ອາຍຸຍືນຂອງມະນຸດ (Human longevity) ແມ່ນຫຍັງ?

ອາຍຸຍືນຂອງມະນຸດ (Longevity) ອາດໝາຍເຖິງສະມາຊິກທີ່ມີອາຍຸຍືນເປັນພິເສດໃນປະຊາກອນ, ໃນຂະນະທີ່ອາຍຸໄຂ (Life expectancy) ຖືກກໍານົດໃນທາງສະຖິຕິວ່າເປັນຈໍານວນປີສະເລ່ຍທີ່ຍັງເຫຼືອຢູ່ຕາມອາຍຸທີ່ກຳນົດ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ອາຍຸໄຂແຕ່ເກີດຂອງປະຊາກອນ ແມ່ນເທົ່າກັບອາຍຸສະເລ່ຍໃນເວລາເສຍຊີວິດຂອງຄົນທັງໝົດທີ່ເກີດໃນປີດຽວກັນ (ໃນກໍລະນີຂອງກຸ່ມຄົນ).

ການປຽບທຽບອາຍຸໄຂສະເລ່ຍຂອງຊາຍ ແລະ ຍິງ ແຕ່ເກີດຕາມປະເທດ ແລະ ເຂດແຄວ້ນ ທີ່ກຳນົດໂດຍອົງການອະນາໄມໂລກ (WHO) ສໍາລັບປີ 2019. ເສັ້ນຈຸດສີຂຽວສະແດງເຖິງອາຍຸໄຂທີ່ເທົ່າກັນລະຫວ່າງຍິງ ແລະ ຊາຍ. ຂະໜາດຂອງຟອງອາກາດແມ່ນເປັນສັດສ່ວນກັບຈໍານວນປະຊາກອນຂອງປະເທດນັ້ນໆ ໂດຍອີງຕາມການຄາດຄະເນຂອງສະຫະປະຊາຊາດ.

ການສຶກສາເລື່ອງອາຍຸຍືນຂອງມະນຸດ ອາດກ່ຽວຂ້ອງກັບວິທີການຕ່າງໆທີ່ຄາດວ່າຈະສາມາດຍືດອາຍຸໄດ້. ຄວາມຍືນຍາວບໍ່ພຽງແຕ່ເປັນຫົວຂໍ້ສໍາລັບວົງການວິທະຍາສາດເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງເປັນຫົວຂໍ້ສໍາລັບນັກຂຽນວັນນະກຳທ່ອງທ່ຽວ, ວິທະຍາສາດແຟນຕາຊີ, ແລະ ນິຍາຍຢູໂທເປຍອີກດ້ວຍ. ນໍ້າພຸແຫ່ງຄວາມໜຸ່ມນ້ອຍໃນຕໍານານ ໄດ້ປາກົດຢູ່ໃນຜົນງານຂອງ Herodotus ນັກປະຫວັດສາດຊາວເກຣັກບູຮານ.

ເນື່ອງມາຈາກມັນມີຄວາມຫຍຸ້ງຍາກຫຼາຍ ໃນການຢັ້ງຢືນອາຍຸທີ່ຍືນຍາວທີ່ສຸດຂອງມະນຸດ ເນື່ອງຈາກສະຖິຕິການເກີດບໍ່ຖືກຕ້ອງ ຫຼື ບໍ່ຄົບຖ້ວນ. ເລື່ອງແຕ່ງ, ຕໍານານ, ແລະ ນິທານພື້ນເມືອງ ໄດ້ສະເໜີ ຫຼື ກ່າວອ້າງເຖິງອາຍຸໄຂໃນອະດີດ ຫຼື ອະນາຄົດ ທີ່ຍາວນານກວ່າທີ່ໄດ້ຮັບການຢັ້ງຢືນຕາມມາດຕະຖານສະໄໝໃໝ່ຫຼາຍ, ແລະ ເລື່ອງເລົ່າກ່ຽວກັບຄວາມຍືນຍາວລວມເຖິງການກ່າວອ້າງກ່ຽວກັບຄວາມຍືນຍາວທີ່ຍັງບໍ່ໄດ້ຮັບການຢັ້ງຢືນ ກໍມັກຈະເວົ້າເຖິງການມີຢູ່ຂອງມັນໃນປັດຈຸບັນ.

ອາຍຸໄຂສະເລ່ຍ, ຮອດປີ 2010

ອາຍຸໄຂແຕ່ເກີດ (LEB) ໃນປະເທດ OECD

ປັດໄຈຕ່າງໆປະກອບສ່ວນເຂົ້າໃນຄວາມຍືນຍາວຂອງບຸກຄົນ. ປັດໄຈທີ່ສຳຄັນຕໍ່ອາຍຸໄຂລວມມີ ເພດ, ພັນທຸກຳ, ການເຂົ້າເຖິງການບໍລິການດ້ານສຸຂະພາບ, ສຸຂະອະນາໄມ, ອາຫານ ແລະ ໂພຊະນາການ, ການອອກກຳລັງກາຍ, ຮູບແບບການດຳລົງຊີວິດ, ແລະ ອັດຕາການເກີດອາຊະຍາກຳ. ລຸ່ມນີ້ແມ່ນລາຍຊື່ຂອງອາຍຸໄຂສະເລ່ຍໃນປະເທດປະເພດຕ່າງໆ:

• ປະເທດທີ່ພັດທະນາແລ້ວ: ອາຍຸລະຫວ່າງ 77–90 ປີ (ຕົວຢ່າງ: ການາດາ: 81.29 ປີ, ຄາດຄະເນປີ 2010)
• ປະເທດທີ່ກຳລັງພັດທະນາ: ອາຍຸລະຫວ່າງ 32–80 ປີ (ຕົວຢ່າງ: ໂມຊຳບິກ: 41.37 ປີ, ຄາດຄະເນປີ 2010)

ອາຍຸຍືນຂອງປະຊາກອນກຳລັງເພີ່ມຂຶ້ນ ໃນຂະນະທີ່ອາຍຸໄຂສະເລ່ຍທົ່ວໂລກເພີ່ມສູງຂຶ້ນ:

ປະເທດ	ອາຍຸໄຂໃນປີ 2002	ອາຍຸໄຂໃນປີ 2010/2011
ອົດສະຕຣາລີ	80 ປີ	81.72 ປີ (2010)
ຝຣັ່ງ	79.05 ປີ	81.09 ປີ (2010)
ເຢຍລະມັນ	77.78 ປີ	79.41 ປີ (2010)
ອີຕາລີ	79.25 ປີ	80.33 ປີ (2010)
ຍີ່ປຸ່ນ	81.56 ປີ	82.84 ປີ (2010)
ໂມນາໂກ	79.12 ປີ	79.73 ປີ (2011)
ສະເປນ	79.06 ປີ	81.07 ປີ (2010)
ສະຫະລາຊະອານາຈັກ	80 ປີ	81.73 ປີ (2010)
ສະຫະລັດອາເມຣິກາ	77.4 ປີ	78.24 ປີ (2010)

ບຸກຄົນທີ່ມີອາຍຸຍືນ

ຄູ່ສາມີພັນລະຍາຜູ້ສູງອາຍຸໃນປະເທດປອກຕຸຍການ

ກຸ່ມຄົ້ນຄວ້າດ້ານຊີວະວິທະຍາຂອງຄວາມແກ່ຊະລາ (Gerontology Research Group) ເປັນຜູ້ຢັ້ງຢືນສະຖິຕິຄວາມຍືນຍາວໃນປັດຈຸບັນຕາມມາດຕະຖານສະໄໝໃໝ່ ແລະ ເປັນຜູ້ເບິ່ງແຍງລາຍຊື່ຂອງບຸກຄົນທີ່ມີອາຍຸ 110 ປີຂຶ້ນໄປ (supercentenarians); ຍັງມີການກ່າວອ້າງເຖິງຄວາມຍືນຍາວອື່ນໆອີກຫຼາຍຢ່າງທີ່ບໍ່ໄດ້ຮັບການຢັ້ງຢືນ. ບຸກຄົນທີ່ຄອງສະຖິຕິມີດັ່ງນີ້:

• Eilif Philipsen (21 ກໍລະກົດ 1682 – 20 ມິຖຸນາ 1785, ອາຍຸ 102 ປີ, 333 ວັນ): ເປັນບຸກຄົນທໍາອິດທີ່ອາຍຸຮອດ 100 ປີ (ໃນວັນທີ 21 ກໍລະກົດ 1782) ແລະ ສາມາດຢັ້ງຢືນອາຍຸໄດ້.
• Geert Adriaans Boomgaard (1788–1899, ອາຍຸ 110 ປີ, 135 ວັນ): ເປັນບຸກຄົນທໍາອິດທີ່ອາຍຸຮອດ 110 ປີ (ໃນວັນທີ 21 ກັນຍາ 1898) ແລະ ສາມາດຢັ້ງຢືນອາຍຸໄດ້.
• Margaret Ann Neve (18 ພຶດສະພາ 1792 – 4 ເມສາ 1903, ອາຍຸ 110 ປີ, 346 ວັນ): ເປັນຍິງຄົນທໍາອິດທີ່ມີອາຍຸ 110 ປີຂຶ້ນໄປທີ່ໄດ້ຮັບການຢັ້ງຢືນ (ໃນວັນທີ 18 ພຶດສະພາ 1902).
• Jeanne Calment (1875–1997, ອາຍຸ 122 ປີ, 164 ວັນ): ເປັນບຸກຄົນທີ່ອາຍຸຍືນທີ່ສຸດໃນປະຫວັດສາດທີ່ໄດ້ຮັບການຢັ້ງຢືນໂດຍເອກະສານສະໄໝໃໝ່. ສິ່ງນີ້ເປັນຕົວການກຳນົດອາຍຸໄຂສູງສຸດຂອງມະນຸດໃນຍຸກປັດຈຸບັນ, ເຊິ່ງກຳນົດໂດຍບຸກຄົນທີ່ມີອາຍຸຍືນທີ່ສຸດເທົ່າທີ່ເຄີຍມີການບັນທຶກໄວ້.
• Sarah Knauss (1880–1999, ອາຍຸ 119 ປີ, 97 ວັນ): ເປັນບຸກຄົນທີ່ອາຍຸຍືນທີ່ສຸດອັນດັບ 3 ທີ່ມີການບັນທຶກໄວ້ໃນຍຸກສະໄໝໃໝ່ ແລະ ເປັນຊາວອາເມຣິກັນທີ່ອາຍຸຍືນທີ່ສຸດ.
• Jiroemon Kimura (1897–2013, ອາຍຸ 116 ປີ, 54 ວັນ): ເປັນຜູ້ຊາຍທີ່ມີອາຍຸຍືນທີ່ສຸດໃນປະຫວັດສາດທີ່ໄດ້ຮັບການຢັ້ງຢືນໂດຍເອກະສານສະໄໝໃໝ່.
• Kane Tanaka (1903–2022, ອາຍຸ 119 ປີ, 107 ວັນ): ເປັນບຸກຄົນທີ່ອາຍຸຍືນທີ່ສຸດອັນດັບ 2 ທີ່ມີການບັນທຶກໄວ້ໃນຍຸກສະໄໝໃໝ່ ແລະ ເປັນຊາວຍີ່ປຸ່ນທີ່ອາຍຸຍືນທີ່ສຸດ.

ປັດໄຈສຳຄັນ

ການສຶກສາທີ່ອີງໃສ່ຫຼັກຖານຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄວາມຍືນຍາວຂອງມະນຸດ ແມ່ນຂຶ້ນກັບສອງປັດໄຈຫຼັກຄື: ພັນທຸກຳ ແລະ ຮູບແບບການດຳລົງຊີວິດ.

ພັນທຸກຳ

ພັນທຸກຳຂອງຄວາມແກ່ຊະລາ

ການສຶກສາໃນຝາແຝດໄດ້ຄາດຄະເນວ່າ ປະມານ 20-30% ຂອງຄວາມແຕກຕ່າງໃນອາຍຸໄຂຂອງມະນຸດສາມາດກ່ຽວຂ້ອງກັບພັນທຸກຳ, ສ່ວນທີ່ເຫຼືອແມ່ນເກີດຈາກພຶດຕິກຳສ່ວນບຸກຄົນ ແລະ ປັດໄຈສິ່ງແວດລ້ອມທີ່ສາມາດປັບປ່ຽນໄດ້. ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີການເຊື່ອມໂຍງພັນທຸກຳຫຼາຍກວ່າ 200 ຮູບແບບ (gene variants) ກັບຄວາມຍືນຍາວ ຕາມຖານຂໍ້ມູນການຄົ້ນຄວ້າພັນທຸກຳມະນຸດຂອງສະຫະລັດ-ແບນຊິກ-ອັງກິດ, ແຕ່ສິ່ງເຫຼົ່ານີ້ອະທິບາຍໄດ້ພຽງແຕ່ສ່ວນນ້ອຍຂອງການຖ່າຍທອດທາງພັນທຸກຳເທົ່ານັ້ນ.

ເຊລສາຍພັນ Lymphoblastoid ທີ່ໄດ້ມາຈາກຕົວຢ່າງເລືອດຂອງຜູ້ທີ່ມີອາຍຸ 100 ປີຂຶ້ນໄປ ມີການເຄື່ອນໄຫວຂອງໂປຣຕີນຊ່ອມແຊມ DNA ທີ່ເອີ້ນວ່າ: PARP (Poly ADP ribose polymerase) ສູງກວ່າເຊລຈາກບຸກຄົນທີ່ອາຍຸນ້ອຍກວ່າ (ອາຍຸ 20 ຫາ 70 ປີ) ຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ເຊລລິມຟ໌ໂຟໄຊ (lymphocytic cells) ຂອງຜູ້ທີ່ມີອາຍຸ 100 ປີຂຶ້ນໄປ ມີຄຸນລັກສະນະຄ້າຍຄືກັບເຊລຂອງຄົນໜຸ່ມສາວ, ທັງໃນດ້ານຄວາມສາມາດໃນການກະຕຸ້ນກົນໄກການຊ່ອມແຊມຫຼັງຈາກການເສຍຫາຍຂອງ DNA ຈາກສານ H2O2 ແລະ ໃນດ້ານການສະແດງອອກຂອງຢີນ PARP. ການຄົ້ນພົບເຫຼົ່ານີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ການສະແດງອອກຂອງຢີນ PARP ທີ່ສູງຂຶ້ນມີສ່ວນຊ່ວຍໃຫ້ຜູ້ທີ່ມີອາຍຸ 100 ປີຂຶ້ນໄປມີອາຍຸຍືນ, ເຊິ່ງສອດຄ່ອງກັບທິດສະດີຄວາມເສຍຫາຍຂອງ DNA ຕໍ່ຄວາມແກ່ຊະລາ.

“ໄລຍະເວລາທີ່ມີສຸຂະພາບດີ (Healthspan), ອາຍຸໄຂຂອງພໍ່ແມ່, ແລະ ຄວາມຍືນຍາວ ມີຄວາມກ່ຽວພັນກັນສູງທາງພັນທຸກຳ.

ໃນເດືອນກໍລະກົດ 2020, ນັກວິທະຍາສາດໄດ້ໃຊ້ຂໍ້ມູນທາງຊີວະພາບສາທາລະນະຂອງປະຊາຊົນ 1.75 ລ້ານຄົນທີ່ມີຂໍ້ມູນອາຍຸໄຂທີ່ຊັດເຈນ ແລະ ໄດ້ລະບຸຕໍາແໜ່ງທາງພັນທຸກຳ (genomic loci) 10 ແຫ່ງ ທີ່ເບິ່ງຄືວ່າມີອິດທິພົນໂດຍກົງຕໍ່ໄລຍະເວລາທີ່ມີສຸຂະພາບດີ, ອາຍຸໄຂ ແລະ ຄວາມຍືນຍາວ. ໃນນັ້ນ, ເຄິ່ງໜຶ່ງບໍ່ເຄີຍຖືກລາຍງານມາກ່ອນໃນລະດັບຈີໂນມ (genome-wide significance) ແລະ ສ່ວນຫຼາຍແມ່ນກ່ຽວຂ້ອງກັບພະຍາດຫົວໃຈ ແລະ ຫຼອດເລືອດ, ພ້ອມທັງໄດ້ລະບຸວ່າຂະບວນການເຜົາຜານທາດເຫຼັກ (haem metabolism) ເປັນທາງເລືອກທີ່ໜ້າສົນໃຈສໍາລັບການຄົ້ນຄວ້າຕື່ມໃນຂົງເຂດນີ້. ການສຶກສາຂອງພວກເຂົາຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ລະດັບທາດເຫຼັກໃນເລືອດທີ່ສູງອາດຈະຫຼຸດຜ່ອນ, ແລະ ຢີນທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບການເຜົາຜານທາດເຫຼັກອາດຈະເພີ່ມຈຳນວນປີທີ່ມີສຸຂະພາບດີຂອງມະນຸດ.

“ໄລຍະເວລາທີ່ມີສຸຂະພາບດີ, ອາຍຸໄຂຂອງພໍ່ແມ່, ແລະ ຄວາມຍືນຍາວ ມີຄວາມກ່ຽວພັນກັນຢ່າງສູງທາງດ້ານພັນທຸກຳ.”

ຮູບແບບການດຳລົງຊີວິດ (Lifestyle)

ຄວາມຍືນຍາວເປັນລັກສະນະທີ່ມີຄວາມຍືດຫຍຸ່ນສູງ, ແລະ ປັດໄຈຕ່າງໆທີ່ສົ່ງຜົນຕໍ່ອົງປະກອບຂອງມັນສາມາດຕອບສະໜອງຕໍ່ສະພາບແວດລ້ອມທາງກາຍະພາບ (ແບບຄົງທີ່) ແລະ ການປ່ຽນແປງຮູບແບບການດຳລົງຊີວິດທີ່ຫຼາກຫຼາຍ: ການອອກກຳລັງກາຍ, ພຶດຕິກຳການກິນ, ສະພາບການເປັນຢູ່, ລວມເຖິງການໃຊ້ຢາ ແລະ ໂພຊະນາການເສີມ. ການສຶກສາໃນປີ 2012 ພົບວ່າການອອກກຳລັງກາຍໃນເວລາຫວ່າງພຽງເລັກນ້ອຍກໍສາມາດຍືດອາຍຸໄຂໄດ້ເຖິງ 4.5 ປີ.

ອາຫານ (Diet)

ຮອດປີ 2021, ຍັງບໍ່ມີຫຼັກຖານທາງຄລີນິກໃດທີ່ຢັ້ງຢືນວ່າການປະຕິບັດດ້ານອາຫານໃດໜຶ່ງຈະຊ່ວຍໃຫ້ມະນຸດມີອາຍຸຍືນ. ເຖິງແມ່ນວ່າສຸຂະພາບຈະສາມາດໄດ້ຮັບອິດທິພົນຈາກອາຫານ, ລວມທັງປະເພດອາຫານທີ່ບໍລິໂພກ, ປະລິມານແຄລໍຣີທີ່ໄດ້ຮັບ, ແລະ ໄລຍະເວລາ ຫຼື ຄວາມຖີ່ຂອງການຖືສິນອົດ (fasting), ແຕ່ກໍບໍ່ມີຫຼັກຖານທາງຄລີນິກທີ່ໜ້າເຊື່ອຖືວ່າການຖືສິນອົດຈະສົ່ງເສີມຄວາມຍືນຍາວໃນມະນຸດ ມາຮອດປີ 2021.

ການຈຳກັດແຄລໍຣີ (Caloric restriction) ເປັນວິທີການທີ່ໄດ້ຮັບການຄົ້ນຄວ້າຢ່າງກວ້າງຂວາງເພື່ອປະເມີນຜົນກະທົບຕໍ່ຄວາມແກ່ຊະລາ, ເຊິ່ງຖືກນິຍາມວ່າເປັນການຫຼຸດປະລິມານພະລັງງານຈາກອາຫານຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງເມື່ອທຽບກັບພະລັງງານທີ່ຮ່າງກາຍຕ້ອງການເພື່ອຮັກສານ້ຳໜັກ. ເພື່ອຮັບປະກັນຄວາມສົມດຸນຂອງລະບົບເຜົາຜານ (metabolic homeostasis), ອາຫານໃນລະຫວ່າງການຈຳກັດແຄລໍຣີຕ້ອງໃຫ້ພະລັງງານ, ທາດອາຫານຈຸລະພາກ, ແລະ ເສັ້ນໃຍອາຫານຢ່າງພຽງພໍ. ການສຶກສາບາງຢ່າງໃນລີງ rhesus ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າການຈຳກັດການໄດ້ຮັບແຄລໍຣີສົ່ງຜົນໃຫ້ອາຍຸຍືນຂຶ້ນ, ໃນຂະນະທີ່ການສຶກສາໃນສັດຊະນິດອື່ນບໍ່ພົບການປ່ຽນແປງທີ່ມີນໍ້າໜັກ. ອີງຕາມການຄົ້ນຄວ້າເບື້ອງຕົ້ນໃນມະນຸດ, ມີຫຼັກຖານໜ້ອຍຫຼາຍທີ່ຊີ້ວ່າການຈຳກັດແຄລໍຣີມີຜົນຕໍ່ອາຍຸໄຂ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ມີຄວາມເຊື່ອມໂຍງລະຫວ່າງອາຫານກັບພະຍາດອ້ວນ ແລະ ພະຍາດແຊກຊ້ອນທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄວາມອ້ວນ.

ເສັ້ນທາງທາງຊີວະພາບ (Biological pathways)

ສີ່ເສັ້ນທາງທາງຊີວະພາບທີ່ມີການສຶກສາຢ່າງລະອຽດ ເຊິ່ງເປັນທີ່ຮູ້ຈັກກັນວ່າຄວບຄຸມຄວາມແກ່ຊະລາ ແລະ ການປັບປ່ຽນເສັ້ນທາງເຫຼົ່ານີ້ມີຜົນຕໍ່ຄວາມຍືນຍາວຄື: Insulin/IGF-1, mechanistic target of rapamycin (mTOR), AMP-activating protein kinase (AMPK), ແລະ ເສັ້ນທາງ Sirtuin.

ການຄົ້ນຄວ້າໃໝ່ໆຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າການເຮັດວຽກຂອງລະບົບຫຼອດເລືອດ ແລະ ການໄຫຼວຽນຂອງເລືອດໃນເສັ້ນເລືອດຝອຍ (microcirculation) ມີບົດບາດສຳຄັນຕໍ່ຄວາມແກ່ຊະລາ ແລະ ຄວາມຍືນຍາວ. ການເຮັດວຽກຂອງເຊລບຸບຜິວຫຼອດເລືອດ (endothelial function), ເຊິ່ງຄວບຄຸມຄວາມຍືດຫຍຸ່ນຂອງຫຼອດເລືອດ, ການໄຫຼວຽນຂອງເລືອດ, ແລະ ການສົ່ງເລືອດໄປລ້ຽງເນື້ອເຍື່ອ, ໄດ້ຮັບການຍອມຮັບເພີ່ມຂຶ້ນວ່າເປັນປັດໄຈກຳນົດທີ່ສຳຄັນຕໍ່ສຸຂະພາບຂອງລະບົບຫົວໃຈ, ຫຼອດເລືອດ ແລະ ລະບົບເຜົາຜານ.

ແຮງທາງໄດນາມິກຂອງເລືອດ (hemodynamic forces) ເຊັ່ນ: ແຮງຂັດ (shear stress) ມີອິດທິພົນຕໍ່ເສັ້ນທາງການສົ່ງສັນຍານຂອງເຊລບຸບຜິວຫຼອດເລືອດ, ລວມທັງການຜະລິດໄນຕຣິກອອກໄຊ (nitric oxide), ເຊິ່ງປະກອບສ່ວນເຂົ້າໃນການຮັກສາຄວາມສົມດຸນຂອງລະບົບຫຼອດເລືອດ. ຄວາມຜິດປົກກະຕິໃນການໄຫຼວຽນຂອງເລືອດຝອຍ ແລະ ການເຮັດວຽກຂອງເຊລບຸບຜິວຫຼອດເລືອດ ມີຄວາມເຊື່ອມໂຍງກັບພະຍາດທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄວາມແກ່ຊະລາ ແລະ ການຫຼຸດລົງຂອງໄລຍະເວລາທີ່ມີສຸຂະພາບດີ.

ການປ່ຽນແປງຕາມການເວລາ

ປຶ້ມ Wanshou xianshu (ຄຳພີອາຍຸຍືນຂອງຜູ້ເປັນອະມະຕະ) ໂດຍ Wu Weizhen (ສະໄໝລາຊະວົງໝິງ, 1368-1644), ມີຈຸດປະສົງເພື່ອລວບລວມສຸດຍອດເຕັກນິກການຍືດອາຍຸຈາກຫຼາກຫຼາຍສຳນັກ. ປຶ້ມດັ່ງກ່າວໄດ້ຈັດວາງຂໍ້ຄວາມຄູ່ກັບຮູບແຕ້ມ ແລະ ໃຫ້ຂໍ້ມູນກ່ຽວກັບຢາທີ່ຄວນໃຊ້ຄວບຄູ່ກັບການຝຶກກາຍະບໍລິຫານ.

ໜ້າປົກຂອງປຶ້ມ ‘Human Longevity: Recording the name, age, place of residence, and year of the decease of 1712 persons who attained a century and upwards, from A.D. 66 to 1799’ (ອາຍຸຍືນຂອງມະນຸດ: ບັນທຶກຊື່, ອາຍຸ, ບ່ອນຢູ່ອາໄສ, ແລະ ປີເສຍຊີວິດຂອງ 1,712 ຄົນ ທີ່ມີອາຍຸຮອດ 100 ປີຂຶ້ນໄປ, ແຕ່ປີ ຄ.ສ. 66 ເຖິງ 1799) ໂດຍ James Easton.

ອາຍຸໄຂສະເລ່ຍຫຼັງຍຸກໂຄວິດ ໃນສະຫະລັດ, ອັງກິດ, ເນເທີແລນ ແລະ ອອສເຕຣຍ.

ໃນສະໄໝກ່ອນການປະຕິວັດອຸດສາຫະກຳ, ການເສຍຊີວິດໃນໄວໜຸ່ມ ແລະ ໄວອາຍຸປານກາງແມ່ນພົບເຫັນໄດ້ຫຼາຍກວ່າໃນປັດຈຸບັນ. ສິ່ງນີ້ບໍ່ໄດ້ເກີດຈາກພັນທຸກຳ, ແຕ່ຍ້ອນປັດໄຈດ້ານສະພາບແວດລ້ອມ ເຊັ່ນ: ພະຍາດ, ອຸບັດຕິເຫດ, ແລະ ການຂາດສານອາຫານ, ໂດຍສະເພາະແມ່ນຍ້ອນສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ສາມາດຮັກສາໄດ້ດ້ວຍການແພດກ່ອນສະຕະວັດທີ 20. ການເສຍຊີວິດຈາກການເກີດລູກແມ່ນເລື່ອງປົກກະຕິສຳລັບແມ່ຍິງ, ແລະ ເດັກນ້ອຍຈຳນວນຫຼາຍບໍ່ມີຊີວິດລອດພົ້ນໄວເດັກ. ນອກຈາກນັ້ນ, ຄົນສ່ວນໃຫຍ່ທີ່ອາຍຸຍືນກໍມັກຈະເສຍຊີວິດຢ່າງໄວວາຈາກບັນຫາສຸຂະພາບທີ່ບໍ່ສາມາດຮັກສາໄດ້ດັ່ງທີ່ກ່າວມາຂ້າງເທິງ. ເຖິງຢ່າງໃດກໍຕາມ, ກໍມີຕົວຢ່າງຂອງບຸກຄົນໃນສະໄໝກ່ອນສະຕະວັດທີ 20 ຫຼາຍຄົນທີ່ມີອາຍຸຮອດ 85 ປີຂຶ້ນໄປ, ລວມທັງ John Adams, Cato the Elder, Thomas Hobbes, Christopher Polhem, ແລະ Michelangelo. ສິ່ງນີ້ຍັງເປັນຄວາມຈິງສຳລັບຄົນທຸກຍາກເຊັ່ນ: ຊາວນາ ຫຼື ແຮງງານ.[ຕ້ອງການອ້າງອີງ] ນັກສືບສວນລຳດັບວົງຕະກຸນ (Genealogists) ຄົງຈະພົບເຫັນບັນພະບຸລຸດທີ່ມີອາຍຸຮອດ 70, 80 ແລະ ແມ້ແຕ່ 90 ປີ ໃນຫຼາຍຮ້ອຍປີກ່ອນ.

ຕົວຢ່າງ, ການສຳຫຼວດສຳມະໂນປະຊາກອນປີ 1871 ໃນອັງກິດ (ເຊິ່ງເປັນການສຳຫຼວດປະເພດນີ້ຄັ້ງທຳອິດ, ແຕ່ຂໍ້ມູນສ່ວນບຸກຄົນຈາກການສຳຫຼວດອື່ນໆມີຕັ້ງແຕ່ປີ 1841 ແລະ ຂໍ້ມູນຕົວເລກຕັ້ງແຕ່ປີ 1801) ພົບວ່າອາຍຸໄຂສະເລ່ຍຂອງຜູ້ຊາຍແມ່ນ 44 ປີ, ແຕ່ຖ້າຫັກອັດຕາການຕາຍຂອງເດັກອອກ, ຜູ້ຊາຍທີ່ສາມາດມີຊີວິດຢູ່ຮອດໄວຜູ້ໃຫຍ່ຈະມີອາຍຸສະເລ່ຍ 75 ປີ. ອາຍຸໄຂໃນປັດຈຸບັນໃນອັງກິດແມ່ນ 77 ປີສຳລັບຜູ້ຊາຍ ແລະ 81 ປີສຳລັບຜູ້ຍິງ, ໃນຂະນະທີ່ສະຫະລັດອາເມຣິກາມີຄ່າສະເລ່ຍ 74 ປີສຳລັບຜູ້ຊາຍ ແລະ 80 ປີສຳລັບຜູ້ຍິງ.

ການສຶກສາສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ຜູ້ຊາຍອາເມຣິກັນເຊື້ອສາຍອາຟຣິກາມີອາຍຸໄຂສັ້ນທີ່ສຸດໃນກຸ່ມຄົນທັງໝົດໃນສະຫະລັດ, ໂດຍມີອາຍຸສະເລ່ຍພຽງ 69 ປີ (ແມ່ຍິງອາເມຣິກັນເຊື້ອສາຍອາຊີມີອາຍຸສະເລ່ຍຍາວທີ່ສຸດ). ສິ່ງນີ້ສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນເຖິງສຸຂະພາບໂດຍລວມທີ່ຕໍ່າກວ່າ ແລະ ການມີອັດຕາການເປັນພະຍາດຫົວໃຈ, ໂລກອ້ວນ, ພະຍາດເບົາຫວານ, ແລະ ມະເຮັງທີ່ສູງກວ່າໃນກຸ່ມຜູ້ຊາຍອາເມຣິກັນເຊື້ອສາຍອາຟຣິກາ.

ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວ ຜູ້ຍິງຈະມີອາຍຸຍືນກວ່າຜູ້ຊາຍ. ທິດສະດີສຳລັບເລື່ອງນີ້ລວມມີ ຮ່າງກາຍທີ່ນ້ອຍກວ່າເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ຫົວໃຈເຮັດວຽກໜັກໜ້ອຍລົງ (ຜູ້ຍິງມີອັດຕາການເປັນພະຍາດຫົວໃຈ ແລະ ຫຼອດເລືອດຕໍ່າກວ່າ) ແລະ ມີແນວໂນ້ມໜ້ອຍກວ່າທີ່ຈະມີສ່ວນຮ່ວມໃນກິດຈະກຳທີ່ເປັນອັນຕະລາຍທາງຮ່າງກາຍ. ໃນທາງກັບກັນ, ຜູ້ຍິງມີແນວໂນ້ມທີ່ຈະມີສ່ວນຮ່ວມໃນກິດຈະກຳທີ່ສົ່ງເສີມສຸຂະພາບຫຼາຍກວ່າ. ໂຄຣໂມໂຊມ X ຍັງມີຢີນທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບລະບົບພູມຄຸ້ມກັນຫຼາຍກວ່າ, ແລະ ຜູ້ຍິງມັກຈະມີການຕອບສະໜອງຂອງພູມຄຸ້ມກັນທີ່ແຂງແຮງກວ່າຕໍ່ເຊື້ອພະຍາດເມື່ອທຽບກັບຜູ້ຊາຍ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ແນວຄິດທີ່ວ່າຜູ້ຊາຍມີລະບົບພູມຄຸ້ມກັນທີ່ອ່ອນແອກວ່າເນື່ອງຈາກຜົນກະທົບໃນການກົດພູມຄຸ້ມກັນຂອງຮໍໂມນເທສໂຕສເຕີໂຣນນັ້ນ ບໍ່ມີມູນຄວາມຈິງ.

ມີການໂຕ້ວາທີກັນວ່າການສະແຫວງຫາຄວາມຍືນຍາວເປັນເປົ້າໝາຍການດູແລສຸຂະພາບທີ່ຄຸ້ມຄ່າຫຼືບໍ່. ນັກຈັນຍາບັນດ້ານຊີວະພາບ Ezekiel Emanuel, ເຊິ່ງເປັນໜຶ່ງໃນຜູ້ອອກແບບນະໂຍບາຍ ObamaCare, ໄດ້ໂຕ້ແຍ້ງວ່າການສະແຫວງຫາຄວາມຍືນຍາວຜ່ານຄຳອະທິບາຍກ່ຽວກັບການບີບອັດຄວາມເຈັບປ່ວຍ (compression of morbidity) ເປັນພຽງ “ຄວາມຝັນ” ແລະ ຄວາມຍືນຍາວຫຼັງອາຍຸ 75 ປີ ບໍ່ຄວນຖືກພິຈາລະນາວ່າເປັນເປົ້າໝາຍໃນຕົວມັນເອງ.[40] ສິ່ງນີ້ຖືກໂຕ້ແຍ້ງໂດຍສັນຍາແພດທາງປະສາດ Miguel Faria, ຜູ້ທີ່ກ່າວວ່າຊີວິດສາມາດມີຄຸນຄ່າໃນໄວອາຍຸສູງທີ່ແຂງແຮງ, ການບີບອັດຄວາມເຈັບປ່ວຍເປັນປະກົດການທີ່ມີຢູ່ຈິງ, ແລະ ຄວາມຍືນຍາວຄວນໄດ້ຮັບການສະແຫວງຫາໂດຍສົມທົບກັບຄຸນນະພາບຊີວິດ.[41] Faria ໄດ້ອະພິປາຍວ່າຄວາມຍືນຍາວທີ່ສົມທົບກັບການດຳລົງຊີວິດທີ່ມີສຸຂະພາບດີ ສາມາດນຳໄປສູ່ການຊະລໍຄວາມແກ່ຊະລາ ລວມເຖິງຄວາມສຸກ ແລະ ຄວາມສະຫຼາດໃນໄວອາຍຸສູງໄດ້.

ຄວາມຍືນຍາວທີ່ຖືກຈຳກັດໂດຍທຳມະຊາດ

ສິ່ງມີຊີວິດສ່ວນໃຫຍ່ມີອາຍຸຍືນທີ່ຖືກຈຳກັດໂດຍທຳມະຊາດເນື່ອງຈາກຄວາມແກ່ຊະລາ, ເຊິ່ງແຕກຕ່າງຈາກສິ່ງມີຊີວິດຈຳນວນໜ້ອຍທີ່ຫາຍາກ ເຊິ່ງຖືວ່າເປັນອະມະຕະທາງຊີວະພາບ.

ເນື່ອງຈາກສັດ ແລະ ພືດແຕ່ລະຊະນິດມີທ່າແຮງດ້ານອາຍຸຍືນທີ່ແຕກຕ່າງກັນ, ທິດສະດີການສະສົມຄວາມເສື່ອມໂຊມ (disrepair accumulation theory) ຂອງຄວາມແກ່ຊະລາ ໄດ້ພະຍາຍາມອະທິບາຍວ່າ ທ່າແຮງດ້ານອາຍຸຍືນຂອງສິ່ງມີຊີວິດບາງຄັ້ງມີຄວາມສຳພັນທາງບວກກັບຄວາມຊັບຊ້ອນທາງໂຄງສ້າງ. ທິດສະດີນີ້ແນະນຳວ່າ ໃນຂະນະທີ່ຄວາມຊັບຊ້ອນທາງຊີວະພາບຊ່ວຍເພີ່ມອາຍຸໄຂຂອງບຸກຄົນ, ມັນກໍຖືກຕ້ານຄືນໂດຍທຳມະຊາດ ເນື່ອງຈາກຄວາມສາມາດໃນການຢູ່ລອດຂອງສາຍພັນໂດຍລວມອາດຈະຖືກຂັດຂວາງ ເມື່ອມັນສົ່ງຜົນໃຫ້ຂະບວນການພັດທະນາຍາວນານຂຶ້ນ ເຊິ່ງເປັນສະພາວະທີ່ມີຄວາມສ່ຽງທາງວິວັດທະນາການ.

ອີງຕາມສົມມຸດຕິຖານຄວາມແຕກຕ່າງຂອງຢີນທີ່ເປັນຜົນເສຍ (antagonistic pleiotropy hypothesis), ເຫດຜົນໜຶ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ຄວາມເປັນອະມະຕະທາງຊີວະພາບຫາຍາກຫຼາຍ ກໍຍ້ອນວ່າການສະແດງອອກຂອງຢີນບາງປະເພດທີ່ເປັນປະໂຫຍດໃນໄວໜຸ່ມ ກັບກາຍເປັນຜົນເສຍໃນເວລາທີ່ມີອາຍຸຫຼາຍຂຶ້ນ.

ຕຳນານ ແລະ ການກ່າວອ້າງ

ບົດຄວາມຫຼັກ: ຕຳນານຄວາມຍືນຍາວ ແລະ ການກ່າວອ້າງເລື່ອງຄວາມຍືນຍາວ

ຕຳນານຄວາມຍືນຍາວ (Longevity myths) ແມ່ນຄວາມເຊື່ອດັ້ງເດີມກ່ຽວກັບຜູ້ທີ່ມີອາຍຸຍືນ (ໂດຍທົ່ວໄປແມ່ນຜູ້ທີ່ມີອາຍຸ 110 ປີຂຶ້ນໄປ), ບໍ່ວ່າຈະເປັນບຸກຄົນຫຼືກຸ່ມຄົນ, ແລະ ແນວທາງປະຕິບັດທີ່ເຊື່ອກັນວ່າເຮັດໃຫ້ອາຍຸຍືນ, ແຕ່ຫຼັກຖານທາງວິທະຍາສາດບໍ່ໄດ້ສະໜັບສະໜູນອາຍຸທີ່ກ່າວອ້າງ ຫຼື ເຫດຜົນຂອງການກ່າວອ້າງເຫຼົ່ານັ້ນ. ການປຽບທຽບ ແລະ ຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງ “ຄວາມຍືນຍາວໃນສະໄໝບູຮານ” (ເຊັ່ນ: ລາຍຊື່ກະສັດຊູເມຣຽນ, ລຳດັບວົງຕະກຸນໃນປຶ້ມປະຖົມມະການ, ແລະ ປຶ້ມ Shahnameh ຂອງເປີເຊຍ) ກັບ “ຄວາມຍືນຍາວໃນຍຸກປະຫວັດສາດ” (ກໍລະນີໃນຍຸກຄຣິດສັກກະລາດ ຈົນເຖິງລາຍງານຂ່າວໃນສະຕະວັດທີ 20) ໄດ້ຖືກອະທິບາຍຢ່າງລະອຽດໃນປຶ້ມປີ 2004 ຂອງ Lucian Boia ທີ່ມີຊື່ວ່າ Forever Young: A Cultural History of Longevity from Antiquity to the Present ແລະ ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນອື່ນໆ.

ຫຼັງຈາກການເສຍຊີວິດຂອງ Juan Ponce de León, Gonzalo Fernández de Oviedo y Valdés ໄດ້ຂຽນໃນປຶ້ມ Historia General y Natural de las Indias (1535) ວ່າ Ponce de León ກໍາລັງຊອກຫານ້ຳຂອງເກາະ Bimini ເພື່ອຮັກສາຄວາມແກ່ຊະລາຂອງລາວ. ຄວາມເຊື່ອດັ້ງເດີມທີ່ເຊື່ອກັນວ່າເຮັດໃຫ້ມະນຸດມີອາຍຸຍືນຍັງລວມເຖິງ ວິຊາຫຼອມທາດ (alchemy), ເຊັ່ນດຽວກັບທີ່ກ່າວອ້າງກ່ຽວກັບ Nicolas Flamel. ໃນຍຸກສະໄໝໃໝ່, ອາຫານແບບໂອກິນາວາ (Okinawa diet) ມີຊື່ສຽງໃນການເຊື່ອມໂຍງກັບການມີອາຍຸຍືນທີ່ສູງເປັນພິເສດ.

ການກ່າວອ້າງເລື່ອງຄວາມຍືນຍາວສາມາດແບ່ງອອກເປັນ 4 ກຸ່ມ: “ໃນໄວອາຍຸປາຍ, ຄົນທີ່ອາຍຸຫຼາຍມັກຈະມີທ່າອ່ຽງເພີ່ມອາຍຸຂອງຕົນເອງໃນອັດຕາປະມານ 17 ປີຕໍ່ທົດສະວັດ… ຜູ້ທີ່ມີອາຍຸ 110 ປີຂຶ້ນໄປທີ່ມີຊື່ສຽງຫຼາຍຄົນ ເຊື່ອກັນວ່າເປັນຊີວິດຄູ່ (ພໍ່ ແລະ ລູກ, ຍາດພີ່ນ້ອງທີ່ມີຊື່ດຽວກັນ ຫຼື ຜູ້ທີ່ສືບທອດຕຳແໜ່ງ)… ຫຼາຍກໍລະນີໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນທາງການຄ້າ, ໃນຂະນະທີ່ກຸ່ມທີ 4 ຂອງການກ່າວອ້າງຫຼ້າສຸດ ແມ່ນການກ່າວອ້າງເພື່ອຜົນປະໂຫຍດທາງການເມືອງ…” ການຄາດຄະເນເລື່ອງ 17 ປີຕໍ່ທົດສະວັດ ໄດ້ຮັບການຢັ້ງຢືນໂດຍການສຳຫຼວດສຳມະໂນປະຊາກອນອັງກິດປີ 1901 ແລະ 1911. ນິຕິຍະສານ Time ພິຈາລະນາວ່າ, ໃນສະຫະພາບໂຊວຽດ, ຄວາມຍືນຍາວໄດ້ຖືກຍົກລະດັບໃຫ້ເປັນ “ລັດທິເມທູເຊລາ” (Methuselah cult) ທີ່ໄດ້ຮັບການສະໜັບສະໜູນຈາກລັດ.

Robert Ripley ໄດ້ລາຍງານກ່ຽວກັບການກ່າວອ້າງຂອງຜູ້ທີ່ມີອາຍຸ 110 ປີຂຶ້ນໄປຢ່າງເປັນປະຈຳໃນ Ripley’s Believe It or Not!, ໂດຍປົກກະຕິຈະອ້າງເຖິງຊື່ສຽງຂອງລາວເອງໃນຖານະຜູ້ກວດສອບຄວາມຈິງເພື່ອອ້າງເຖິງຄວາມໜ້າເຊື່ອຖື.

ຄວາມຍືນຍາວທາງຊີວະພາບໃນສິ່ງມີຊີວິດທີ່ບໍ່ແມ່ນມະນຸດ

ບົດຄວາມຫຼັກ: ລາຍຊື່ສິ່ງມີຊີວິດທີ່ມີອາຍຸຍືນ

ຄວາມຍືນຍາວໃນສັດຊະນິດອື່ນສາມາດຊ່ວຍໃຫ້ເຂົ້າໃຈປັດໄຈກຳນົດອາຍຸໄຂໃນມະນຸດໄດ້, ໂດຍສະເພາະເມື່ອພົບເຫັນໃນສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນົມທີ່ມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງກັນ. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ການຄົ້ນຄວ້າໃນສິ່ງມີຊີວິດຊະນິດອື່ນໆ ຕັ້ງແຕ່ເຊື້ອລາ, ແມງວັນ ຈົນເຖິງໜອນ ກໍໄດ້ສ້າງການປະກອບສ່ວນອັນສຳຄັນຕໍ່ການຄົ້ນຄວ້າເລື່ອງຄວາມຍືນຍາວ. ໃນຄວາມເປັນຈິງ, ສັດມີກະດູກສັນຫຼັງບາງຊະນິດທີ່ໃກ້ຄຽງກັນຫຼາຍ ສາມາດມີອາຍຸໄຂທີ່ແຕກຕ່າງກັນຢ່າງມະຫາສານ, ເຊິ່ງເປັນການສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າການປ່ຽນແປງທາງພັນທຸກຳພຽງເລັກນ້ອຍກໍສາມາດສົ່ງຜົນກະທົບຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງຕໍ່ຄວາມແກ່ຊະລາໄດ້. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ປາຫີນ (rockfishes) ໃນມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກມີອາຍຸໄຂທີ່ແຕກຕ່າງກັນຫຼາຍ. ສາຍພັນ Sebastes minor ມີອາຍຸພຽງແຕ່ 11 ປີ ໃນຂະນະທີ່ສາຍພັນຍາດພີ່ນ້ອງຂອງມັນຄື Sebastes aleutianus ສາມາດມີຊີວິດຢູ່ໄດ້ຫຼາຍກວ່າ 2 ສະຕະວັດ. ເຊັ່ນດຽວກັນ, ກິບກ່າ (chameleon) ສາຍພັນ Furcifer labordi ເປັນເຈົ້າຂອງສະຖິຕິປັດຈຸບັນສຳລັບອາຍຸໄຂທີ່ສັ້ນທີ່ສຸດໃນກຸ່ມສັດສີ່ຕີນ (tetrapods), ໂດຍມີອາຍຸພຽງ 4-5 ເດືອນເທົ່ານັ້ນ. ໃນທາງກັບກັນ, ຍາດພີ່ນ້ອງບາງຊະນິດຂອງມັນ ເຊັ່ນ: Furcifer pardalis, ຖືກພົບເຫັນວ່າມີອາຍຸຍືນເຖິງ 6 ປີ.

ມີການສຶກສາກ່ຽວກັບຄຸນລັກສະນະທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບຄວາມແກ່ຊະລາໃນສັດທີ່ມີອາຍຸຍືນ ເຊັ່ນ: ເຕົ່າຊະນິດຕ່າງໆ ແລະ ພືດເຊັ່ນ: ຕົ້ນແປະກ້ວຍ (Ginkgo biloba). ການສຶກສາເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ລະບຸເຖິງຄຸນລັກສະນະປ້ອງກັນທີ່ມີທ່າແຮງວ່າເປັນສາເຫດ ແລະ ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າສິ່ງມີຊີວິດຫຼາຍຊະນິດມີ “ຄວາມແກ່ຊະລາທີ່ຊ້າ ຫຼື [ໃນບາງຊ່ວງເວລາ] ແທບບໍ່ປາກົດໃຫ້ເຫັນເລີຍ”. ແມງກະພຸນຊະນິດ T. dohrnii ເປັນອະມະຕະທາງຊີວະພາບ ແລະ ໄດ້ຮັບການສຶກສາໂດຍວິທີການປຽບທຽບຈີໂນມ (comparative genomics).

ເຜິ້ງ (Apis mellifera) ເປັນແມງໄມ້ທີ່ມີລະບົບສັງຄົມ (eusocial) ທີ່ສະແດງໃຫ້ເຫັນຄວາມແຕກຕ່າງດ້ານອາຍຸຍືນຕາມຊົນຊັ້ນຢ່າງຊັດເຈນ. ນາງພະຍາເຜິ້ງມີອາຍຸສະເລ່ຍ 1-2 ປີ, ເມື່ອທຽບກັບເຜິ້ງງານທີ່ມີອາຍຸສະເລ່ຍ 15-38 ວັນໃນລະດູຮ້ອນ ແລະ 150-200 ວັນໃນລະດູໜາວ. ເຜິ້ງງານທີ່ມີປະສົບການໃນການບິນສູງຈະສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງຄວາມເສຍຫາຍຂອງ DNA ໃນກ້າມຊີ້ນທີ່ໃຊ້ບິນເພີ່ມຂຶ້ນ, ເຊິ່ງວັດແທກໄດ້ຈາກລະດັບສານ 8-Oxo-2′-deoxyguanosine ທີ່ສູງຂຶ້ນ ເມື່ອທຽບກັບເຜິ້ງທີ່ມີປະສົບການບິນໜ້ອຍກວ່າ. ຄວາມເສຍຫາຍຂອງ DNA ທີ່ເພີ່ມຂຶ້ນນີ້ ອາດເກີດຈາກຄວາມບໍ່ສົມດຸນຂອງສານຕ້ານອະນຸມູນອິດສະລະໃນລະຫວ່າງຄວາມເຄັ່ງຕຶງຈາກການຜຸພັງ (oxidative stress) ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບການບິນ. ຄວາມເສຍຫາຍຂອງ DNA ຈາກການຜຸພັງທີ່ເກີດຈາກການບິນເບິ່ງຄືວ່າຈະຊ່ວຍເລັ່ງຄວາມແກ່ຊະລາ ແລະ ຫຼຸດອາຍຸຍືນໃນເຜິ້ງ A. mellifera.

ຕົວຢ່າງຂອງພືດ ແລະ ສັດທີ່ມີອາຍຸຍືນ

ຍັງມີຊີວິດຢູ່:

• Methuselah: ຕົ້ນສົນປະເພດ bristlecone pine ທີ່ມີອາຍຸຫຼາຍກວ່າ 4,850 ປີ ໃນເຂດ White Mountains ຂອງລັດຄາລິຟໍເນຍ, ເປັນຕົ້ນໄມ້ທີ່ບໍ່ໄດ້ເກີດຈາກການແຕກໜໍ່ (non-clonal) ທີ່ຍັງມີຊີວິດຢູ່ທີ່ອາຍຸຫຼາຍທີ່ສຸດ.

ເສຍຊີວິດແລ້ວ:

• WPN-114, “Prometheus”: ຕົ້ນ Pinus longaeva ທີ່ມີອາຍຸປະມານ 4,900 ປີ (ໃນເວລາທີ່ຕົ້ນໄມ້ຕາຍ), ຕັ້ງຢູ່ໃນ Wheeler Peak, ລັດເນວາດາ.
• ຫອຍລາຍ (Quahog clam – Arctica islandica): ມີອາຍຸຍືນເປັນພິເສດ, ໂດຍມີອາຍຸສູງສຸດທີ່ບັນທຶກໄວ້ແມ່ນ 507 ປີ, ເຊິ່ງຍາວນານທີ່ສຸດໃນບັນດາສັດທັງໝົດ.[65] ຫອຍຊະນິດດຽວກັນອື່ນໆກໍຖືກບັນທຶກໄວ້ວ່າມີອາຍຸເຖິງ 374 ປີ.
• ໜອນທໍ່ນ້ຳເລິກ (Lamellibrachia luymesi): ຄາດວ່າອາຍຸຮອດ 250 ປີ ໂດຍອີງໃສ່ແບບຈຳລອງອັດຕາການຈະເລີນເຕີບໂຕ.
• ປາວານປາກໂບ (Bowhead whale): ຕົວໜຶ່ງທີ່ຖືກລ່າໄດ້ພົບວ່າມີອາຍຸປະມານ 211 ປີ (ອາດເຖິງ 245 ປີ), ເປັນສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນົມທີ່ມີອາຍຸຍືນທີ່ສຸດເທົ່າທີ່ຮູ້ຈັກ.
• ແບັກທີເຣຍ Bacillus permians: ອາດມີອາຍຸເຖິງ 250 ລ້ານປີ, ຖືກເຮັດໃຫ້ຟື້ນຄືນຊີວິດຫຼັງຈາກພົບເຫັນໃນຜລຶກໂຊດຽມຄລໍຣາຍ ໃນຖ້ຳແຫ່ງໜຶ່ງທີ່ລັດນິວເມັກຊິໂກ.

ການຍືດອາຍຸສັດໂດຍວິທີການປະດິດແຕ່ງ

ການແກ້ໄຂຢີນໂດຍຜ່ານ CRISPR-Cas9 ແລະ ວິທີການອື່ນໆ ໄດ້ປ່ຽນແປງອາຍຸໄຂໃນສັດຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ.

ດັ່ງນັ້ນ, ເພື່ອສົ່ງເສີມອາຍຸຍືນ ແລະ ສຸຂະພາບທີ່ແຂງແຮງໃຫ້ແກ່ຄົນລາວ, ໂດຍອີງໃສ່ບໍລິບົດຂອງວັດທະນະທຳລາວ ແລະ ວິຖີຊີວິດໃນປັດຈຸບັນ, ທີມງານ Laopedia ຂໍແນະນຳແນວທາງການປະຕິບັດທີ່ສາມາດນຳໄປປະຕິບັດຕົວຈິງດັ່ງນີ້:

1. ການອອກກຳລັງກາຍ ແລະ ການເຄື່ອນໄຫວ (Physical Activity)

ບໍ່ຈຳເປັນຕ້ອງອອກກຳລັງກາຍໜັກ ແຕ່ຕ້ອງ “ສະໝໍ່າສະເໝີ”:

• ກິດຈະກຳຍາມແລງ: ຢູ່ຕາມສວນສາທາລະນະ (ເຊັ່ນ: ສວນເຈົ້າອະນຸວົງ ຫຼື ສວນອື່ນໆ) ເປັນບ່ອນທີ່ດີຫຼາຍ. ການຍ່າງໄວ (Brisk walking) 30-45 ນາທີ ຢູ່ບ້ານ ຢ່າງໜ້ອຍ 5 ມື້ຕໍ່ອາທິດ ສາມາດຊ່ວຍເລື່ອງຫົວໃຈ ແລະ ການໄຫຼວຽນຂອງເລືອດໄດ້ດີທີ່ສຸດ.
• ການຝຶກໂຍຄະ (Yoga): ໂຍຄະຊ່ວຍທັງຮ່າງກາຍ ແລະ ຈິດໃຈ. ຖ້າທ່ານເປັນມືໃໝ່, ໃຫ້ເລີ່ມຈາກທ່າພື້ນຖານທີ່ຊ່ວຍການຍືດເສັ້ນຍືດສາຍ (Stretching) ເພື່ອຫຼຸດຜ່ອນການຕຶງຂອງກ້າມຊີ້ນ, ເຊິ່ງເປັນສິ່ງສຳຄັນເມື່ອອາຍຸເພີ່ມຂຶ້ນ.
• ກິດຈະກຳພື້ນເມືອງ: ການລຳວົງລາວ ຫຼື ການເຕັ້ນແອໂຣບິກໃນຊຸມຊົນ ຖືເປັນການອອກກຳລັງກາຍທີ່ດີ ແລະ ໄດ້ຄວາມມ່ວນຊື່ນທາງສັງຄົມ ເຊິ່ງຊ່ວຍຫຼຸດຄວາມຄຽດໄດ້ດີ.

2. ໂພຊະນາການແບບລາວ (Healthy Lao Diet)

ອາຫານລາວມີພື້ນຖານທີ່ດີຫຼາຍ, ພຽງແຕ່ປັບປ່ຽນເລັກນ້ອຍ:

• ເພີ່ມຜັກສົດ: ອາຫານລາວເຕັມໄປດ້ວຍຜັກພື້ນເມືອງ (ຜັກກູດ, ຜັກບົ້ງ, ຜັກສະຫຼັດ). ໃຫ້ເນັ້ນການກິນຜັກຫຼາຍກວ່າຊີ້ນໃນແຕ່ລະມຶ້.
• ຫຼຸດເຄັມ ແລະ ຫຼຸດຫວານ: ປັບການໃສ່ນ້ຳປາ ຫຼື ປາແດກໃຫ້ໜ້ອຍລົງ ແລະ ຫຼຸດການກິນເຄື່ອງດື່ມທີ່ມີນ້ຳຕານສູງ (ຊາ, ກາເຟ, ນ້ຳອັດລົມ).
• ວິທີປຸງແຕ່ງ: ເນັ້ນການກິນປີ້ງ, ນຶ້ງ, ຫຼື ລວກ ຫຼາຍກວ່າການຂົ້ວ/ແກງທີ່ໃສ່ກະທິຫຼາຍ ຫຼື ນ້ຳມັນຫຼາຍ.
• ກິນໃຫ້ພໍດີ: ບໍ່ຄວນກິນອີ່ມຈົນເກີນໄປ, ໃຫ້ຢຶດຖືຫຼັກການກິນພໍດີອີ່ມ.

3. ສຸຂະພາບຈິດ ແລະ ການພັກຜ່ອນ (Mental Health & Rest)

• ການປະຕິບັດທຳ/ນັ່ງສະມາທິ: ການໄປວັດ ຫຼື ການນັ່ງສະມາທິຢູ່ເຮືອນເປັນເວລາ 10-15 ນາທີກ່ອນນອນ ຊ່ວຍໃຫ້ຈິດໃຈສະຫງົບ, ຫຼຸດຮໍໂມນຄວາມຄຽດ (Cortisol) ເຊິ່ງສົ່ງຜົນໂດຍກົງຕໍ່ອາຍຸໄຂ.
• ການນອນຫຼັບ: ຄວນນອນໃຫ້ໄດ້ 7-8 ຊົ່ວໂມງ ແລະ ຄວນນອນກ່ອນ 4 ທຸ່ມ ເພື່ອໃຫ້ຮ່າງກາຍໄດ້ຟື້ນຟູ (Repair) ລະບົບພາຍໃນ.
• ສັງຄົມທີ່ມີຄຸນນະພາບ: ການໄດ້ພົບປະສັງສັນກັບໝູ່ເພື່ອນ ຫຼື ຄອບຄົວເປັນປະຈຳ ຊ່ວຍຫຼຸດຄວາມຮູ້ສຶກໂດດດ່ຽວ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈສຳຄັນທີ່ເຮັດໃຫ້ຄົນອາຍຸຍືນ.

4. ປັບປ່ຽນທັດສະນະຄະຕິ (Mindset for Longevity)

• ການປ້ອງກັນດີກວ່າການຮັກສາ: ໄປກວດສຸຂະພາບປະຈຳປີ ເພື່ອຕິດຕາມລະດັບນ້ຳຕານໃນເລືອດ, ຄວາມດັນເລືອດ, ແລະ ໄຂມັນ.
• ຫຼີກເວັ້ນສານພິດ: ຫຼຸດ ຫຼື ງົດການດື່ມເຫຼົ້າ ແລະ ສູບຢາ, ເພາະນີ້ແມ່ນປັດໄຈຫຼັກທີ່ທຳລາຍອາຍຸໄຂຢ່າງໄວວາ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: www.wikipedia.org