ວັນນະຄະດີ (Literature) ແມ່ນຫຍັງ?

ວັນນະຄະດີ (Literature) ແມ່ນການລວບລວມຜົນງານທີ່ຂຽນ ຫຼື ບອກເລົ່າທີ່ຖືກພິຈາລະນາວ່າເປັນສິລະປະ. ມັນໃຊ້ຄຳສັບເພື່ອເລົ່າເລື່ອງ, ແບ່ງປັນແນວຄວາມຄິດ, ຫຼື ສະແດງຄວາມຮູ້ສຶກ. ວັນນະຄະດີສ່ວນໃຫຍ່ຖືກບັນທຶກເປັນລາຍລັກອັກສອນ, ແຕ່ບາງເລື່ອງລາວ ແລະ ບົດກະວີກໍໄດ້ຖືກຖ່າຍທອດໃນຕອນທຳອິດໂດຍການທີ່ຜູ້ຄົນບອກເລົ່າໃຫ້ກັນຟັງ.

ປຶ້ມເກົ່າຢູ່ຫໍສະໝຸດ.

ເມື່ອພວກເຮົາເວົ້າເຖິງວັນນະຄະດີ, ພວກເຮົາມັກຈະໝາຍເຖິງຜົນງານທີ່ຂຽນໄດ້ດີ ເຊັ່ນ: ບົດກະວີ, ບົດລະຄອນ, ຫຼື ນະວະນິຍາຍ. ຜົນງານເຫຼົ່ານີ້ສາມາດຈັດກຸ່ມໄດ້ຫຼາຍວິທີ. ຕົວຢ່າງ, ພວກມັນສາມາດຈັດກຸ່ມຕາມພາສາທີ່ໃຊ້ຂຽນ, ຊ່ວງເວລາທີ່ຜົນງານນັ້ນເກີດຂຶ້ນ, ຫຼື ປະເພດ (genre) ຂອງມັນ. ຄຳວ່າ “ວັນນະຄະດີ” (literature) ມາຈາກຄຳພາສາລາຕິນທີ່ໝາຍເຖິງ “ການຮຽນຮູ້” ຫຼື “ການຂຽນ”.

ຜົນງານວັນນະຄະດີທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດບາງຢ່າງແມ່ນ ມະຫາກາບ (epic poems). ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນເລື່ອງລາວທີ່ຍາວນານກ່ຽວກັບວິລະບູລຸດ ແລະ ການຜະຈົນໄພຂອງພວກເຂົາ. ຕົວຢ່າງທີ່ມີຊື່ສຽງລວມມີ ຣາມາຍະນະ (Ramayana) ແລະ ມະຫາພາລະຕະ (Mahabharata) ຈາກອິນເດຍ. ບົດກະວີຂອງເກຣັກ ເຊັ່ນ ໂອດີສຊີ (Odyssey) ແລະ ອີລຽດ (Iliad) ໂດຍ ໂຮເມີ (Homer) ກໍມີຄວາມເກົ່າແກ່ຫຼາຍເຊັ່ນກັນ. ໃນຕອນທຳອິດ, ພວກມັນຖືກບອກເລົ່າອອກສຽງ ແລະ ຕໍ່ມາຈຶ່ງຖືກບັນທຶກເປັນລາຍລັກອັກສອນໃນປະມານ 800 ປີກ່ອນຄຣິດສະການ.

ຮູບແບບຫຼັກຂອງວັນນະຄະດີ

ວັນນະຄະດີມີຫຼາຍຮູບແບບ, ແຕ່ລະຮູບແບບມີວິທີການໃຊ້ຄຳສັບທີ່ເປັນເອກະລັກສະເພາະ.

ບົດກະວີ (Poetry)

ຮູບພາບ Calligram ໂດຍ Guillaume Apollinaire. ບົດກະວີເຫຼົ່ານີ້ໃຊ້ຄຳສັບເພື່ອສ້າງເປັນຮູບພາບ.

ບົດກະວີແມ່ນປະເພດຂອງວັນນະຄະດີທີ່ໃຊ້ພາສາໃນແບບພິເສດ. ມັນມັກຈະເນັ້ນໃສ່ສຽງ ແລະ ຈັງຫວະຂອງຄຳສັບ. ບົດກະວີສາມາດເຮັດໃຫ້ທ່ານຮູ້ສຶກເຖິງອາລົມບາງຢ່າງ ຫຼື ຄິດກ່ຽວກັບສິ່ງຕ່າງໆໃນແງ່ໃໝ່.

ບໍ່ຄືກັບການຂຽນແບບທົ່ວໄປ (ທີ່ເອີ້ນວ່າ ຮ້ອຍແກ້ວ), ບົດກະວີມັກຈະຈັດເປັນແຖວແທນທີ່ຈະເປັນປະໂຫຍກ. ວິທີທີ່ຄຳສັບຖືກຈັດລຽງໃນບົດກະວີສາມາດມີຄວາມສຳຄັນເທົ່າກັບຄວາມໝາຍຂອງມັນ. ເປັນເວລາດົນນານມາແລ້ວທີ່ບົດກະວີຖືກກຳນົດໂດຍຈັງຫວະ ແລະ ແຖວຂອງມັນ. ບົດກະວີອາດຈະເກົ່າແກ່ກວ່າການຂຽນຕົວໜັງສືເອງດ້ວຍຊ້ຳ ເພາະບົດກະວີຍຸກທຳອິດຫຼາຍບົດແມ່ນຖືກບອກເລົ່າ ແລະ ຈົດຈຳໂດຍການຟັງ.

ຮ້ອຍແກ້ວ (Prose)

Johann Wolfgang von Goethe, ນັກຂຽນເຢຍລະມັນທີ່ມີຊື່ສຽງ.

ຮ້ອຍແກ້ວແມ່ນຮູບແບບທີ່ພົບເຫັນຫຼາຍທີ່ສຸດຂອງພາສາທີ່ຂຽນ. ມັນໃຊ້ໄວຍະກອນປົກກະຕິ ແລະ ຮູບແບບການເວົ້າທີ່ເປັນທຳມະຊາດ. ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າມັນໄຫຼລື່ນຄືກັບການສົນທະນາ ຫຼື ການຂຽນປະຈຳວັນ, ໂດຍໃຊ້ປະໂຫຍກ ແລະ ວັກ. ຮ້ອຍແກ້ວແຕກຕ່າງຈາກບົດກະວີເພາະປົກກະຕິແລ້ວມັນບໍ່ມີຈັງຫວະ ຫຼື ໂຄງສ້າງແຖວທີ່ຕາຍຕົວ.

• ນະວະນິຍາຍ (Novel): ເປັນເລື່ອງເລົ່າສົມມຸດທີ່ຍາວນານຂຽນເປັນຮ້ອຍແກ້ວ. ນະວະນິຍາຍມັກຈະສຳຫຼວດສະຖານະການ ແລະ ຕົວລະຄອນໃນຊີວິດຈິງ. ຄຳວ່າ “novel” ໃນຕອນທຳອິດໝາຍເຖິງ “ຂ່າວ” ແລະ ຕໍ່ມາໄດ້ໝາຍເຖິງສິ່ງໃໝ່, ບໍ່ວ່າຈະເປັນຄວາມຈິງ ຫຼື ເລື່ອງແຕ່ງ. ນະວະນິຍາຍສະໄໝໃໝ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມໃນປະມານຊຸມປີ 1700. ໃນປັດຈຸບັນ, ພວກມັນແມ່ນປະເພດວັນນະຄະດີທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມຫຼາຍທີ່ສຸດປະເພດໜຶ່ງ.
• ນະວະນິຍາຍຂະໜາດສັ້ນ (Novella): ເປັນເລື່ອງທີ່ສັ້ນກວ່ານະວະນິຍາຍ ແຕ່ຍາວກວ່າເລື່ອງສັ້ນ. ບໍ່ມີກົດລະບຽບທີ່ແນ່ນອນວ່າ Novella ຄວນມີຈັກຄຳ. ຜູ້ພິມ ແລະ ລາງວັນວັນນະຄະດີມັກຈະມີມາດຖານກ່ຽວກັບຄວາມຍາວຂອງມັນເອງ. ຍ້ອນຂະໜາດຂອງມັນ, Novella ສາມາດມີຄວາມເລິກເຊິ່ງບາງສ່ວນຂອງນະວະນິຍາຍ ແລະ ມີຈຸດສຸມຂອງເລື່ອງສັ້ນ.
• ເລື່ອງສັ້ນ (Short story): ເປັນການເລົ່າເລື່ອງສົມມຸດໂດຍຫຍໍ້. ມັນຍາກທີ່ຈະບອກວ່າເລື່ອງສັ້ນເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນຕັ້ງແຕ່ເມື່ອໃດ. ບາງຄົນຄິດວ່າການເລົ່າເລື່ອງສັ້ນໆໃນຍຸກທຳອິດ, ເຊັ່ນ: ເລື່ອງໃນຄຳພີໄບເບິນ, ແມ່ນເລື່ອງສັ້ນ. ຄົນອື່ນໆກ່າວເຖິງນັກຂຽນເຊັ່ນ Edgar Allan Poe ຫຼື Anton Chekhov ໃນຖານະປາດຖະຈານຂອງເລື່ອງສັ້ນສະໄໝໃໝ່. ເລື່ອງສັ້ນມັກຈະເນັ້ນໃສ່ເຫດການດຽວ ຫຼື ຕົວລະຄອນຈຳນວນໜ້ອຍ.

ບົດລະຄອນ (Drama)

ບົດລະຄອນແມ່ນວັນນະຄະດີທີ່ຕັ້ງໃຈໄວ້ເພື່ອການສະແດງ. ນີ້ສາມາດລວມເຖິງບົດລະຄອນຕ່າງໆ, ເຊິ່ງເປັນຜົນງານທີ່ຂຽນໂດຍນັກຂຽນບົດລະຄອນ (playwright) ສຳລັບເວທີສະແດງ. ບົດລະຄອນສ່ວນໃຫຍ່ໃຊ້ບົດສົນທະນາ (ການເວົ້າ) ລະຫວ່າງຕົວລະຄອນ. ພວກມັນມັກຈະຕັ້ງໃຈໃຫ້ເບິ່ງໃນໂຮງລະຄອນຫຼາຍກວ່າການອ່ານພຽງຢ່າງດຽວ.

ບາງຄັ້ງ, ບົດລະຄອນກໍຖືກຂຽນຂຶ້ນເພື່ອອ່ານເທົ່ານັ້ນ. ນີ້ເອີ້ນວ່າ “closet drama”. ຄວາມໝາຍເຕັມຂອງມັນສາມາດເຂົ້າໃຈໄດ້ພຽງແຕ່ການອ່ານໃນໜ້າປຶ້ມ. ເປັນເວລາດົນນານທີ່ບົດລະຄອນເກືອບທັງໝົດຖືກຂຽນເປັນບົດກອນ, ເຊັ່ນດຽວກັບບົດກະວີ.

ບົດລະຄອນເກຣັກແມ່ນໜຶ່ງໃນຮູບແບບຂອງບົດລະຄອນທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດທີ່ພວກເຮົາຮູ້ຈັກດີ. ໂສກນາດຕະກຳ (Tragedy) ເປັນປະເພດໜຶ່ງຂອງບົດລະຄອນທີ່ສະແດງໃນງານເທດສະການທາງສາດສະໜາ ແລະ ພົນລະເມືອງ. ບົດລະຄອນເຫຼົ່ານີ້ມັກຈະເລົ່າເລື່ອງທີ່ຮ້າຍແຮງໂດຍອີງໃສ່ເຫດການທາງປະຫວັດສາດ ຫຼື ຕຳນານທີ່ມີຊື່ສຽງ.

ດ້ວຍເຕັກໂນໂລຢີໃໝ່, ບົດລະຄອນໄດ້ກ້າວຂ້າມຜ່ານເວທີສະແດງໄປແລ້ວ. ຕົວຢ່າງ, War of the Worlds (ທາງວິທະຍຸ) ໃນປີ 1938 ເປັນບົດລະຄອນທາງວິທະຍຸທີ່ມີຊື່ສຽງ. ບົດລະຄອນຫຼາຍເລື່ອງຍັງຖືກນຳມາສ້າງເປັນຮູບເງົາ ຫຼື ລາຍການໂທລະພາບ. ແລະບາງຄັ້ງ, ເລື່ອງລາວຈາກໂທລະພາບ, ຮູບເງົາ, ຫຼື ວິທະຍຸ ກໍຖືກນຳມາປ່ຽນເປັນປຶ້ມ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/