ເປັນຫຍັງຄົນເຮົາຈຶ່ງມັກ ‘ເວົ້າແຮງ ແລະ ໃຊ້ອາລົມ’ ເວລາລົມກັນ? ເຂົາເຈົ້າມີບັນຫາທາງສະໝອງ ຫຼື ຍ້ອນຫຍັງກັນແທ້

ເຄີຍສົງໄສບໍ່? ເປັນຫຍັງການສົນທະນາທຳມະດາໃນຄອບຄົວ ຫຼື ລະຫວ່າງຄູ່ຮັກ ຫຼາຍຄັ້ງຈຶ່ງມັກຈົບລົງດ້ວຍການໃຊ້ສຽງດັງ, ໃສ່ອາລົມ ຫຼື ປະທະຄຳເວົ້າທີ່ຮຸນແຮງໃສ່ກັນ ຕັ້ງແຕ່ເລືອກເລື່ອງເລັກໆ ນ້ອຍໆ. ບາງຄັ້ງເຮົາເຖິງຂັ້ນເກີດຄຳຖາມໃນໃຈວ່າ “ຄົນໆ ນີ້ລາວມີບັນຫາທາງສະໝອງ, ເປັນໂລກຈິດ ຫຼື ພວມມີບັນຫາທາງສຸຂະພາບຈິດອັນໃດອັນໜຶ່ງຢູ່ຫຼືບໍ່?”

ຄວາມຈິງແລ້ວ, ພຶດຕິກຳການ “ເວົ້າດ້ວຍຄວາມໂມໂຫ” ສາມາດອະທິບາຍໄດ້ດ້ວຍວິທະຍາສາດການເຮັດວຽກຂອງສະໝອງ ແລະ ຈິດວິທະຍາຄວາມສຳພັນ ດັ່ງນີ້:

1. ເມື່ອສະໝອງສ່ວນອາລົມ “ຈັບສະໝອງສ່ວນເຫດຜົນ” ເປັນຕົວປະກັນ

ໃນທາງປະສາດວິທະຍາ (Neuroscience), ສະໝອງຂອງມະນຸດເຮົາມີການເຮັດວຽກທີ່ຂັດແຍ່ງກັນຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ ໂດຍມີ 2 ສ່ວນຫຼັກ ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບເລື່ອງນີ້:

• Amygdala (ອາມິກດາລາ): ສະໝອງສ່ວນຄວບຄຸມອາລົມ, ຄວາມກົວ ແລະ ສັນຊາດຍານການເອົາຕົວລອດ.
• Prefrontal Cortex (ສະໝອງສ່ວນໜ້າ): ສະໝອງສ່ວນຄວບຄຸມເຫດຜົນ, ການຍັບຍັ້ງຊັ່ງໃຈ ແລະ ການຕັດສິນໃຈ.

ປາກົດການ Amygdala Hijack: ເມື່ອຄົນເຮົາຮູ້ສຶກຖືກຄຸກຄາມ, ຖືກຕຳນິ, ຫຼື ຮູ້ສຶກວ່າຕົນເອງບໍ່ປອດໄພ (ແມ່ນແຕ່ໃນຄຳເວົ້າຂອງຄູ່ຮັກ), ສະໝອງສ່ວນ Amygdala ຈະເຮັດວຽກໄວເກີນໄປ ແລະ ເຂົ້າຄວບຄຸມສະໝອງທັງໝົດທັນທີ ໂດຍຕັດຂາດການເຮັດວຽກຂອງສະໝອງສ່ວນເຫດຜົນ.

ປາກົດການນີ້ເຮັດໃຫ້ຄົນເຮົາເວົ້າອອກໄປໂດຍການໃຊ້ສັນຊາດຍານ “ສູ້ ຫຼື ຫຼົບໜີ” (Fight or Flight). ການເວົ້າສຽງດັງ, ເວົ້າແຮງ, ຫຼື ການຖຽງແບບບໍ່ຍອມຄວາມ ກໍຄືຮູບແບບໜຶ່ງຂອງການ “ສູ້” ເພື່ອປົກປ້ອງໂຕເອງຂອງສະໝອງ ໂດຍທີ່ເຈົ້າໂຕຍັງບໍ່ທັນໄດ້ໃຊ້ເຫດຜົນຄິດທົບທວນຊ້ຳ.

2. ຄວາມເຄັ່ງຕຶງສະສົມ ແລະ ພາວະ “ຈອກນ້ຳລົ້ນ” (Displaced Aggression)

ຫຼາຍຄັ້ງ ຄວາມໂມໂຫທີ່ສະແດງອອກມາໃນຕອນລົມກັນ ບໍ່ໄດ້ມີສາເຫດມາຈາກຄົນທີ່ຢູ່ກົງໜ້າ ຫຼື ເລື່ອງທີ່ພວມລົມກັນຢູ່ເລີຍ.

ຄົນເຮົາໃນແຕ່ລະວັນຕ້ອງເຈິກັບຄວາມກົດດັນຫຼາກຫຼາຍຮູບແບບ ເຊັ່ນ: ບັນຫາຢູ່ບ່ອນເຮັດວຽກ, ຄວາມເຄັ່ງຕຶງທາງການເງິນ, ຫຼື ຄວາມອິດເມື່ອຍທາງຮ່າງກາຍ. ເມື່ອຄວາມເຄັ່ງຕຶງເຫຼົ່ານີ້ຖືກສະສົມໄວ້ຈົນເຕັມຈອກ ໂດຍບໍ່ໄດ້ຮັບການຜ່ອນຄາຍ, ພໍກັບມາຮອດເຮືອນ ເມື່ອເຈິຄຳຖາມ ຫຼື ຄຳເວົ້າຂັດຫູເລັກໆ ນ້ອຍໆ ຈາກຄົນໃນຄອບຄົວ ມັນຈຶ່ງກາຍເປັນ “ຢາດນ້ຳສຸດທ້າຍ” ທີ່ເຮັດໃຫ້ນ້ຳລົ້ນຈອກ ແລະ ລະເບີດອາລົມໃສ່ຄົນໃກ້ຕົວ ເພາະສະໝອງຮັບຮູ້ວ່າ ເຮືອນ ແລະ ຄົນຮັກຄື “ພື້ນທີ່ປອດໄພ ທີ່ເຂົາເຈົ້າສາມາດປ່ອຍອາລົມອອກມາໄດ້” (ເຖິງວ່າມັນຈະເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຖືກຕ້ອງກໍຕາມ).

3. ບາດແຜທາງໃຈໃນອະດີດ ແລະ ຄວາມຄາດຫວັງ (Trigger Points)

ທຸກຄົນລ້ວນແຕ່ມີ “ຈຸດຈີດ” ຫຼື Trigger ຂອງຕົນເອງ ເຊິ່ງມັກຈະຖືກສ້າງຂຶ້ນມາຈາກປະສົບການ ຫຼື ບາດແຜໃນອະດີດ.

• ຕົວຢ່າງ: ຫາກໃນອະດີດ ບາງຄົນເຄີຍຖືກລະເລີຍ ຫຼື ບໍ່ໄດ້ຮັບການຍອມຮັບ, ເມື່ອຄູ່ຮັກເວົ້າຈາໃນລັກສະນະທີ່ຄ້າຍຄືກັບການຕຳນິ ຫຼື ບໍ່ເຫັນຄຸນຄ່າ, ມັນຈະໄປສະກິດບາດແຜເກົ່າໃຫ້ເຈັບຂຶ້ນມາທັນທີ.
• ເມື່ອເກີດຄວາມເຈັບປວດທາງໃຈ, ມະນຸດເຮົາມັກຈະປ່ຽນຄວາມອ່ອນແອນັ້ນໃຫ້ກາຍເປັນ “ເກາະປ້ອງກັນຕົວໃນຮູບແບບຂອງຄວາມໂມໂຫ” ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ຕົນເອງເບິ່ງຄືເປັນຜູ້ແພ້.

ຕາຕະລາງປຽບທຽບ: ການເວົ້າດ້ວຍ “ອາລົມ” VS “ເຫດຜົນ”

ລັກສະນະ	🔴 ເວົ້າດ້ວຍອາລົມ (Amygdala ຄວບຄຸມ)	🟢 ເວົ້າດ້ວຍເຫດຜົນ (ສະໝອງສ່ວນໜ້າຄວບຄຸມ)
ເປົ້າໝາຍ	ເພື່ອ “ເອົາຊະນະ” ຫຼື ປ້ອງກັນຕົນເອງ	ເພື່ອ “ແກ້ໄຂບັນຫາ” ແລະ ຄວາມເຂົ້າໃຈ
ນ້ຳສຽງ	ດັງ, ກະແທກແດກດັນ, ສຽງສັ່ນ	ນິ່ງ, ສະໝໍ່າສະເໝີ, ຟັງງ່າຍ
ພຶດຕິກຳ	ຂັດຈັງຫວະ, ບໍ່ຟັງ, ຂຸດຄົ້ນເລື່ອງເກົ່າມາເວົ້າ	ຕັ້ງໃຈຟັງ, ພະຍາຍາມຫາທາງອອກຮ່ວມກັນ

ວິທີຮັບມື ແລະ ສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈ ເພື່ອຮັກສາຄວາມສຳພັນ

ຫາກທ່ານຕ້ອງເຈິກັບສະຖານະການທີ່ຄົນຮັກ ຫຼື ຄົນໃນຄອບຄົວມັກເວົ້າແຮງ ແລະ ໃຊ້ອາລົມ, ການເຂົ້າໃຈເຖິງກົນໄກທາງສະໝອງຂອງເຂົາເຈົ້າ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາບໍ່ “ເຕັ້ນໄປຕາມເກມອາລົມ” ນັ້ນ ໂດຍມີວິທີຮັບມືດັ່ງນີ້:

1. “ກົດປຸ່ມ Pause” (ຢຸດຊົ່ວຄາວ): ເມື່ອຝ່າຍໜຶ່ງເລີ່ມໃຊ້ອາລົມ, ໃຫ້ບອກຕົນເອງວ່າສະໝອງສ່ວນອາລົມຂອງເຂົາເຈົ້າພວມເຮັດວຽກຢູ່. ການຖຽງກັນໃນເວລານີ້ຈະບໍ່ມີວັນໄດ້ຂໍ້ສະຫຼຸບທີ່ດີ. ໃຫ້ໃຊ້ຄວາມນິ່ງ ຫຼື ຂໍແຍກໂຕອອກມາຈັກພັກ ເພື່ອໃຫ້ສະໝອງຂອງທັງສອງຝ່າຍໄດ້ “ເຢັນລົງ”.
2. “ຟັງສຽງຄວາມຕ້ອງການ ທີ່ຊ້ອນຢູ່ໃຕ້ຄວາມໂມໂຫ”: ພາຍໃຕ້ສຽງທີ່ດັງ ແລະ ຄຳເວົ້າທີ່ຮຸນແຮງ, ສ່ວນໃຫຍ່ແລ້ວມັນຊ້ອນຄວາມຮູ້ສຶກ “ຂ້ອຍເມື່ອຍ”, “ຂ້ອຍຢາກໃຫ້ເຈົ້າສົນໃຈ”, “ຂ້ອຍກຳລັງກັງວົນ” ຢູ່ທາງໃນ. ຫາກເຮົາສາມາດມອງຂ້າມຄຳເວົ້າທີ່ຮຸນແຮງ ແລ້ວຖາມເຖິງຄວາມຮູ້ສຶກທີ່ແທ້ຈິງ, ອາລົມໂມໂຫກໍຈະຫຼຸດລົງໄດ້ໄວ.
3. “ຝຶກໃຊ້ I-Message”: ແທນທີ່ຈະເວົ້າວ່າ “ເຈົ້າເປັນຫຍັງມັກຮ້າຍ, ເຈົ້າຄືເວົ້າບໍ່ມີເຫດຜົນ” (ເຊິ່ງເປັນການກະຕຸ້ນ Amygdala ຂອງອີກຝ່າຍ), ໃຫ້ປ່ຽນມາເປັນ “ຂ້ອຍຮູ້ສຶກບໍ່ສະບາຍໃຈ ເວລາທີ່ພວກເຮົາລົມກັນດ້ວຍສຽງດັງແບບນີ້, ໄວ້ເຮົາມາລົມກັນໃໝ່ຕອນອາລົມດີໄດ້ບໍ່”.

ຄົນທີ່ມັກເວົ້າແຮງ ຫຼື ໃຊ້ອາລົມເວລາລົມກັນ ສ່ວນໃຫຍ່ແລ້ວ “ບໍ່ໄດ້ມີບັນຫາທາງສະໝອງໃນແງ່ຂອງການເຈັບປ່ວຍ”, ແຕ່ພວກເຂົາພຽງແຕ່ “ຍັງບໍ່ຮູ້ວິທີຄວບຄຸມສະໝອງສ່ວນອາລົມ” ແລະ ພວມຜ່ານສະພາວະຄວາມເຄັ່ງຕຶງສະສົມເທົ່ານັ້ນ.

ຄວາມເຂົ້າໃຈໃນກົນໄກນີ້ ຈະຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເກີດຄວາມເຫັນອົກເຫັນໃຈ (Empathy) ຕໍ່ຄົນອ້ອມຂ້າງຫຼາຍຂຶ້ນ. ເພາະໃນຄວາມສຳພັນ, ສິ່ງທີ່ສຳຄັນກວ່າ “ການຊອກຫາຄົນຜິດ-ຄົນຖືກ” ຄືການຮັກສາຄວາມຮູ້ສຶກ ແລະ ປະຄັບປະຄອງໃຫ້ພວກເຮົາສາມາດຜ່ານຊ່ວງເວລາທີ່ພາຍຸອາລົມພັດເຂົ້າຂຶ້ນໄປໄດ້ຢ່າງປອດໄພ.