ປັດຊະຍາ (Philosophy) ແມ່ນຫຍັງ?

ປັດຊະຍາ (Philosophy) ແມ່ນວິທີການຄິດຢ່າງເລິກເຊິ່ງກ່ຽວກັບ ໂລກ, ຈັກກະວານ, ແລະ ແມ່ນແຕ່ ສັງຄົມ. ມັນກ່ຽວຂ້ອງກັບການຕັ້ງຄຳຖາມພື້ນຖານທີ່ສຸດກ່ຽວກັບວິທີທີ່ພວກເຮົາຄິດ, ຈັກກະວານເປັນແນວໃດ, ແລະ ທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງເຊື່ອມຕໍ່ກັນແນວໃດ. ແນວຄວາມຄິດທາງປັດຊະຍາອາດຈະເບິ່ງຄືວ່າເປັນເລື່ອງໃຫຍ່ ແລະ ນາມມະທຳ (abstract), ແຕ່ມັນຍັງຄົງເປັນເລື່ອງກ່ຽວກັບຊີວິດຈິງ. ຕົວຢ່າງ: ຈັນຍາທຳ (Ethics) ຈະຕັ້ງຄຳຖາມວ່າພວກເຮົາຈະເປັນ ຄົນດີ ໃນຊີວິດປະຈຳວັນໄດ້ແນວໃດ. ສ່ວນ ອະພິປັດຊະຍາ (Metaphysics) ແມ່ນການສຳຫຼວດວ່າໂລກນີ້ເຮັດວຽກແນວໃດ ແລະ ມັນຖືກສ້າງຂຶ້ນມາຈາກຫຍັງ.

ຮູບປັ້ນຂອງ ໂສກຣັດ (Socrates), ຜົນງານຈຳລອງຈາກຮູບປັ້ນເກຣັກ, ຫໍພິພິທະພັນ ລູຟ (Louvre)

ບາງຄັ້ງຄົນເຮົາອາດຈະເວົ້າວ່າພວກເຂົາມີ “ປັດຊະຍາສ່ວນຕົວ”. ສິ່ງນີ້ໝາຍເຖິງວິທີການເບິ່ງໂລກໃນແບບຂອງຕົນເອງ. ແຕ່ບົດຄວາມນີ້ ບໍ່ໄດ້ ກ່ຽວກັບແນວຄວາມຄິດສ່ວນຕົວເຫຼົ່ານັ້ນ. ແຕ່ມັນແມ່ນກ່ຽວກັບແນວຄວາມຄິດໃຫຍ່ໆທີ່ ນັກປັດຊະຍາ (ຄົນທີ່ຄິດ ແລະ ຂຽນກ່ຽວກັບຄຳຖາມທີ່ເລິກເຊິ່ງເຫຼົ່ານີ້) ໄດ້ສົນທະນາກັນມາເປັນເວລາດົນນານແລ້ວ.

ຄຳຖາມທາງປັດຊະຍາທີ່ໃຫຍ່ຂໍ້ໜຶ່ງແມ່ນ: “ມີສິ່ງໃດແດ່ທີ່ພວກເຮົາຮູ້ຢ່າງແນ່ນອນ ຈົນບໍ່ມີໃຜສາມາດສົງໄສໄດ້ເລີຍ?” ຄຳຖາມອື່ນໆທີ່ນັກປັດຊະຍາຕັ້ງຂຶ້ນລວມມີ:

• ຄວາມດີ ແມ່ນຫຍັງ?
• ຄວາມງາມ ແມ່ນຫຍັງ?
• ພວກເຮົາມີ ເຈດຈຳນົງເສລີ (free will) (ຄວາມສາມາດໃນການເລືອກ) ແທ້ຫຼືບໍ່?
• ພະເຈົ້າ ມີຈິງຫຼືບໍ່?
• ໂລກ ທີ່ຢູ່ອ້ອມຕົວພວກເຮົານີ້ ມີຢູ່ແທ້ ຫຼືບໍ່?
• ບຸກຄົນ (ມະນຸດ) ແມ່ນຫຍັງ?
• ຄວາມຈິງ ແມ່ນຫຍັງ?
• ຄວາມຊົ່ວ ແມ່ນຫຍັງ?
• ຈິດໃຈ ແລະ ຮ່າງກາຍ ຂອງພວກເຮົາເຊື່ອມຕໍ່ກັນແນວໃດ?
• ວິທະຍາສາດ ແມ່ນຫຍັງ?
• ປັດຊະຍາ ຕົວມັນເອງແມ່ນຫຍັງ?
• ຄວາມຮັກ ແມ່ນຫຍັງ?

ປັດຊະຍາແມ່ນຫຍັງ?

ຄຳວ່າ “ປັດຊະຍາ” (Philosophy) ມາຈາກສອງຄຳໃນພາສາກຣີກ. ມັນມີຄວາມໝາຍວ່າ “ຄວາມຮັກໃນປັນຍາ”. ຄຳວ່າ philos ແປວ່າ “ເປັນທີ່ຮັກ” ແລະ sophia ແປວ່າ “ປັນຍາ”.

ມີປັດຊະຍາຫຼາຍປະເພດທີ່ມາຈາກຍຸກສະໄໝ ແລະ ສະຖານທີ່ທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ນັກປັດຊະຍາທີ່ມີຊື່ສຽງບາງຄົນມາຈາກປະເທດກຣີກບູຮານ ເຊັ່ນ: ເປຣໂຕ (Plato) ແລະ ອະຣິສໂຕເຕີລ (Aristotle). ຄົນອື່ນໆມາຈາກອາຊີ ເຊັ່ນ: ຂົງຈື້ (Confucius) ຫຼື ພຸດທະເຈົ້າ (Buddha). ບາງຄົນອາໄສຢູ່ໃນເອີຣົບໃນຍຸກກາງ ເຊັ່ນ: ວິນລຽມ ແຫ່ງ ອອກຄຳ (William of Ockham) ຫຼື ນັກບຸນ ໂທມັດ ອະກວິນັດ (Saint Thomas Aquinas). ນັກປັດຊະຍາຕໍ່ມາໃນຊ່ວງປີ 1600, 1700, ແລະ 1800 ລວມມີ ໂທມັດ ຮອບສ໌ (Thomas Hobbes), ເຣເນ ເດກາດ (René Descartes), ຈອນ ລັອກ (John Locke), ເດວິດ ຮູມ (David Hume), ແລະ ອີມານູເອລ ຄານ (Immanuel Kant). ໃນປີ 1900, ນັກປັດຊະຍາທີ່ສຳຄັນແມ່ນ ລຸດວິກ ວິດເກນສະໄຕນ໌ (Ludwig Wittgenstein) ແລະ ຈອງ-ໂປຣ ຊາຕຣ໌ (Jean-Paul Sartre).

ຂົງເຂດຫຼັກຂອງປັດຊະຍາ

ປັດຊະຍາແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບມະນຸດ ແລະ ໂລກ ໂດຍການຄິດຢ່າງເລິກເຊິ່ງ ແລະ ການຕັ້ງຄຳຖາມ. ມັນຄ້າຍຄືກັບວິທະຍາສາດ ແລະ ສິລະປະ. ປັດຊະຍາພະຍາຍາມຕອບຄຳຖາມໃຫຍ່ໆ ໂດຍການຄົ້ນຄວ້າສິ່ງຕ່າງໆທີ່ເປັນຈິງ ແລະ ມັກຈະຖາມສະເໝີວ່າ “ເປັນຫຍັງ?”. ບາງຄັ້ງ, ປັດຊະຍາກໍຖາມຄຳຖາມດຽວກັນກັບສາສະໜາ ແລະ ວິທະຍາສາດ. ແນວໃດກໍຕາມ, ນັກປັດຊະຍາບໍ່ໄດ້ເຫັນດີນຳກັນໃນຄຳຕອບທັງໝົດ. ປັດຊະຍາຫຼາຍປະເພດເຖິງຂັ້ນຕັ້ງຄຳຖາມ ຫຼື ທ້າທາຍຄວາມເຊື່ອທາງວິທະຍາສາດ ແລະ ສາສະໜາ.

ນັກປັດຊະຍາທີ່ມີຊື່ສຽງ ອີມານູເອລ ຄານ ໄດ້ຖາມຄຳຖາມສຳຄັນເຫຼົ່ານີ້:

• ຂ້ອຍສາມາດຮູ້ຫຍັງໄດ້ແດ່?
• ຂ້ອຍຄວນເຮັດແນວໃດ?
• ຂ້ອຍສາມາດຫວັງຫຍັງໄດ້ແດ່?
• ມະນຸດແມ່ນຫຍັງ?

ຄຳຕອບຂອງຄຳຖາມເຫຼົ່ານີ້ຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາແບ່ງປັດຊະຍາອອກເປັນຂົງເຂດຕ່າງໆ.

ສາຂາຕ່າງໆຂອງປັດຊະຍາ

ປັດຊະຍາສາມາດແບ່ງອອກເປັນກຸ່ມຕ່າງໆ ໂດຍອີງໃສ່ປະເພດຂອງຄຳຖາມທີ່ມັນຖາມ. ຊຸດຂອງຄຳຕອບຕໍ່ຄຳຖາມເຫຼົ່ານີ້ສາມາດເອີ້ນວ່າ ‘ປັດຊະຍາ’. ມີ ‘ປັດຊະຍາ’ ຫຼາຍຢ່າງ ເພາະຜູ້ຄົນມີຄຳຕອບທີ່ແຕກຕ່າງກັນຫຼາຍ. ບໍ່ແມ່ນທຸກປັດຊະຍາຈະຖາມຄຳຖາມດຽວກັນ. ນີ້ແມ່ນບາງຄຳຖາມທີ່ມັກຖາມໂດຍນັກປັດຊະຍາຈາກໂລກຕາເວັນຕົກ:

ອຸຕຸຕະວິທະຍາ (Metaphysics): ສຳຫຼວດທຳມະຊາດພື້ນຖານຂອງຄວາມເປັນຈິງ. ມັນຖາມກ່ຽວກັບສິ່ງທີ່ເປັນຈິງ. ຂົງເຂດນີ້ບາງຄັ້ງລວມເຖິງ ອັນໂຕໂລຢີ (ການສຶກສາເລື່ອງການມີຢູ່), ປັດຊະຍາຂອງຈິດ, ແລະ ປັດຊະຍາຂອງສາສະໜາ. ຂົງເຂດເຫຼົ່ານີ້ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນຢ່າງໃກ້ຊິດ.

• ອັນໂຕໂລຢີ (Ontology): ຫຍັງຄືຄວາມຈິງ? ໂລກທີ່ເຮົາເຫັນອ້ອມຕົວເຮົາແມ່ນຫຍັງ? ໂລກນີ້ມີຫຍັງຫຼາຍກວ່າສິ່ງທີ່ເຮົາເຫັນ ຫຼື ໄດ້ຍິນບໍ? ຖ້າບໍ່ມີໃຜເຫັນເຫດການເກີດຂຶ້ນ, ມັນໝາຍຄວາມວ່າບໍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນບໍ?
• ປັດຊະຍາຂອງຈິດ (Philosophy of Mind): ເຮົາຄິດແນວໃດ? ຈິດແມ່ນຫຍັງ? ຮ່າງກາຍແມ່ນຫຍັງ? ສະຕິຮູ້ສຶກຕົວ (ການຮູ້ຕົວ) ແມ່ນຫຍັງ? ຄົນເຮົາເລືອກໄດ້ແທ້ ຫຼື ເລືອກໄດ້ພຽງສິ່ງດຽວ? (ຄົນເຮົາມີເຈດຈຳນົງເສລີບໍ?)
• ປັດຊະຍາຂອງສາສະໜາ: ຄວາມເຊື່ອ ແລະ ການມີຢູ່. ຄົນເຮົາມີວິນຍານບໍ? ມີພະເຈົ້າຜູ້ສ້າງຈັກກະວານບໍ?

ອະພິປັດຊະຍາ (Epistemology): ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບຄວາມຮູ້. ຄວາມຮູ້ແມ່ນຫຍັງ? ເຮົາຈະຮູ້ໄດ້ແນວໃດຢ່າງແນ່ນອນ? ວິທະຍາສາດແມ່ນຫຍັງ? ຄວາມຈິງແມ່ນຫຍັງ?

ຈັນຍາບັນ (Ethics): ກ່ຽວກັບການກະທຳທີ່ຖືກ ແລະ ຜິດ. ສິ່ງໃດຖືກ ຫຼື ຜິດ, ດີ ຫຼື ຊົ່ວ? ຄົນເຮົາຄວນເຮັດບາງສິ່ງ ແລະ ບໍ່ເຮັດບາງສິ່ງບໍ? ຄວາມຍຸຕິທຳແມ່ນຫຍັງ?

ສຸນທະລິຍະສາດ (Aesthetics): ສຳຫຼວດຄວາມງາມ ແລະ ສິລະປະ. ຄວາມງາມແມ່ນຫຍັງ? ຖ້າຄົນໜຶ່ງຄິດວ່າຮູບແຕ້ມງາມ, ແຕ່ອີກຄົນຄິດວ່າຂີ້ຮ້າຍ, ມັນສາມາດເປັນທັງສອງຢ່າງໄດ້ບໍ? ສິລະປະແມ່ນຫຍັງ?

ເຫດຜົນວິທະຍາ (Logic): ກ່ຽວກັບການຫາເຫດຜົນທີ່ຖືກຕ້ອງ. ຄຳສັບທີ່ເຮົາໃຊ້ໝາຍຄວາມວ່າແນວໃດແທ້ໆ? ເຮົາຈະສະແດງຄວາມຄິດໃຫ້ຊັດເຈນເພື່ອໃຫ້ມີຄວາມໝາຍດຽວໄດ້ແນວໃດ? ເຮົາຈະຫາເຫດຜົນຢ່າງຖືກຕ້ອງໄດ້ແນວໃດ?

ອັກຊີໂອໂລຢີ (Axiology): ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບຄຸນຄ່າ. ສິ່ງໃດມີຄຸນຄ່າ? ຄວາມຮັກ, ຄວາມງາມ, ຫຼື ຄວາມຍຸຕິທຳ ມີຄຸນຄ່າແດ່ບໍ?

ປັດຊະຍາມີປະໂຫຍດບໍ?

ປັດຊະຍາມີປະໂຫຍດບໍ? ຄົນສ່ວນໃຫຍ່ເຫັນດີວ່າແມ່ນ. ມັນງ່າຍທີ່ຈະເວົ້າວ່າປັດຊະຍາເປັນສິ່ງທີ່ດີ ເພາະມັນຊ່ວຍໃຫ້ຄົນຄິດໄດ້ຢ່າງຊັດເຈນຂຶ້ນ. ມັນຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາເຂົ້າໃຈໂລກ ແລະ ວິທີທີ່ຄົນເຮົາປະຕິບັດ ແລະ ຄິດ. ນັກປັດຊະຍາເຊື່ອວ່າການຕັ້ງຄຳຖາມທາງປັດຊະຍາມີປະໂຫຍດ. ມັນນຳມາເຊິ່ງປັນຍາ ແລະ ຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບໂລກ ແລະ ເຊິ່ງກັນ ແລະ ກັນ.

ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ບາງຄົນຄິດວ່າປັດຊະຍາສາມາດເປັນອັນຕະລາຍ. ນີ້ເພາະວ່າມັນຊຸກຍູ້ໃຫ້ມີການຄິດຢ່າງເສລີ ແລະ ມັກຈະຕັ້ງຄຳຖາມຕໍ່ຄວາມເຊື່ອທີ່ຄົນອື່ນຍຶດຖືຢ່າງໜັກແໜ້ນ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ, ແນວຄິດແບບອັດຕະຖິພາວະນິຍົມ (Existentialism) ບາງຢ່າງສະເໜີວ່າຊີວິດບໍ່ມີຄວາມໝາຍນອກຈາກສິ່ງທີ່ເຮົາສ້າງຂຶ້ນເອງ.

ມັນສຳຄັນທີ່ຈະຮູ້ວ່າທຸກວິທະຍາສາດທີ່ສຳຄັນ ເຊັ່ນ: ຟີຊິກ, ຊີວະສາດ, ແລະ ເຄມີສາດ, ລ້ວນແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນມາຈາກສ່ວນໜຶ່ງຂອງປັດຊະຍາ. ຂະບວນການນີ້ຍັງສືບຕໍ່ມາຮອດປັດຈຸບັນ; ຈິດຕະວິທະຍາຫາກໍ່ກາຍເປັນວິທະຍາສາດແຍກຕ່າງຫາກໃນສະຕະວັດທີ່ຜ່ານມາ. ນີ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າປັດຊະຍາມີປະໂຫຍດ ເພາະມັນຊ່ວຍສ້າງວິທະຍາສາດປະເພດໃໝ່ໆ.

ສິ່ງທີ່ນັກປັດຊະຍາເຮັດ

ນັກປັດຊະຍາຕັ້ງຄຳຖາມກ່ຽວກັບແນວຄິດ (ຄວາມໝາຍ). ພວກເຂົາພະຍາຍາມຫາຄຳຕອບຕໍ່ຄຳຖາມເຫຼົ່ານີ້. ບາງຄັ້ງ, ນັກຄິດພົບວ່າການຫາຄຳທີ່ເໝາະສົມເພື່ອອະທິບາຍແນວຄິດຂອງຕົນແມ່ນຍາກ. ນັກປັດຊະຍາບາງຄົນແມ່ນນັກຄິດເຕັມເວລາທີ່ເອີ້ນວ່າ ນັກວິຊາການ. ພວກເຂົາເຮັດວຽກໃຫ້ມະຫາວິທະຍາໄລ. ນັກປັດຊະຍາເຫຼົ່ານີ້ຂຽນປຶ້ມ ແລະ ບົດຄວາມກ່ຽວກັບປັດຊະຍາ. ພວກເຂົາຍັງສອນຫ້ອງຮຽນປັດຊະຍາໃຫ້ກັບນັກສຶກສາ. ນັກປັດຊະຍາຄົນອື່ນໆແມ່ນນັກຄິດ “ວຽກອະດິເລກ”. ພວກເຂົາຄິດກ່ຽວກັບປັດຊະຍາໃນເວລາຫວ່າງ.

ນັກປັດຊະຍາມັກໃຊ້ຕົວຢ່າງທີ່ເປັນຈິງ ແລະ ຈິນຕະນາການເພື່ອຊີ້ໃຫ້ເຫັນເຖິງຈຸດໃດໜຶ່ງ. ພວກເຂົາໃຊ້ເຫດຜົນ (Logic) ເພື່ອແກ້ໄຂບັນຫາ ແລະ ຕອບຄຳຖາມ. ການມີເຫດຜົນທີ່ສອດຄ່ອງກັນແມ່ນກະແຈສຳຄັນສຳລັບທິດສະດີທີ່ດີ.

ນັກປັດຊະຍາທີ່ມີຊື່ສຽງບາງຄົນ

ນັກປັດຊະຍາກຣີກບູຮານ: ອະຣິສໂຕເຕີລ, ເອປີຄູຣັດ, ເຮຣາຄລີຕຸສ, ເປຣໂຕ, ພີທາກຣັດ, ໂຊກຣາຕິສ.

ນັກປັດຊະຍາເອີຣົບ ແລະ ຕາເວັນຕົກຍຸກຫຼັງ: ນັກບຸນ ອອກສຕິນ, ນັກບຸນ ໂທມັດ ອະກວິນັດ, ດັນສ໌ ສະໂກຕຸສ, ໂບນາເວັນຕູຣາ, ວິນລຽມ ແຫ່ງ ອອກຄຳ, ຈອດ ບາກເລ, ອອກກຸສ ກອມ, ເຣເນ ເດກາດ, ຣັລຟ໌ ວອລໂດ ເອເມີສັນ, ຟຣີດຣິກ ເອນເກລສ໌, ຈອດ ວິນເຮມ ຟຣີດຣິກ ເຮເກລ, ໂທມັດ ຮອບສ໌, ເດວິດ ຮູມ, ອີມານູເອລ ຄານ, ເຊເຣນ ຄີເກກາດ, ກັອດຟຣີດ ວິນເຮມ ໄລບ໌ນິດຊ໌, ຈອນ ລັອກ, ນິກໂກໂລ ມາເກຍແວລລີ, ຈອນ ສະຕູອັດ ມິນ, ຢັງ-ຢາກ ຣຸສໂຊ, ອາເທີ ສະໂປນຮາວເອີ, ບາຣຸກ ສະປິໂນຊາ, ວິນລຽມ ວີເວລ, ຄາລ ມາກສ໌, ຟຣີດຣິກ ນິດເຊ.

ນັກປັດຊະຍາເອີຣົບ ແລະ ອາເມຣິກາ ສະໄໝໃໝ່: ລູອິດ ອັລຕູເຊຣ໌, ຈີ. ອີ. ເອັມ. ແອນສ໌ຄອມ, ຊີໂມນ ເດີ ໂບວົວ, ເດວິດ ຊາມເມີສ໌, ຄຣິສຕຽນ ເດຄວິນຊີ, ມີເຊລ ຟູໂກ, ມາຕິນ ໄຮເດເກີ, ຄາລ ປັອບເປີ, ຈອນ ຣອລສ໌, ເບີດຣານ ຣັດເຊລ, ຈອງ-ໂປຣ ຊາຕຣ໌, ລຸດວິກ ວິດເກນສະໄຕນ໌, ອັລແບຣ໌ ກາມູ.

ນັກປັດຊະຍາອາຊີ ແລະ ຕາເວັນອອກ: ອະວີເຊນນາ (Avicenna), ໂອໂຊ (Osho), ຂົງຈື້, ສິດທັດຖະ ໂຄຕະມະ (ພຸດທະເຈົ້າ), ໂອມາ ຄາຍຢາມ, ນານັກ, ຈວງຈື້, ເລົາຈື້, ໂຊຣະວາດີ, ອັລລາມາ ອິກບານ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/