ສະຫຼຸບ
Epistemology (ຍານວິທະຍາ) ເປັນຄຳສັບທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ສຳລັບສ່ວນໜຶ່ງທີ່ໜ້າສົນໃຈຂອງປັດຊະຍາ. ມັນແມ່ນເລື່ອງກ່ຽວກັບຄວາມຮູ້ທັງໝົດ! ລອງຄິດເບິ່ງວ່າເປັນການຕັ້ງຄຳຖາມວ່າ: "ຄວາມຮູ້ແມ່ນຫຍັງກັນແທ້?" ແລະ "ພວກເຮົາໄດ້ຮັບມັນມາໄດ້ແນວໃດ?" ຄົນທີ່ສຶກສາເລື່ອງຍານວິທະຍາຖືກເອີ້ນວ່າ ນັກຍານວິທະຍາ. ພວກເຂົາເປັນນັກປັດຊະຍາທີ່ມັກຄິດກ່ຽວກັບວິທີທີ່ພວກເຮົາຮູ້ສິ່ງຕ່າງໆ. ພວກເຂົາຖາມວ່າພວກເຮົາສາມາດຮູ້ຫຍັງໄດ້ຢ່າງແນ່ນອນແທ້ໆຫຼືບໍ່. ພວກເຂົາຍັງສົງໄສອີກວ່າຄວາມຮູ້ມີຈັກປະເພດ. ນັກຄິດຄົນໜຶ່ງໃນຍຸກທຳອິດທີ່ເວົ້າເຖິງເລື່ອງນີ້ຄື Xenophanes. ລາວມີຊີວິດຢູ່ດົນນານມາແລ້ວ (ປະມານ 570–470 ປີ ກ່ອນ ຄ.ສ.). ລາວໄດ້ເວົ້າປະໂຫຍກທີ່ມີຊື່ສຽງວ່າ ບໍ່ມີໃຜຮູ້ "ຄວາມຈິງທີ່ແນ່ນອນ" ຢ່າງແທ້ຈິງ. ເຖິງແມ່ນວ່າບາງຄົນຈະເວົ້າສິ່ງທີ່ເປັນຄວາມຈິງ, ພວກເຂົາກໍອາດຈະບໍ່ໄດ້ "ຮູ້" ມັນຢ່າງແທ້ຈິງ. ແນວຄິດນີ້ເປັນຮູບແບບເບື້ອງຕົ້ນຂອງລັດທິສົງໄສ (Skepticism) ເຊິ່ງໝາຍເຖິງການສົງໄສວ່າພວກເຮົາຈະສາມາດຮູ້ສິ່ງຕ່າງໆໄດ້ຢ່າງແນ່ນອນແທ້ໆຫຼືບໍ່. ຄວາມຮູ້ແມ່ນຫຍັງ? ຄວາມຮູ້ບໍ່ໄດ້ໝາຍເຖິງສິ່ງດຽວສະເໝີໄປ. ນັກປັດຊະຍາມີແນວຄິດທີ່ແຕກຕ່າງກັນກ່ຽວກັບຄວາມໝາຍຂອງການ "ຮູ້" ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ. ການຮູ້ວິທີເຮັດ ທຽບກັບ ການຮູ້ວ່າເປັນແນວໃດ ນັກປັດຊະຍາຊື່ Gilbert…
Epistemology (ຍານວິທະຍາ) ເປັນຄຳສັບທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ສຳລັບສ່ວນໜຶ່ງທີ່ໜ້າສົນໃຈຂອງປັດຊະຍາ. ມັນແມ່ນເລື່ອງກ່ຽວກັບຄວາມຮູ້ທັງໝົດ! ລອງຄິດເບິ່ງວ່າເປັນການຕັ້ງຄຳຖາມວ່າ: “ຄວາມຮູ້ແມ່ນຫຍັງກັນແທ້?” ແລະ “ພວກເຮົາໄດ້ຮັບມັນມາໄດ້ແນວໃດ?”
ຄົນທີ່ສຶກສາເລື່ອງຍານວິທະຍາຖືກເອີ້ນວ່າ ນັກຍານວິທະຍາ. ພວກເຂົາເປັນນັກປັດຊະຍາທີ່ມັກຄິດກ່ຽວກັບວິທີທີ່ພວກເຮົາຮູ້ສິ່ງຕ່າງໆ. ພວກເຂົາຖາມວ່າພວກເຮົາສາມາດຮູ້ຫຍັງໄດ້ຢ່າງແນ່ນອນແທ້ໆຫຼືບໍ່. ພວກເຂົາຍັງສົງໄສອີກວ່າຄວາມຮູ້ມີຈັກປະເພດ.
ນັກຄິດຄົນໜຶ່ງໃນຍຸກທຳອິດທີ່ເວົ້າເຖິງເລື່ອງນີ້ຄື Xenophanes. ລາວມີຊີວິດຢູ່ດົນນານມາແລ້ວ (ປະມານ 570–470 ປີ ກ່ອນ ຄ.ສ.). ລາວໄດ້ເວົ້າປະໂຫຍກທີ່ມີຊື່ສຽງວ່າ ບໍ່ມີໃຜຮູ້ “ຄວາມຈິງທີ່ແນ່ນອນ” ຢ່າງແທ້ຈິງ. ເຖິງແມ່ນວ່າບາງຄົນຈະເວົ້າສິ່ງທີ່ເປັນຄວາມຈິງ, ພວກເຂົາກໍອາດຈະບໍ່ໄດ້ “ຮູ້” ມັນຢ່າງແທ້ຈິງ. ແນວຄິດນີ້ເປັນຮູບແບບເບື້ອງຕົ້ນຂອງລັດທິສົງໄສ (Skepticism) ເຊິ່ງໝາຍເຖິງການສົງໄສວ່າພວກເຮົາຈະສາມາດຮູ້ສິ່ງຕ່າງໆໄດ້ຢ່າງແນ່ນອນແທ້ໆຫຼືບໍ່.
ຄວາມຮູ້ແມ່ນຫຍັງ?
ຄວາມຮູ້ບໍ່ໄດ້ໝາຍເຖິງສິ່ງດຽວສະເໝີໄປ. ນັກປັດຊະຍາມີແນວຄິດທີ່ແຕກຕ່າງກັນກ່ຽວກັບຄວາມໝາຍຂອງການ “ຮູ້” ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງ.
ການຮູ້ວິທີເຮັດ ທຽບກັບ ການຮູ້ວ່າເປັນແນວໃດ
ນັກປັດຊະຍາຊື່ Gilbert Ryle ໄດ້ກ່າວເຖິງປະເພດຫຼັກຂອງຄວາມຮູ້ໄວ້ 2 ປະເພດ:
- ການຮູ້ວິທີເຮັດ (Knowing how): ເປັນເລື່ອງກ່ຽວກັບທັກສະ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ຮູ້ວິທີຂີ່ລົດຖີບ ຫຼື ວິທີຫຼິ້ນເຄື່ອງດົນຕີ. ມັນເປັນເລື່ອງຂອງການລົງມືເຮັດ.
- ການຮູ້ວ່າເປັນແນວໃດ (Knowing that): ເປັນເລື່ອງກ່ຽວກັບຂໍ້ເທັດຈິງ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ຮູ້ວ່າທ້ອງຟ້າເປັນສີຟ້າ ຫຼື 2+2=4. ມັນເປັນເລື່ອງຂອງການເຂົ້າໃຈຂໍ້ມູນ.
ບາງຄັ້ງ, ການຮູ້ວິທີປະຕິບັດຕົວໃຫ້ດີກໍເປັນປະເພດຂອງ “ການຮູ້ວິທີເຮັດ” ເຊັ່ນກັນ. ວິທະຍາສາດມັກຈະສຸມໃສ່ “ການຮູ້ວ່າເປັນແນວໃດ” ວ່າສິ່ງຕ່າງໆເປັນຄວາມຈິງ.
ຄວາມຮູ້ທາງເຫດຜົນ ທຽບກັບ ຄວາມຮູ້ທາງປະສົບການ
ນັກປັດຊະຍາຍັງຖົກຖຽງກັນວ່າຄວາມຮູ້ມາຈາກໃສ:
- ຄວາມຮູ້ທາງເຫດຜົນ (Rational knowledge): ຄວາມຮູ້ປະເພດນີ້ມາຈາກການຄິດ ແລະ ການໃຊ້ເຫດຜົນພາຍໃນຈິດໃຈຂອງຕົນເອງ. ມັນຄືກັບການແກ້ປິດສະໜາໂດຍໃຊ້ພຽງແຕ່ຄວາມຄິດຂອງທ່ານເທົ່ານັ້ນ. ບາງຄົນເຊື່ອວ່າທ່ານສາມາດໄດ້ຮັບຄວາມຮູ້ດ້ວຍວິທີນີ້ໂດຍບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງເບິ່ງ ຫຼື ຈັບຕ້ອງສິ່ງໃດເລີຍ.
- ຄວາມຮູ້ທາງປະສົບການ (Empirical knowledge): ຄວາມຮູ້ນີ້ມາຈາກການຮັບຮູ້ຜ່ານທາງປະສາດສຳຜັດ. ມັນແມ່ນສິ່ງທີ່ທ່ານຮຽນຮູ້ໂດຍການເບິ່ງ, ການຟັງ, ການຈັບຕ້ອງ, ການຊີມລົດຊາດ, ຫຼື ການດົມກິ່ນ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ການຮູ້ວ່າໄຟຮ້ອນເພາະທ່ານສຳຜັດກັບຄວາມອົບອຸ່ນຂອງມັນ. ສ່ວນໃຫຍ່ຂອງສິ່ງທີ່ພວກເຮົາຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບໂລກແມ່ນຄວາມຮູ້ທາງປະສົບການ.
ພວກເຮົາສາມາດເຮັດຜິດໄດ້ບໍ?
ຄຳຖາມໃຫຍ່ອີກຂໍ້ໜຶ່ງແມ່ນກ່ຽວກັບຄວາມຜິດພາດ. ຄວາມຮູ້ສາມາດຜິດໄດ້ບໍ?
- ນັກຄິດບາງຄົນເຊື່ອວ່າ ຖ້າສິ່ງໃດໜຶ່ງແມ່ນ “ຄວາມຮູ້” ຢ່າງແທ້ຈິງ, ມັນຈະຜິດບໍ່ໄດ້. ຖ້າທ່ານເຮັດຜິດ, ສະແດງວ່າສິ່ງນັ້ນບໍ່ແມ່ນຄວາມຮູ້ທີ່ແທ້ຈິງຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນ.
- ນັກປັດຊະຍາຄົນອື່ນໆ, ເຊັ່ນ Ludwig Wittgenstein, ຄິດວ່າການເຮັດຜິດເປັນສ່ວນໜຶ່ງທີ່ປົກກະຕິຂອງການຮຽນຮູ້. ພວກເຂົາເຊື່ອວ່າການພະຍາຍາມເຂົ້າໃຈສິ່ງຕ່າງໆ, ເຖິງແມ່ນວ່າບາງຄັ້ງທ່ານຈະເຮັດຜິດ, ກໍເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງວິທີທີ່ຄວາມຮູ້ຈະເຕີບໃຫຍ່ຂຶ້ນ.
ຍັງມີການໂຕ້ວາທີທີ່ໜ້າສົນໃຈອື່ນໆອີກຫຼາຍຢ່າງໃນຍານວິທະຍາ!
ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/