອນ ແລະ ກຽມອາຫານພິເສດ ສຳລັບຊາບັດ ພວກເຂົາແຕ່ງກາຍ ດ້ວຍເຄື່ອງນຸ່ງທີ່ດີທີ່ສຸດ ພວກເຂົາຮ້ອງເພງທີ່ໄພເລາະ ແລະ ອະທິຖານເພີ່ມເຕີມ ໃນທຳມະສະຖານ ພວກເຂົາກິນເຂົ້າແລງ ແລະ ເຂົ້າສວາຍ ນຳຄອບຄົວ ມັກເຊີນແຂກມາຮ່ວມ ພວກເຂົາກິນອາຫານແຊບພິເສດ ແລະ ຮ້ອງເພງຊາບັດແບບດັ້ງເດີມ ນຳກັນ ໃນຕອນບ່າຍ ຂອງວັນຊາບັດ ຄົນຮຽນສາສະໜາຢິວ ຫຼືໄປຢ້ຽມໝູ່

ຊາວຢິວແບບເສລີ ບໍ່ປະຕິບັດຕາມ ກົດລະບຽບເຫຼົ່ານີ້ທັງໝົດ ບາງຄົນໄປທຳມະສະຖານ, ໄປຢ້ຽມໝູ່ ຫຼືກິນອາຫານພິເສດ ແຕ່ພວກເຂົາອາດ ລົມໂທລະສັບ, ຂັບລົດ ແລະ ໄປຊື້ເຄື່ອງເຊັ່ນກັນ

ຊ່ວງເວລາສຳຄັນ ໃນຊີວິດຊາວຢິວ (Important Moments in a Jewish Life)

ງານສະເຫຼີມສະຫຼອງ ບາຣ໌ມິດສະວາ ໃນທຳມະສະຖານ (Darstellung einer Bar Mitzwa in einer Synagoge).

• ການເກີດ
• ບຣິດມິລາ (ສຳລັບເດັກຊາຍ): ພິທີຕັດອະວັຍວະ ເມື່ອເດັກຊາຍອາຍຸໄດ້ 8 ວັນ ມັນລວມທັງການຕັ້ງຊື່ໃຫ້ເດັກ ຊາວຢິວທີ່ບໍ່ແມ່ນອໍທໍດັອກ ບາງຄົນ ມີ ບຣິດຊາໂລມ (ພິທີຕັ້ງຊື່ ສຳລັບເດັກຊາຍ ໂດຍບໍ່ຕັດອະວັຍວະ)
• ພິດໂຢນ ຮາເບັນ (ສຳລັບເດັກຊາຍ): ພິທີພິເສດ ທີ່ພໍ່ “ໄຖ່ຄືນ” ລູກຊາຍກົກຂອງລາວ ຈາກການຮັບໃຊ້ ໃນວິຫານ ພິທີກຳນີ້ ບໍ່ໄດ້ເຮັດ ໂດຍເຜົ່າເລວີ ຫຼືໂຄຮານິມ (ເຜົ່າສະເພາະ ຂອງອິດສະຣາເອນ)
• ບາດມິດສະວາ (ສຳລັບເດັກຍິງ): ພິທີ ‘ກ້າວເຂົ້າສູ່ໄວຜູ້ໃຫຍ່’ ເມື່ອເດັກຍິງອາຍຸໄດ້ 12 ປີ (ຫຼື 13 ປີ ສຳລັບຊາວຢິວບາງກຸ່ມ) “ບາດມິດສະວາ” ໝາຍຄວາມວ່າ “ລູກສາວແຫ່ງບັນຍັດ” ໃນພາສາເຮັບຣິວ ຫຼັງຈາກອາຍຸນີ້ ເດັກຍິງຖືກຖືວ່າເປັນຜູ້ຍິງ ແລະ ຄາດຫວັງໃຫ້ປະຕິບັດຕາມ ກົດໝາຍຂອງຊາວຢິວ ພິທີກຳບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງມີ ແລະ ຄຳສັບນີ້ ຍັງໝາຍເຖິງ ຕົວເດັກຍິງເອງ
• ບາຣ໌ມິດສະວາ (ສຳລັບເດັກຊາຍ): ພິທີ ‘ກ້າວເຂົ້າສູ່ໄວຜູ້ໃຫຍ່’ ເມື່ອເດັກຊາຍອາຍຸໄດ້ 13 ປີ ມັນມັກລວມທັງ ການອ່ານຈາກ ໂທຣາ ແລະ ຄຳອະທິຖານພິເສດ “ບາຣ໌ມິດສະວາ” ໝາຍຄວາມວ່າ “ລູກຊາຍແຫ່ງບັນຍັດ” ໃນພາສາ ເຮັບຣິວ ຫຼັງຈາກອາຍຸນີ້ ເດັກຊາຍຖືກຖືວ່າ ເປັນຜູ້ຊາຍ ແລະ ຄາດຫວັງໃຫ້ປະຕິບັດຕາມ ກົດໝາຍຂອງຊາວຢິວ ພິທີກຳບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງມີ ແລະ ຄຳສັບນີ້ ຍັງໝາຍເຖິງ ຕົວເດັກຊາຍເອງ
• ການແຕ່ງງານ
• ການມີລູກ
• ການເສຍຊີວິດ

ປະເພດຕ່າງໆຂອງສາສະໜາຢິວ (Kinds of Judaism)

ຊາວຢິວແບບຮາເຣດີ ໃນນະຄອນນິວຢອກ (Haredi or Charedi/Chareidi Judaism is the most conservative form of Orthodox Judaism, often referred to as ultra-Orthodox. A follower of Haredi Judaism is called a Haredi (Haredim in the plural).

ເປັນເວລາດົນນານ ຊາວຢິວສ່ວນໃຫຍ່ ໃນເອີຣົບ ມີຄວາມເຊື່ອພື້ນຖານ ທີ່ຄ້າຍຄືກັນ ປະມານ 200 ປີກ່ອນ ຊາວຢິວບາງຄົນ ໃນເຢຍລະມັນ ໄດ້ຕັດສິນໃຈ ທີ່ຈະ “ທັນສະໄໝ” ຫຼາຍຂຶ້ນ ແລະ ຄ້າຍກັບຊາວເຢຍລະມັນ ຫຼາຍຂຶ້ນ ຊາວຢິວເຫຼົ່ານີ້ ຖືກເອີ້ນວ່າ ຊາວຢິວແບບຣີຟອມ

ຊາວຢິວອໍທໍດັອກ ໃນປີ 1915 (Orthodox Jews from Galicia at the Karmeliterplatz in Vienna’s second district Leopoldstadt).

ໃນປັດຈຸບັນ ມີສາສະໜາຢິວ ສາມແບບຫຼັກ: ຣີຟອມ, ຄອນເຊີເວທິຟ ແລະ ອໍທໍດັອກ ຍັງມີກຸ່ມນ້ອຍໆ ຄືກັນກັບ ຣີຄອນສະຕຣັກຊັນນິສທ໌ ແລະ ກາຣາອິດ ແຕ່ລະກຸ່ມ ມີວິທີການປະຕິບັດຂອງຕົນເອງ ອີງໃສ່ວິທີທີ່ພວກເຂົາເຂົ້າໃຈ ກົດໝາຍຂອງຊາວຢິວ

• ສາສະໜາຢິວແບບຣີຟອມ (ຫຼືທີ່ເອີ້ນວ່າ ເສລີ ຫຼືກ້າວໜ້າ) ຊຸກຍູ້ໃຫ້ຄົນ ເລືອກການປະຕິບັດ ຂອງຊາວຢິວ ທີ່ມີຄວາມໝາຍທີ່ສຸດ ສຳລັບພວກເຂົາ ພວກເຂົາໂຟກັດ ໃນກົດໝາຍດ້ານຈັນຍາບັນ ຂອງສາສະໜາຢິວ
• ສາສະໜາຢິວແບບຄອນເຊີເວທິຟ ພັດທະນາຂຶ້ນ ຫຼັງຈາກສາສະໜາຢິວແບບຣີຟອມ ຜູ້ນຳຂອງມັນ ຮູ້ສຶກວ່າ ສາສະໜາຢິວແບບຣີຟອມ ປ່ຽນແປງຫຼາຍເກີນໄປ ພວກເຂົາຢາກ ປົກປ້ອງປະເພນີຂອງຊາວຢິວ
• ຊາວຢິວອໍທໍດັອກ ເຊື່ອວ່າ ກົດໝາຍທີ່ພະເຈົ້າໃຫ້ ບໍ່ມີການປ່ຽນແປງຕາມກາລະເວລາ ແລະ ບໍ່ສາມາດປ່ຽນແປງໄດ້ ພວກເຂົາບໍ່ເຊື່ອວ່າ ສາສະໜາຢິວແບບຣີຟອມ ຫຼືຄອນເຊີເວທິຟ ຖືກຕ້ອງ ໃນການປ່ຽນແປງກົດໝາຍເຫຼົ່ານີ້

ໃນສະຫະລັດອາເມລິກາ ການສຳຫຼວດສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຊາວຢິວອາເມຣິກັນຫຼາຍຄົນ ລະບຸຕົນເອງວ່າ ເປັນຣີຟອມ (35%), ຄອນເຊີເວທິຟ (27%) ຫຼື ອໍທໍດັອກ (10%).

ໃນອິດສະຣາເອນ ຊາວຢິວສ່ວນໃຫຍ່ ໄປທຳມະສະຖານແບບອໍທໍດັອກ ຊາວຢິວ ໃນອິດສະຣາເອນ ມັກໃຊ້ຄຳສັບຕ່າງກັນ ສຳລັບຕົນເອງ: “ຮາເຣດີ” (ນັບຖືສາສະໜາຢ່າງເຕັມທີ່), “ດາຕີ” (ນັບຖືສາສະໜາໂດຍພື້ນຖານ), “ມາໂຊຣາຕີ” (ດັ້ງເດີມ/ອະນຸລັກນິຍົມ) ຫຼື “ຊິໂລນີ” (ຝ່າຍຄາຣະວາດ).

ຊື່ຂອງພະເຈົ້າ (Names of God)

ຊາວຢິວເຢເມນ ໃນຊຸດແຕ່ງດັ້ງເດີມ (A Yemeni Jew in traditional costume).

ຊື່ ມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍ ໃນສາສະໜາຢິວ ຊາວຢິວຫຼາຍຄົນ ເຊື່ອວ່າ ຊື່ບອກຫຍັງບາງຢ່າງ ກ່ຽວກັບຄົນ ຊື່ຂອງພະເຈົ້າ ພິເສດຫຼາຍ ດັ່ງນັ້ນ ຊາວຢິວ ມັກບໍ່ຂຽນ ຫຼືເວົ້າມັນເຕັມໆ ນັ້ນຄືເຫດຜົນທີ່ ຊາວຢິວບາງຄົນ ຂຽນ G-d ດ້ວຍ “-” ແທນທີ່ “o”

• ຮາເຊັມ (ອ່ານວ່າ ຮາ-ເຊັມ): ໝາຍຄວາມວ່າ “ຊື່ນັ້ນ” ນີ້ຄືຄຳ ທີ່ຊາວຢິວໃຊ້ ເລື້ອຍທີ່ສຸດ ເມື່ອບໍ່ໄດ້ອະທິຖານ ເພື່ອລົມກ່ຽວກັບພະເຈົ້າ
• ອາໂດໄນ (ອ່ານວ່າ ອາ-ໂດ-ໄນ): ໝາຍຄວາມວ່າ “ອົງພະຜູ້ເປັນເຈົ້າຂອງຂ້ອຍ” ຊື່ນີ້ສະແດງ ຕຳແໜ່ງຂອງພະເຈົ້າ ໃນຖານະກະສັດ ແຫ່ງໂລກ
• ເອໂລຮິມ (ອ່ານວ່າ ເອ-ໂລ-ຮິມ): ໝາຍຄວາມວ່າ “ຜູ້ທີ່ເຂັ້ມແຂງພໍ ທີ່ຈະເຮັດທຸກຢ່າງ” ຊື່ນີ້ຖືກໃຊ້ ເມື່ອລົມກ່ຽວກັບ ພະລັງຂອງພະເຈົ້າ ໃນການສ້າງ ຫຼືກ່ຽວກັບ ຄວາມຍຸຕິທຳ ຂອງພະອົງ ມັນສະແດງວ່າ ພະເຈົ້າຄືຜູ້ສ້າງ ແລະ ປົກຄອງໂລກ ດ້ວຍກົດໝາຍທີ່ຍຸຕິທຳ

ຊື່ ອາໂດໄນ ແລະ ເອໂລຮິມ ພິເສດຫຼາຍ ຈົນຊາວຢິວອໍທໍດັອກ ໃຊ້ພວກມັນ ພຽງແຕ່ເມື່ອອະທິຖານ ຫຼືອ່ານ ໂທຣາ ເມື່ອພວກເຂົາບໍ່ໄດ້ອະທິຖານ ຫຼືອ່ານໂທຣາ ພວກເຂົາເວົ້າວ່າ “ຮາເຊັມ” ຫຼື “ເອໂລກິມ”

• G-d: ຊາວຢິວບາງຄົນ ຂຽນ “God” ໂດຍປ່ຽນ “o” ເປັນຂີດ ຄືກັນກັບ “G-d” ພວກເຂົາເຮັດແນວນີ້ ເພາະຊື່ຂອງພະເຈົ້າ ສັກສິດຫຼາຍ ດັ່ງນັ້ນ ພວກເຂົາຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຮັບອະນຸຍາດ ໃຫ້ຖິ້ມເຈ້ຍ ທີ່ຂຽນວ່າ “God” ແນວໃດກໍ່ຕາມ ບາງຄົນເວົ້າວ່າ “God” ເປັນພຽງແຕ່ຄຳ ພາສາອັງກິດ ບໍ່ແມ່ນເຮັບຣິວ ດັ່ງນັ້ນ ມັນຈຶ່ງບໍ່ສັກສິດເທົ່າ
• YHWH (ມັກອ່ານວ່າ “ເຢໂຮວາ” ຫຼື “ຢາເວ”): ນີ້ຄືຊື່ ທີ່ສັກສິດທີ່ສຸດ ຂອງພະເຈົ້າ ໃນພາສາເຮັບຣິວ ຊາວຢິວສ່ວນໃຫຍ່ ບໍ່ເວົ້າມັນອອກສຽງ ບໍ່ມີໃຜຮູ້ແນ່ນອນ ວ່າຊື່ນີ້ມາຈາກໃສ ຫຼືໝາຍຄວາມວ່າຫຍັງ ມັນເບິ່ງຄ້າຍຄື ຄຳ ເຮັບຣິວ “ຮາຢາ” ເຊິ່ງໝາຍຄວາມວ່າ “ທີ່ຈະເປັນ” (ຄຳພີໄບເບິນ ກ່າວວ່າ ເມື່ອໂມເຊຖາມພະເຈົ້າ ວ່າພະອົງເປັນໃຜ ພະເຈົ້າໄດ້ກ່າວວ່າ “ເຮົາເປັນ ຜູ້ທີ່ເຮົາເປັນ”) ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າ ຊື່ YHWH ສະແດງວ່າ ພະເຈົ້າບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ແທນທີ່ຈະພະຍາຍາມເວົ້າມັນ ຊາວຢິວສ່ວນໃຫຍ່ ເວົ້າວ່າ “ຮາເຊັມ” (ຊື່ນັ້ນ) ນັກວິຊາການ ບາງຄັ້ງເອີ້ນ “YHWH” ວ່າ ເທັດຕຣາແກຣມມາຕອນ ມາຈາກຄຳກຣີກ ທີ່ໝາຍຄວາມວ່າ “ສີ່ຕົວອັກສອນ”

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/