ຫຼັກຍຸດຕິທຳ (The Rule of Law)

ຫຼັກຍຸດຕິທຳເປັນແນວຄິດທີ່ສຳຄັນຫຼາຍ. ມັນໝາຍຄວາມວ່າ ທຸກຄົນ ລວມທັງຜູ້ນຳ ແລະ ລັດຖະບານ ຕ້ອງປະຕິບັດຕາມ ກົດໝາຍ (law) ບໍ່ມີໃຜຢູ່ເໜືອກົດໝາຍ. ແນວຄິດນີ້ຊ່ວຍຮັບປະກັນວ່າ ການຕັດສິນໃຈຕ່າງໆ ມີຄວາມຍຸຕິທຳ ແລະ ອີງໃສ່ກົດລະບຽບທີ່ຊັດເຈນ.

ຫຼັກຍຸດຕິທຳຍັງຈຳກັດອຳນາດຂອງລັດຖະບານ. ມັນປົກປ້ອງ ສິດ (rights) ຂອງປະຊາຊົນ ແລະ ຊ່ວຍປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ເກີດ ລະບອບຜະເດັດການ (dictatorship) ເຊິ່ງໝາຍເຖິງການທີ່ຄົນດຽວ ຫຼື ກຸ່ມນ້ອຍໆ ຄອບຄອງອຳນາດທັງໝົດ. ເມື່ອມີຫຼັກຍຸດຕິທຳ ສານສາມາດກວດສອບໄດ້ວ່າ ກົດໝາຍ ແລະ ການກະທຳຂອງລັດຖະບານ ມີຄວາມຍຸດຕິທຳ ຫຼື ບໍ່.

ຮູບ: ຮູບປະດັບກະເບື້ອງໂມເຊອິກ (Mosaic) ນີ້ສະແດງແນວຄິດກ່ຽວກັບກົດໝາຍ ແລະ ຄວາມຍຸດຕິທຳ. ແມ່ຍິງທີ່ນັ່ງເທິງບັນລັງຖືດາບເພື່ອລົງໂທດຜູ້ເຮັດຜິດ ແລະ ຖືກິ່ງປາມເພື່ອມອບລາງວັນໃຫ້ການກະທຳທີ່ດີ. ມີວົງແສງອ້ອມຫົວຂອງນາງ ແລະ ໂລ່ເອຈິສ (aegis) ຂອງ ເທບທິດາມິເນີວາ (Minerva) ເປັນສັນຍາລັກຂອງປັນຍາ ແລະ ຄວາມເປັນທຳ. (Frederick Dielman (1847-1935) designed this mosaic representing Law for the United States Library of Congress, and it was subsequently manufactured in Venice, Italy. A young woman on a marble throne holds a sword in one hand to chastise the guilty and a palm branch in the other hand to reward the meritorious. A glory surrounds her head, and on her breast is the aegis of Minerva, signifying she is clad in the armor of righteousness and wisdom. Other portions of this large mosaic are omitted from this image. This mosaic indicates not only the judicial but the legislative side of law; typical symbols of justice are less conspicuous or omitted, and the woman has a freer air of command).

ຫຼັກຍຸດຕິທຳ: ເປັນຫຍັງຈຶ່ງສຳຄັນ (Why the Rule of Law Matters)

ຫຼັກຍຸດຕິທຳ (Rule of Law) ມີຄວາມສຳຄັນຫຼາຍສຳລັບປະເທດທີ່ກຳລັງພັດທະນາ ເພາະມັນຊ່ວຍໃຫ້ເສດຖະກິດເຕີບໂຕ. ເມື່ອມີກົດໝາຍທີ່ຊັດເຈນ ແລະ ສານທີ່ຍຸດຕິທຳ ນັກທຸລະກິດກໍ່ຈະຮູ້ສຶກໝັ້ນໃຈທີ່ຈະລົງທຶນ. ການລົງທຶນນີ້ຈະສ້າງວຽກເຮັດງານທຳ ແລະ ເຮັດໃຫ້ປະເທດເຂັ້ມແຂງຂຶ້ນ.

ໃນດ້ານ ເສດຖະສາດລັດຖະທຳມະນູນ (Constitutional economics) ເຊິ່ງສຶກສາວ່າລັດຖະບານໃຊ້ເງິນແນວໃດ ໃນຫຼາຍປະເທດທີ່ກຳລັງພັດທະນາ ເງິນທັງໝົດມັກຢູ່ໃນມືຂອງຄົນດຽວ ຫຼື ກຸ່ມນ້ອຍໆ. ຫຼັກຍຸດຕິທຳຈຶ່ງຊ່ວຍຮັບປະກັນວ່າເງິນເຫຼົ່ານັ້ນຖືກໃຊ້ຢ່າງເປັນທຳ ແລະ ເປີດທາງໃຫ້ປະຊາຊົນຮ້ອງຕໍ່ສານໄດ້ ຖ້າເຫັນວ່າລັດຖະບານບໍ່ຍຸດຕິທຳໃນການໃຊ້ງົບປະມານຂອງປະເທດ.

ຫຼັກຍຸດຕິທຳໃນປະເທດຕ່າງໆທົ່ວໂລກ

ຄຳວ່າ “Rule of Law” ສ່ວນໃຫຍ່ຖືກໃຊ້ໃນປະເທດທີ່ເວົ້າພາສາອັງກິດ ແຕ່ແນວຄິດທີ່ຄ້າຍຄືກັນກໍ່ມີຢູ່ໃນປະເທດອື່ນນຳ. ຕົວຢ່າງ ເຢຍລະມັນມີແນວຄິດທີ່ເອີ້ນວ່າ Rechtsstaat ເຊິ່ງແປວ່າ “ລັດທີ່ຢູ່ພາຍໃຕ້ກົດໝາຍ” ຫຼື “ລັດຕາມລັດຖະທຳມະນູນ”.

ຝຣັ່ງ, ສະເປນ ແລະ ອິຕາລີ ກໍ່ມີແນວຄິດແບບດຽວກັນ ໂດຍເອີ້ນວ່າ: État de droit, Estado de derecho ແລະ Stato di diritto ຕາມລຳດັບ. ທຸກຄຳເຫຼົ່ານີ້ມີຄວາມໝາຍກົງກັນວ່າ ລັດຖະບານຕ້ອງປະຕິບັດງານຕາມກົດໝາຍ. ນອກຈາກນີ້, ສະພາເອີຣົບ (Council of Europe) ກໍ່ຖືວ່າຫຼັກຍຸດຕິທຳເປັນກຸນແຈສຳຄັນຂອງສັນຕິພາບ ແລະ ການຮ່ວມມືລະຫວ່າງປະເທດ.

ຫຼັກຍຸດຕິທຳ: ຕົວຢ່າງໃຫ້ເຂົ້າໃຈງ່າຍຂຶ້ນ

ຕົວຢ່າງທັງໝົດຂ້າງລຸ່ມນີ້ ທີມງານແຕ່ງຂຶ້ນເອງ ເພື່ອໃຫ້ເຫັນພາບຊັດເຈນ.

1. ແນວຄິດຫຼັກ: “ບໍ່ມີໃຜຢູ່ເໜືອກົດໝາຍ”

ລອງຄິດເຖິງການແຂ່ງບານເຕະ. ກົດກະຕິກາໃຊ້ກັບທຸກຄົນເທົ່າທຽມກັນ ບໍ່ວ່າຈະເປັນນັກເຕະດາວເດັ່ນ ຫຼື ນັກເຕະສຳຮອງ. ຖ້າຜູ້ຫຼິ້ນເຮັດຜິດກົດ ຜູ້ຕັດສິນກໍ່ສະແດງໃບເຫຼືອງໄດ້ ແລະ ຜູ້ຕັດສິນເອງກໍ່ຕ້ອງຕັດສິນຕາມກົດ ບໍ່ແມ່ນຕາມໃຈຕົນເອງ. ຫຼັກຍຸດຕິທຳກໍ່ຄືກັນ ແຕ່ໃຊ້ກັບສັງຄົມທັງໝົດ.

2. ຕົວຢ່າງໃນຊີວິດຈິງ

ກໍລະນີທີ 1: ສິ່ງກໍ່ສ້າງເທິງທີ່ດິນ
ສົມມຸດວ່າທາງການຢາກສ້າງຖະໜົນຜ່ານທີ່ດິນຂອງຊາວບ້ານ. ພາຍໃຕ້ຫຼັກຍຸດຕິທຳ ທາງການຕ້ອງປະຕິບັດຕາມຂັ້ນຕອນຂອງກົດໝາຍ ເຊັ່ນ: ແຈ້ງເຈົ້າຂອງທີ່ດິນ ແລະ ຈ່າຍຄ່າຊົດເຊີຍຢ່າງເປັນທຳ. ບໍ່ສາມາດເອົາທີ່ດິນໄປໂດຍບໍ່ມີເຫດຜົນ. ຖ້າເຈົ້າຂອງທີ່ດິນເຫັນວ່າບໍ່ເປັນທຳ ກໍ່ຮ້ອງຕໍ່ສານໄດ້.

ກໍລະນີທີ 2: ນັກທຸລະກິດຕ່າງປະເທດ
ບໍລິສັດໜຶ່ງຢາກມາລົງທຶນເປີດໂຮງງານ. ຖ້າປະເທດນັ້ນມີກົດໝາຍຊັດເຈນ ສັນຍາຖືກປະຕິບັດຕາມ ແລະ ສານຕັດສິນຢ່າງຍຸດຕິທຳ ບໍລິສັດກໍ່ກ້າທີ່ຈະລົງທຶນ. ຄົນໃນທ້ອງຖິ່ນກໍ່ໄດ້ວຽກເຮັດງານທຳ. ແຕ່ຖ້າກົດເກນປ່ຽນໄປມາຕາມໃຈຄົນມີອຳນາດ ນັກລົງທຶນກໍ່ຈະຢ້ານ ແລະ ໜີໄປ.

ກໍລະນີທີ 3: ການຈັບກຸມ
ເຈົ້າໜ້າທີ່ຈະຈັບໃຜກໍ່ໄດ້ຕາມໃຈບໍ່ໄດ້. ຕ້ອງມີຂໍ້ກ່າວຫາຕາມກົດໝາຍ ແລະ ຜູ້ຖືກຈັບມີສິດຮູ້ວ່າຖືກຈັບຍ້ອນຫຍັງ ແລະ ມີສິດໄດ້ຮັບການພິຈາລະນາຄະດີຢ່າງຍຸດຕິທຳ.

3. ເປັນຫຍັງຈຶ່ງປ້ອງກັນລະບອບປະເດັດການໄດ້

ບ່ອນທີ່ບໍ່ມີຫຼັກຍຸດຕິທຳ	ບ່ອນທີ່ມີຫຼັກຍຸດຕິທຳ
ຜູ້ນຳເປັນຜູ້ກຳນົດກົດຕາມໃຈ	ກົດໝາຍຖືກກຳນົດຕາມຂັ້ນຕອນ ແລະ ໃຊ້ກັບທຸກຄົນ
ຄົນທີ່ວິພາກວິຈານອາດຖືກລົງໂທດ	ປະຊາຊົນມີສິດສະແດງຄວາມຄິດເຫັນຢ່າງປອດໄພ
ສານຕັດສິນຕາມຄຳສັ່ງ	ສານເປັນອິດສະຫຼະ ແລະ ກວດສອບລັດຖະບານໄດ້
ເງິນແຜ່ນດິນຖືກໃຊ້ຕາມໃຈ	ການໃຊ້ງົບປະມານຖືກກວດສອບໄດ້

4. ອະທິບາຍຮູບໂມເຊອິກ ແບບເຂົ້າໃຈງ່າຍ

ຮູບແມ່ຍິງຖືດາບ ແລະ ກິ່ງປາມ ເປັນສັນຍາລັກຂອງຄວາມຍຸຕິທຳ:

• ດາບ = ລົງໂທດຄົນທີ່ເຮັດຜິດ
• ກິ່ງປາມ = ໃຫ້ລາງວັນແກ່ຄວາມດີ
• ໂລ່ເອຈິສ = ປັນຍາ ແລະ ການປົກປ້ອງຄວາມເປັນທຳ

ຄືກັບຄູທີ່ດີ ທີ່ຊົມເຊີຍນັກຮຽນທີ່ຕັ້ງໃຈ ແລະ ຕັກເຕືອນຄົນທີ່ເຮັດຜິດ ດ້ວຍມາດຕະຖານດຽວກັນ.

5. ແບບຝຶກຫັດ

ຂໍ້ໃດສອດຄ່ອງກັບຫຼັກຍຸດຕິທຳ?

1. ນາຍບ້ານສັ່ງປັບເງິນຊາວບ້ານຄົນໜຶ່ງ ໂດຍບໍ່ມີກົດໝາຍລະບຸໄວ້.
2. ຜູ້ພິພາກສາຕັດສິນຄະດີຕາມຫຼັກຖານ ແລະ ກົດໝາຍ ເຖິງວ່າຜູ້ຖືກກ່າວຫາຈະເປັນຄົນມີຊື່ສຽງ.
3. ເຈົ້າໜ້າທີ່ລັດໃຊ້ງົບປະມານ ໂດຍບໍ່ມີໃຜກວດສອບໄດ້.

ຄຳຕອບ: ຂໍ້ 2 ສອດຄ່ອງ. ຂໍ້ 1 ແລະ 3 ບໍ່ສອດຄ່ອງ.

ຈື່ໄວ້ງ່າຍໆ

ຫຼັກຍຸດຕິທຳ = ກົດໝາຍໃຊ້ກັບທຸກຄົນເທົ່າກັນ + ອຳນາດຕ້ອງມີຂອບເຂດ + ປະຊາຊົນມີສິດຮ້ອງຂໍຄວາມເປັນທຳ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ແປ ແລະ ຮຽບຮຽງມາຈາກ https://kids.kiddle.co/Rule_of_law