ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ (Anthropology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບຫຍັງ?

ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ (Anthropology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບມະນຸດ. ຄຳວ່າ “Anthropology” ມາຈາກພາສາກຣີກສອງຄຳ ຄື: “anthropos” ທີ່ໝາຍເຖິງ “ມະນຸດ” ແລະ “logy” ທີ່ໝາຍເຖິງ “ການສຶກສາ”. ດັ່ງນັ້ນ, ມານຸດສະຍະວິທະຍາ ຈຶ່ງເປັນການສຶກສາເພື່ອທຳຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບຜູ້ຄົນ!

ນັກໂບຮານຄະດີກຳລັງຂຸດຄົ້ນຢູ່ສວນສາທາລະນະ Edgewater ອາຍຸ 3800 ປີ ໃນລັດໄອໂອວາ. ພວກເຂົາສຶກສາວ່າຜູ້ຄົນເຄີຍດຳລົງຊີວິດແນວໃດມາດົນນານແລ້ວ.

ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ ເປັນວິທະຍາສາດສັງຄົມທີ່ປະສົມປະສານແນວຄິດຈາກຊີວະວິທະຍາ ແລະ ປະຫວັດສາດ. ມັນຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາຮຽນຮູ້ວ່າກຸ່ມຄົນຕ່າງໆທົ່ວໂລກມີຄວາມຄ້າຍຄືກັນ ແລະ ແຕກຕ່າງກັນແນວໃດ. ນັກມານຸດສະຍະວິທະຍາເຮັດການຄົ້ນຄວ້າໃນຫຼາຍສະຖານທີ່; ພວກເຂົາສຶກສາວິທີການດຳລົງຊີວິດຂອງຜູ້ຄົນໃນປະຈຸບັນ ແລະ ໃນອະດີດ ໂດຍມັກຈະໃຊ້ວິຊາໂບຮານຄະດີເຂົ້າຮ່ວມ. ພວກເຂົາອາດຈະຄົ້ນຄວ້າໃນເມືອງໃຫຍ່, ໝູ່ບ້ານນ້ອຍໆ, ຫຼື ແມ່ນແຕ່ໃນເຂດຊົນນະບົດ. ພວກເຂົາສັງເກດເບິ່ງວ່າກຸ່ມຄົນຕ່າງໆມີມຸມມອງຕໍ່ກັບເວລາ, ພື້ນທີ່, ແລະ ຊີວິດແນວໃດ.

ນອກຈາກນີ້ ຍັງມີສິ່ງທີ່ເອີ້ນວ່າ ມະນຸດສະຍະວິທະຍາປະຍຸກ (Applied anthropology), ເຊິ່ງເປັນການທີ່ນັກມະນຸດສະຍະວິທະຍານຳເອົາສິ່ງທີ່ຮຽນຮູ້ມາຊ່ວຍແກ້ໄຂບັນຫາໃນໂລກຄວາມເປັນຈິງ. ຕົວຢ່າງ: ພວກເຂົາອາດຈະຊ່ວຍຊຸມຊົນໃນການນຳວິທີການກະສິກຳແບບດັ້ງເດີມທີ່ໄດ້ຜົນດີກັບມາໃຊ້ໃໝ່, ຫຼື ຊ່ວຍສິດສອນພາສາຂອງບັນພະບຸລຸດໃຫ້ກັບຄົນລຸ້ນຫຼັງ, ໂດຍສະເພາະຫາກພາສາເຫຼົ່ານັ້ນກຳລັງຈະສູນຫາຍໄປ.

ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວຈະແບ່ງອອກເປັນ 4 ຂະແໜງຫຼັກຄື:

• ໂບຮານຄະດີ (Archaeology): ເປັນການສຶກສາວິທີການດຳລົງຊີວິດຂອງຄົນໃນອະດີດ. ນັກໂບຮານຄະດີຮຽນຮູ້ຜ່ານການຂຸດຄົ້ນ ແລະ ສຶກສາສິ່ງຂອງທີ່ຄົນໃນອະດີດປະໄວ້ ເຊັ່ນ: ເຄື່ອງປັ້ນດິນເຜົາ, ເຄື່ອງມືຫີນ, ຕຶກອາຄານເກົ່າ, ຫຼື ແມ່ນແຕ່ຂີ້ເຫຍື້ອໃນສະໄໝບູຮານ!
• ມະນຸດສະຍະວິທະຍາກາຍຍະພາບ (Physical anthropology): ຂະແໜງນີ້ເນັ້ນໃສ່ຊີວະວິທະຍາຂອງມະນຸດ. ມັນສຶກສາວ່າຮ່າງກາຍຂອງເຮົາປ່ຽນແປງໄປຕາມການເວລາແນວໃດ (ເອີ້ນວ່າ ວິວັດທະນາການ) ແລະ ວິທີທີ່ມະນຸດປັບຕົວເຂົ້າກັບສະພາບແວດລ້ອມຕ່າງໆ. ນອກຈາກນີ້ຍັງສຶກສາສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນົມທີ່ບໍ່ແມ່ນມະນຸດ ເຊັ່ນ: ລິງ ແລະ ລິງໃຫຍ່ ເພື່ອຮຽນຮູ້ເພີ່ມເຕີມກ່ຽວກັບຕົ້ນກຳເນີດຂອງມະນຸດເອງ.
• ມະນຸດສະຍະວິທະຍາພາສາສາດ (Linguistic anthropology): ເປັນການສຶກສາກ່ຽວກັບພາສາຂອງມະນຸດ. ມັນສຳຫຼວດວິທີທີ່ພາສາພັດທະນາ ແລະ ວິວັດທະນາການຕາມການເວລາ, ລວມທັງວິທີທີ່ພາສາກຳນົດຄວາມຄິດຂອງຄົນ ແລະ ວິທີທີ່ຄົນປ່ຽນແປງພາສາຂອງພວກເຂົາ.
• ມະນຸດສະຍະວິທະຍາວັດທະນະທຳ (Cultural anthropology): ສຶກສາກ່ຽວກັບວິທີທີ່ຄົນໃຊ້ຊີວິດໃນປະຈຸບັນ ແລະ ໃນອະດີດ. ລວມເຖິງການເບິ່ງເຄື່ອງມືທີ່ໃຊ້, ອາຫານທີ່ກິນ, ແລະ ຮີດຄອງປະເພນີ ຫຼື ຄວາມເຊື່ອຕ່າງໆ. ຂະແໜງນີ້ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຢ່າງໃກ້ຊິດກັບວິຊາສັງຄົມວິທະຍາ ແລະ ຈິດຕະວິທະຍາສັງຄົມ.

ນັກສຶກສາສ່ວນໃຫຍ່ທີ່ຮຽນວິຊານີ້ຈະຮຽນຮູ້ທັງ 4 ຂະແໜງ ແຕ່ສ່ວນຫຼາຍມັກຈະເລືອກຊ່ຽວຊານໃນ 1 ຫຼື 2 ຂະແໜງ ເພື່ອເຮັດການຄົ້ນຄວ້າຫຼັກ.

ຄວາມເຂົ້າໃຈດ້ານຊີວະວິທະຍາຂອງມະນຸດ

ມະນຸດສະຍະວິທະຍາດ້ານຊີວະວິທະຍາ, ເຊິ່ງເອີ້ນອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ ມານຸດສະຍະວິທະຍາກາຍຍະພາບ, ເປັນສ່ວນສຳຄັນໃນການເຂົ້າໃຈມະນຸດ. ມັນເນັ້ນໃສ່ການປ່ຽນແປງຂອງມະນຸດຕະຫຼອດໄລຍະເວລາຫຼາຍລ້ານປີ. ຂະແໜງນີ້ຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເຫັນວິທີທີ່ຮ່າງກາຍປັບຕົວເຂົ້າກັບສະພາບແວດລ້ອມທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ແລະ ວິທີທີ່ເຮົາມີຄວາມເຊື່ອມໂຍງກັບສິ່ງທີ່ມີຊີວິດອື່ນໆ.

ນັກມະນຸດສະຍະວິທະຍາທີ່ມີຊື່ສຽງ

ມີບຸກຄົນສຳຄັນຫຼາຍທ່ານທີ່ມີສ່ວນຮ່ວມໃນຂະແໜງມະນຸດສະຍະວິທະຍາ, ເຊັ່ນ:

• Fredrik Barth
• Franz Boas
• Robert Broom
• Raymond Dart
• Mary Douglas
• Eugène Dubois
• Zora Neale Hurston
• Claude Lévi-Strauss
• Ruth Landes
• Louis Leakey
• Huang Xianfan

ການສຶກສາມະນຸດສະຍະວິທະຍາໄດ້ຮັບການພັດທະນາໂດຍນັກຄິດຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ຫຼາຍທ່ານ, ເຊິ່ງແຕ່ລະທ່ານໄດ້ວາງຮາກຖານ ແລະ ເປີດມຸມມອງໃໝ່ໆໃນການເຂົ້າໃຈມະນຸດ. ນີ້ຄືລາຍລະອຽດເພີ່ມເຕີມຂອງບຸກຄົນສຳຄັນເຫຼົ່ານັ້ນ:

ກຸ່ມຜູ້ວາງຮາກຖານດ້ານວັດທະນະທຳ ແລະ ສັງຄົມ

• Franz Boas (1858–1942): ໄດ້ຮັບການຍົກຍ້ອງວ່າເປັນ “ບິດາແຫ່ງມະນຸດສະຍະວິທະຍາສະໄໝໃໝ່” ໃນອາເມຣິກາ. ເພິ່ນໄດ້ນໍາສະເໜີແນວຄິດ “ຄວາມສຳພັນທາງວັດທະນະທຳ” (Cultural Relativism) ເຊິ່ງເຊື່ອວ່າວັດທະນະທຳບໍ່ສາມາດວັດແທກດ້ວຍມາດຕະຖານຂອງໃຜຄົນໜຶ່ງໄດ້, ແຕ່ຕ້ອງເຂົ້າໃຈໃນບໍລິບົດຂອງຕົນເອງ.
• Claude Lévi-Strauss (1908–2009): ນັກມະນຸດສະຍະວິທະຍາຊາວຝຣັ່ງຜູ້ມີອິດທິພົນທີ່ສຸດໃນສະຕະວັດທີ 20. ເພິ່ນເປັນຜູ້ບຸກເບີກທິດສະດີ “ໂຄງສ້າງນິຍົມ” (Structuralism), ເຊິ່ງເຊື່ອວ່າມະນຸດທົ່ວໂລກມີຮູບແບບການຄິດທີ່ຄ້າຍຄືກັນທີ່ເຊື່ອງຊ້ອນຢູ່ໃນວັດທະນະທຳ, ຕຳນານ ແລະ ພາສາ.
• Mary Douglas (1921–2007): ມີຊື່ສຽງຈາກການສຶກສາເລື່ອງສັນຍາລັກ ແລະ ຄວາມເຊື່ອ, ໂດຍສະເພາະຜົນງານທີ່ອະທິບາຍວ່າເປັນຫຍັງສັງຄົມຈຶ່ງກຳນົດສິ່ງໃດໜຶ່ງວ່າ “ບໍລິສຸດ” ຫຼື “ມົນທິນ” (Purity and Danger).
• Fredrik Barth (1928–2016): ເດັ່ນໃນເລື່ອງການສຶກສາອັດຕະລັກທາງຊົນເຜົ່າ (Ethnic identity). ເພິ່ນນຳສະເໜີວ່າຊົນເຜົ່າບໍ່ແມ່ນກຸ່ມທີ່ຢຸດນິ້ງ, ແຕ່ເປັນຊາຍແດນທາງສັງຄົມທີ່ປ່ຽນແປງໄດ້ຜ່ານການປະຕິສຳພັນ.
• Ruth Landes (1908–1991): ເປັນຜູ້ບຸກເບີກໃນການສຶກສາກ່ຽວກັບບົດບາດຍິງ-ຊາຍ ແລະ ຊົນເຜົ່າໃນປະເທດບຣາຊິນ, ໂດຍສະເພາະວັດທະນະທຳ Candomblé.
• Zora Neale Hurston (1891–1960): ນອກຈາກເປັນນັກຂຽນວັນນະຄະດີທີ່ມີຊື່ສຽງແລ້ວ, ເພິ່ນຍັງເປັນນັກມະນຸດສະຍະວິທະຍາຜູ້ລົງພື້ນທີ່ສຶກສາວັດທະນະທຳຄົນຜິວສຳດຳໃນອາເມຣິກາຢ່າງເລິກເຊິ່ງ.

ກຸ່ມຜູ້ບຸກເບີກດ້ານວິວັດທະນາການ ແລະ ມະນຸດໂບຮານ

• Louis Leakey (1903–1972): ຜູ້ມີບົດບາດສຳຄັນໃນການຄົ້ນພົບຟອດຊິວຂອງບັນພະບຸລຸດມະນຸດໃນອາຟຣິກາ, ເຊິ່ງຊ່ວຍພິສູດວ່າຕົ້ນກຳເນີດຂອງມະນຸດຢູ່ໃນທະວີບອາຟຣິກາ.
• Raymond Dart (1893–1988): ຜູ້ຄົ້ນພົບຟອດຊິວ Australopithecus africanus ໃນປີ 1924 ເຊິ່ງເປັນຫຼັກຖານສຳຄັນທີ່ສຸດໃນການສຶກສາວິວັດທະນາການຂອງມະນຸດ.
• Eugène Dubois (1858–1940): ນັກວິທະຍາສາດຊາວໂຮນລັງ ຜູ້ຄົ້ນພົບ “ມະນຸດຊວາ” (Java Man) ເຊິ່ງເປັນການຄົ້ນພົບ “ຮອຍຕໍ່ທີ່ຂາດຫາຍ” (Missing Link) ທີ່ຊ່ວຍຢັ້ງຢືນທິດສະດີວິວັດທະນາການ.
• Robert Broom (1866–1951): ທ່ານໝໍ ແລະ ນັກບັນພະຊີວະວິທະຍາ ຜູ້ຄົ້ນພົບຟອດຊິວທີ່ສຳຄັນຫຼາຍຢ່າງໃນອາຟຣິກາໃຕ້ ເພື່ອສະໜັບສະໜູນການມີຢູ່ຂອງບັນພະບຸລຸດມະນຸດ.

ກຸ່ມນັກມະນຸດສະຍະວິທະຍາໃນອາຊີ

• Huang Xianfan (1899–1982): ນັກມະນຸດສະຍະວິທະຍາຊາວຈີນທີ່ມີຊື່ສຽງໃນການສຶກສາປະຫວັດສາດ ແລະ ວັດທະນະທຳຂອງຊົນເຜົ່າ Zhuang (ຊົນເຜົ່າກຸ່ມນ້ອຍໃນຈີນ). ເພິ່ນໄດ້ຮັບການຍົກຍ້ອງວ່າເປັນບິດາແຫ່ງການສຶກສາວັດທະນະທຳຊົນເຜົ່າ Zhuang.

ບຸກຄົນເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ໄດ້ພຽງແຕ່ “ຂຸດຄົ້ນ” ອະດີດ ແຕ່ພວກເຂົາ “ສ້າງ” ວິທີການທີ່ເຮົາໃຊ້ເບິ່ງໂລກ. ການສຶກສາວຽກງານຂອງພວກເຂົາຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເຂົ້າໃຈວ່າ “ການເປັນມະນຸດ” ນັ້ນມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍ, ເລິກເຊິ່ງ ແລະ ມີຄວາມເຊື່ອມໂຍງກັນຢ່າງໜ້າອັດສະຈັນ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/