ລັດທິເອກະເທວະນິຍົມ (Monotheism)

🕊️ ລັດທິເອກະເທວະນິຍົມ (Monotheism): ຄວາມເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວ ແລະ ຮາກຖານທາງປະຫວັດສາດໂລກ!

ເຄີຍສົງໄສບໍວ່າ ຄວາມເຊື່ອໃນ “ພຣະເຈົ້າອົງດຽວ” (Monotheism) ແຕກຕ່າງຈາກການເຊື່ອໃນ “ເທບພະເຈົ້າຫຼາຍອົງ” (Polytheism) ແນວໃດ? ແລະ ຄວາມເຊື່ອນີ້ມີທີ່ມາແນວໃດ?

ມື້ນີ້ Laopedia ຈະພາທຸກທ່ານໄປເຈາະເລື່ອງລາວທີ່ໜ້າສົນໃຈກ່ຽວກັບ ລັດທິເອກະເທວະນິຍົມ ວັດທະນະທຳຄວາມເຊື່ອທີ່ຫຼໍ່ຫຼອມສັງຄົມມະນຸດມາແຕ່ດົນນານ!

📌 ໄຮໄລ້ຄວາມຮູ້ທີ່ໜ້າສົນໃຈໃນບົດຄວາມນີ້:

• ຄວາມໝາຍ: ຄຳວ່າ Monotheism ມາຈາກພາສາກຣີກ “Monos” (ອັນດຽວ) + “Theos” (ພຣະເຈົ້າ) ໝາຍເຖິງຄວາມເຊື່ອໃນພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າສູງສຸດພຽງອົງດຽວ ຜູ້ສ້າງຈັກກະວານ.
• ສາສະໜາຫຼັກ: ປະກອບມີ: ສາສະໜາຢິວ (Judaism), ຄຣິສຕຽນ (Christianity) ແລະ ອິດສະລາມ (Islam) ລວມທັງສາສະໜາອື່ນໆ ເຊັ່ນ: ຊິກ ແລະ ບາຮາອີ.
• ຮາກເຫງົ້າປະຫວັດສາດ: ຖ້າຍ້ອນກັບໄປຕັ້ງແຕ່ຍຸກບູຮານ ເປັນຕົ້ນການປົກຄອງຂອງຟາໂຣອາເຄນາເທນ (Pharaoh Akhenaten) ໃນອີຢິບບູຮານ ທີ່ເຄີຍສຳຫຼວດແນວຄິດນີ້ມາກ່ອນ.
• ອິດທິພົນຕໍ່ໂລກ: ຄວາມເຊື່ອນີ້ໄດ້ຫຼໍ່ຫຼອມກົດໝາຍ, ສິລະປະ, ວັດທະນະທຳ ແລະ ເປັນເຂັມທິດດ້ານສີລະທຳໃຫ້ກັບຜູ້ຄົນທົ່ວໂລກ.

👉 ອ່ານບົດຄວາມເຕັມ ແລະ ຮັບຊົມຮູບພາບປະຫວັດສາດຫາຍາກໄດ້ຂ້າງລຸ່ມນີ້ ເພີ່ມຕື່ມ:

ລັດທິເອກະເທວະນິຍົມ (monotheism) ຄືຄວາມເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າ (god) ອົງດຽວ. ນີ້ແຕກຕ່າງຈາກລັດທິຫຼາຍເທວະນິຍົມ (polytheism) ເຊິ່ງເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າຫຼາຍອົງ ຄືກັບທີ່ຜູ້ຄົນເຊື່ອກັນໃນກຣີກບູຮານ (Ancient Greece), ໂຣມບູຮານ (Ancient Rome) ແລະອີຢິບບູຮານ (Ancient Egypt). ສາສະໜາ (religions) ຫຼາຍແຫ່ງທົ່ວໂລກເປັນແບບເອກະເທວະນິຍົມ.

ຮູບ: ພຣະກຣິສນະ (Krishna) ສະແດງຮູບຮ່າງຈັກກະວານ (ວິສະວະຣູປະ, Vishnuvishvarupa) ອັນມະຫັດສະຈັນຂອງພຣະອົງໃຫ້ອາຈຸນະ (Arjuna) ເຫັນໃນລະຫວ່າງສົງຄາມໃຫຍ່. Panjab Hills, Bilaspur. Opaque watercolor and gold on paper, ca. 1740.

ລັດທິເອກະເທວະນິຍົມແມ່ນຫຍັງ (What is Monotheism?)

ຄຳວ່າ “monotheism” ມາຈາກສອງຄຳກຣີກ: “monos” ແປວ່າ “ອັນດຽວ” ແລະ “theos” ແປວ່າ “ພຣະເຈົ້າ”. ດັ່ງນັ້ນ, ມັນຈຶ່ງແປຕາມຕົວວ່າ “ພຣະເຈົ້າອົງດຽວ”. ຜູ້ທີ່ນັບຖືສາສະໜາແບບເອກະເທວະນິຍົມເຊື່ອວ່າມີພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າສູງສຸດພຽງອົງດຽວ ຜູ້ສ້າງຈັກກະວານ. ພຣະເຈົ້າອົງນີ້ມັກຖືກເບິ່ງວ່າມີອຳນາດຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະ ຮູ້ທຸກສິ່ງ.

ເອກະເທວະນິຍົມ ກັບ ຫຼາຍເທວະນິຍົມ (Monotheism vs. Polytheism)

ຄວາມແຕກຕ່າງຫຼັກລະຫວ່າງລັດທິເອກະເທວະນິຍົມ ແລະ ລັດທິຫຼາຍເທວະນິຍົມ ຄືຈຳນວນພຣະເຈົ້າທີ່ຜູ້ຄົນເຊື່ອ.

• ເອກະເທວະນິຍົມ (Monotheism): ເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວ. ຕົວຢ່າງມີສາສະໜາຢິວ (Judaism), ຄຣິສຕຽນ (Christianity) ແລະອິດສະລາມ (Islam).
• ຫຼາຍເທວະນິຍົມ (Polytheism): ເຊື່ອໃນເທບເຈົ້າ ແລະ ເທບທິດາຫຼາຍອົງ. ເທບເຈົ້າເຫຼົ່ານີ້ມັກມີບົດບາດແຕກຕ່າງກັນ ເຊັ່ນ ເທບເຈົ້າແຫ່ງທ້ອງຟ້າ ຫຼື ເທບທິດາແຫ່ງຄວາມຮັກ. ສາສະໜາກຣີກ ແລະ ໂຣມັນບູຮານເປັນຕົວຢ່າງທີ່ດີຂອງລັດທິຫຼາຍເທວະນິຍົມ.

ສາສະໜາເອກະເທວະນິຍົມທີ່ສຳຄັນ (Major Monotheistic Religions)

ສາສະໜາທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນໂລກຫຼາຍແຫ່ງເປັນແບບເອກະເທວະນິຍົມ. ພວກເຂົາມີແນວຄິດເລື່ອງພຣະເຈົ້າອົງດຽວຮ່ວມກັນ ແຕ່ຄວາມເຊື່ອ ແລະ ການປະຕິບັດອາດແຕກຕ່າງກັນຫຼາຍ.

ສາສະໜາຢິວ (Judaism)

ສາສະໜາຢິວ (Judaism) ເປັນໜຶ່ງໃນສາສະໜາເອກະເທວະນິຍົມທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດ. ຜູ້ນັບຖືເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວ ຜູ້ທີ່ເຮັດຂໍ້ຕົກລົງພິເສດ ຫຼື ພັນທະສັນຍາ (covenant) ກັບອັບຣາຮາມ (Abraham) ແລະ ລູກຫຼານຂອງລາວ. ໜັງສືສັກສິດຫຼັກຂອງສາສະໜາຢິວຄືໂຕຣາ (Torah). ຊາວຢິວເຊື່ອວ່າພຣະເຈົ້າປະທານກົດໃຫ້ພວກເຂົາຢູ່ຕາມ.

ຄຣິສຕຽນ (Christianity)

ຄຣິສຕຽນ (Christianity) ເປັນສາສະໜາເອກະເທວະນິຍົມທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນໂລກ. ຊາວຄຣິສຕຽນເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວ ທີ່ມີຢູ່ໃນສາມພຣະຄຸນ ຄື ພຣະບິດາ, ພຣະບຸດ (ພຣະເຢຊູຄຣິດ) ແລະ ພຣະວິນຍານບໍລິສຸດ. ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າພຣະເຢຊູຄຣິດ (Jesus Christ) ເປັນພຣະບຸດຂອງພຣະເຈົ້າ ແລະ ເປັນພຣະຜູ້ຊ່ວຍໃຫ້ລອດຂອງມະນຸດຊາດ. ພຣະຄຳພີ (Bible) ເປັນໜັງສືສັກສິດຫຼັກຂອງຊາວຄຣິສຕຽນ.

ອິດສະລາມ (Islam)

ອິດສະລາມ (Islam) ເປັນອີກສາສະໜາເອກະເທວະນິຍົມທີ່ສຳຄັນ. ຊາວມຸສລິມເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວ ເຊິ່ງໃນພາສາອາຣັບເອີ້ນວ່າອັລລອຮ໌ (Allah). ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າພຣະເຈົ້າປະທານພຣະທັມຂອງພຣະອົງແກ່ສາສະດາມຸຮຳມັດ (Muhammad). ໜັງສືສັກສິດຂອງອິດສະລາມຄືອັລກຸຣອານ (Quran). ຊາວມຸສລິມປະຕິບັດຕາມຄຳສອນຂອງອັລກຸຣອານ ແລະ ແບບຢ່າງຂອງມຸຮຳມັດ.

ສາສະໜາເອກະເທວະນິຍົມອື່ນໆ (Other Monotheistic Faiths)

ຍັງມີສາສະໜາອື່ນອີກຫຼາຍແຫ່ງທີ່ເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວເຊັ່ນກັນ.

• ສາສະໜາບາຮາອີ (Baha’i Faith) ສອນວ່າມີພຣະເຈົ້າອົງດຽວ ຜູ້ສົ່ງຜູ້ນຳຂ່າວສານສັກສິດມາຊີ້ນຳມະນຸດຊາດ.
• ສາສະໜາຊິກ (Sikhism) ເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວທີ່ເອີ້ນວ່າ ວາເຫຼກູຣູ (Waheguru) ແລະ ເນັ້ນຄວາມເທົ່າທຽມ ແລະ ການຮັບໃຊ້.
• ສາສະໜາໂຊໂຣອາສເຕີ (Zoroastrianism) ເປັນໜຶ່ງໃນສາສະໜາເອກະເທວະນິຍົມທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດ ເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວທີ່ບໍ່ມີຜູ້ສ້າງ ຄື ອາຮູຣາ ມາສດາ (Ahura Mazda).
• ລັດທິດີອິສມ໌ (Deism) ເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າຜູ້ສ້າງ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຈັກກະວານເລີ່ມເຄື່ອນໄຫວ ແຕ່ບໍ່ເຂົ້າແຊກແຊງມັນ.
• ກາວໄດ (Cao Dai) ແລະ ເທັນຣິກຽວ (Tenrikyo) ເປັນສາສະໜາໃໝ່ທີ່ເນັ້ນການນະມັດສະການຜູ້ສູງສຸດພຽງອົງດຽວເຊັ່ນກັນ.

ປະຫວັດສາດຂອງລັດທິເອກະເທວະນິຍົມ (History of Monotheism)

ແນວຄິດເລື່ອງພຣະເຈົ້າອົງດຽວມີມາດົນນານແລ້ວ.

ຮາກເຫງົ້າບູຮານ (Ancient Roots)

ແນວຄິດເລື່ອງພຣະເຈົ້າອົງດຽວທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດບາງຢ່າງພົບໄດ້ໃນສະໄໝບູຮານ. ຕົວຢ່າງ ໃນອີຢິບ (Egypt) ບູຮານ ຟາໂຣອາເຄນາເທນ (Pharaoh Akhenaten) ພະຍາຍາມໃຫ້ປະຊາຊົນນະມັດສະການເທບເຈົ້າແຫ່ງດວງອາທິດພຽງອົງດຽວ ຄືອາເທນ (Aten) ປະມານ 1350 ປີກ່ອນຄຣິດສັກກະລາດ. ນີ້ເປັນຮູບແບບຍຸກຕົ້ນຂອງລັດທິເອກະເທວະນິຍົມ ເຖິງແມ່ນວ່າມັນຢູ່ໄດ້ບໍ່ດົນຫຼັງຈາກທ່ານສິ້ນພຣະຊົນ.

ນັກຄິດສຳຄັນ (Important Thinkers)

ເມື່ອເວລາຜ່ານໄປ ນັກຄິດ ແລະ ສາສະດາຫຼາຍຄົນໄດ້ຊ່ວຍວາງຮູບຮ່າງຄວາມເຊື່ອແບບເອກະເທວະນິຍົມ. ບຸກຄົນຢ່າງອັບຣາຮາມ (Abraham), ໂມເຊ (Moses), ພຣະເຢຊູ (Jesus) ແລະມຸຮຳມັດ (Muhammad) ເປັນບຸກຄົນສຳຄັນໃນປະຫວັດສາດຂອງລັດທິເອກະເທວະນິຍົມ. ພວກເຂົາສອນກ່ຽວກັບທຳມະຊາດຂອງພຣະເຈົ້າອົງດຽວ ແລະ ວ່າມະນຸດຄວນດຳລົງຊີວິດແນວໃດ. ນັກປັດຊະຍາກຣີກຊີໂນຟານີສ (Xenophanes) ກໍຕັ້ງຄຳຖາມຕໍ່ແນວຄິດເລື່ອງເທບເຈົ້າຫຼາຍອົງ ໂດຍສະເໜີວ່າມີພຣະເຈົ້າສູງສຸດພຽງອົງດຽວ.

ເປັນຫຍັງລັດທິເອກະເທວະນິຍົມຈຶ່ງສຳຄັນ (Why is Monotheism Important?)

ລັດທິເອກະເທວະນິຍົມມີຜົນກະທົບອັນໃຫຍ່ຫຼວງຕໍ່ປະຫວັດສາດ ແລະ ວັດທະນະທຳຂອງມະນຸດ. ມັນໄດ້ຫຼໍ່ຫຼອມກົດໝາຍ, ສິລະປະ, ດົນຕີ ແລະ ວິທີຈັດຕັ້ງສັງຄົມ. ສຳລັບຫຼາຍຄົນ ການເຊື່ອໃນພຣະເຈົ້າອົງດຽວໃຫ້ຄວາມໝາຍແກ່ຊີວິດ ແລະ ເປັນເຂັມທິດດ້ານສີລະທຳ. ມັນມັກສົ່ງເສີມຄວາມຮູ້ສຶກເປັນນ້ຳໜຶ່ງໃຈດຽວ ແລະ ມີເປົ້າໝາຍຮ່ວມກັນໃນໝູ່ຜູ້ນັບຖື.

ຮູບພາບທີ່ກ່ຽວຂ້ອງສຳລັບບົດຄວາມ

ຮູບ: ພາບຄົນຈິນຕະນາການຂອງຊີໂນຟານີສ (Xenophanes) ຈາກພາບສະຫຼັກສະຕະວັດທີ 17. Xenophanes, ancient Greek philosopher. From Thomas Stanley, (1655), The history of philosophy: containing the lives, opinions, actions and Discourses of the Philosophers of every Sect, illustrated with effigies of divers of them.

ຮູບ: ຊາກຂອງວິຫານອະໂປໂລທີ່ເດວຟີ (Delphi) ປະເທດກຣີກ. Columns of the Temple of Apollo at Delphi, Greece.

ຮູບ: ພຣະເຈົ້າໃນການສ້າງອາດາມ (The Creation of Adam) ພາບແຕ້ມຝາຜະໜັງໂດຍມີເກລັນເຈໂລ (Michelangelo) (ປະມານ 1508–1512). Michelangelo’s “God”, from “the Creation of Adam”.

ຮູບ: ຕົວອັກສອນອາຣັບແບບສິລະປະທີ່ອ່ານວ່າ “ອັລລອຮ໌ ຂໍໃຫ້ພຣະກຽດຂອງພຣະອົງຈົ່ງຮຸ່ງເຮືອງ”.  Arabic calligraphy reading “Allahu jalla jalaluhu”. It is closely modelled on the “Hagia Sophia medal” but unlike there, “Allah” is spelled with explicit hamzat al-wasl. This spelling is unusual, not to say unreferenced. This highly unusual (or wrong?) spelling has now become ubiquitous on Wikipedia via the descendants of this image (and via the usual Wikipedia ripoffs, on the internet in general).

ຮູບ: ສາຍຄໍຂອງຊາວແມນເດ (Mandaean). درفش مندائي darfash mandaean.

ຮູບ: ວິຫານນະມັດສະການຂອງບາຮາອີ (Baháʼí) ທີ່ລັງເຮນຮາຍນ (Langenhain) ປະເທດເຢຍລະມັນ.  House of Worship, Germany, Langenhain (Taunus) 2007.

ຮູບ: ຟາໂຣອາເຄນາເທນ (Akhenaten) ແລະ ຄອບຄົວຂອງລາວ ກຳລັງນະມັດສະການອາເທນ (Aten). La salle dAkhenaton (1356-1340 av J.C.) (Musée du Caire) (2076972086).

ຮູບ: ວັດຊິກທີ່ຮູ້ຈັກກັນໃນນາມ ນານັກຊາຣ໌ ກູຣູດວາຣາ (Gurudwara) ໃນແອວເບີຕາ (Alberta) ປະເທດການາດາ. Nanaksar Gurdwara Gursikh (Sikh Temple), located at Edmonton, Alberta.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ແປ ແລະ ຮຽບຮຽງມາຈາກ https://kids.kiddle.co/Monotheism