ປະເທດເຢຍລະມັນໃນຍຸກນາຊີ (Nazi Germany)

ຍຸກນາຊີເຢຍລະມັນ (Nazi Germany) ແມ່ນຄຳອະທິບາຍເຖິງປະເທດເຢຍລະມັນໃນລະຫວ່າງປີ 1933 ຫາ 1945. ໃນຊ່ວງເວລານີ້, ອໍດໍຟ ຮິດເລີ (Adolf Hitler) ແລະ ພັກນາຊີ (Nazi Party) ໄດ້ເຂົ້າມາສຳຜັດ ແລະ ຄວບຄຸມອຳນາດຢ່າງເດັດຂາດ.

• ໄຮຊ໌ທີສາມ (The Third Reich):
  • ພວກເຂົາເອີ້ນການປົກຄອງຂອງຕົນເອງວ່າ Third Reich ເຊິ່ງໝາຍເຖິງ “ຈັກກະພັດທີ່ສາມ”.
  • ຊື່ນີ້ຖືກຕັ້ງຂຶ້ນເພື່ອື່ສື່ຄວາມໝາຍວ່າພວກເຂົາແມ່ນຜູ້ສືບທອດຕໍ່ຈາກ ຈັກກະພັດໂຣມັນອັນສັກສິດ (800–1806) ແລະ ຈັກກະພັດເຢຍລະມັນ (1871–1918).
• ຈັກກະພັດພັນປີ (Thousand-Year Reich):
  • ພວກນາຊີເຄີຍໂຄສະນາ ແລະ ຂະໜານນາມລະບອບຂອງຕົນວ່າເປັນ ຈັກກະພັດພັນປີ (Thousand-Year Reich).
  • ແຕ່ໃນຄວາມເປັນຈິງແລ້ວ, ມັນກັບ ຢືນຢົງຢູ່ໄດ້ພຽງແຕ່ 12 ປີ ເທົ່ານັ້ນ.

ການສິ້ນສຸດລົງຂອງລະບອບນາຊີ

ລະບອບດັ່ງກ່າວໄດ້ພັງທະລາຍລົງໃນ ເດືອນພຶດສະພາ 1945 ເມື່ອກອງທັບພັນທະມິດສາມາດເອົາຊະນະເຢຍລະມັນໄດ້ສຳເລັດ.

ກອງທັບພັນທະມິດໄດ້ເຄື່ອນທັບເຂົ້າສູ່ ເມືອງຫຼວງເບີລິນ (Berlin), ເຊິ່ງເປັນເຫດການສຳຄັນທີ່ ສິ້ນສຸດສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 ໃນທະວີບຢຸໂຣບ ຢ່າງເປັນທາງການ.

ອານາຈັກເຢຍລະມັນອັນຍິ່ງໃຫຍ່ (Greater German Reich: 1943–1945)

• ຊື່ທາງການ: Großdeutsches Reich (ອານາຈັກເຢຍລະມັນອັນຍິ່ງໃຫຍ່), ນຳໃຊ້ຢ່າງເປັນທາງການໃນຊ່ວງປີ 1943–1945.
• ໄລຍະເວລາ: 1933–1945.
• ນະຄອນຫຼວງ ແລະ ເມືອງທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດ: ເບີລິນ (Berlin).
• ພາສາຫຼວງ: ພາສາເຢຍລະມັນ (German).
• ສາດສະໜາ (ຈາກການສຳຫຼວດຄົວເຮືອນປີ 1939):
  • ສ່ວນໃຫຍ່ (94.5%): ຄຣິດສາດສະໜາ (ໂປເຕສຕັນ ແລະ ໂຣມັນຄາທໍລິກ).
  • ກຸ່ມນ້ອຍ: 3.5% ຄວາມເຊື່ອແບບກັອດເກົາບິກ (Gottgläubig), 1.5% ບໍ່ຖືສາດສະໜາ, 0.4% ຢິວ, ແລະ 0.1% ສາດສະໜາອື່ນໆ.
• ລະບອບການປົກຄອງ: ເປັນລັດທະຫານຜະເດັດການພັກດຽວແບບຊາດສັງຄົມນິຍົມ (Unitary National Socialist single-party totalitarian military state) ຫຼືທີ່ເອີ້ນວ່າ Wehrstaat (ລັດທະຫານ).

ຜູ້ນຳສຳຄັນ

• ປະມຸກລັດ (Head of State):
  • 1933–1934: ປາວ ຟອນ ຮິນເດັນບູຣກ໌ (Paul von Hindenburg)
  • 1934–1945: ອໍດໍຟ ຮິດເລີ (Adolf Hitler)
  • 1945: ຄາຣ໌ລ ດອນນິທຊ໌ (Karl Dönitz)
• ຫົວໜ້າລັດຖະບານ / ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ (Chancellor):
  • 1933–1934: ອໍດໍຟ ຮິດເລີ (Adolf Hitler)
  • 1945: ໂຊເຊັບ ເກີບເບນຊ໌ (Joseph Goebbels)
  • 1945: ລຸຕຊ໌ ກຣາຟ ຊເວຣິນ ຟອນ ຄຣໍຊິກ (Lutz Graf Schwerin von Krosigk – ດຳລົງຕຳແໜ່ງເປັນ “ລັດຖະມົນຕີຜູ້້ນຳ” ຫຼື Leitender Minister)

ເຫດການປະຫວັດສາດສຳຄັນ

• 30 ມັງກອນ 1933: ການກຳອຳນາດ (Seizure of Power) ຂອງ ຮິດເລີ.
• 23 ມີນາ 1933: ການປະກາດໃຊ້ກົດໝາຍມອບອຳນາດພິເສດ (Enabling Act).
• 12 ມີນາ 1938: ການໂຮມອອສເຕຣຍເຂົ້າເປັນສ່ວນໜຶ່ງ (Anschluss).
• 1 ກັນຍາ 1939: ການເປີດສາກສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 (World War II).
• 30 ເມສາ 1945: ການເສຍຊີວິດຂອງ ຮິດເລີ.
• 8 ພຶດສະພາ 1945: ການປະກາດຍອມຈຳນົນຢ່າງເປັນທາງການຂອງເຢຍລະມັນ.
• 23 ພຶດສະພາ 1945: ການຍຸບລ້າງລະບອບຢ່າງສົມບູນ (Final dissolution).

ຂໍ້ມູນທາງສະຖິຕິ ແລະ ພູມສາດ

• ເນື້ອທີ່:
  • ປີ 1939: 633,786 ກິໂລແມັດກາເລ (244,706 ໄມລ໌)
  • ປີ 1940: 823,505 ກິໂລແມັດກາເລ (317,957 ໄມລ໌) – ຫຼັງຈາກການຂະຫຍາຍອານາເຂດຜ່ານການສົງຄາມ.
• ປະຊາກອນ:
  • ປີ 1939: 79,375,281 ຄົນ
  • ປີ 1940: 109,518,183 ຄົນ
• ສະກຸນເງິນ: ໄຮຊ໌ມາຣ໌ກ (Reichsmark – ℛℳ).

ການສືບທອດດິນແດນ

• ປະເທດທີ່ຖືກທົດແທນ/ກ່ອນໜ້ານີ້: ສາທາລະນະລັດວາຍມາກ (Weimar Republic), ລຸ່ມແມ່ນຳຊາ (Saar Basin), ອອສເຕຣຍ, ເຊັກໂກໂສວາເກຍ, ລິດທົວເນຍ, ໂປແລນ,ດັງຊິກ (Danzig), ຍູໂກສະລາເວຍ, ຝຣັ່ງ, ແລະ ລຸກຊຳບູຣກ໌.
• ດິນແດນຫຼັງການລົ້ມສະຫຼາຍ (Occupied Territories & Successors): ຖືກແບ່ງອອກເປັນເຂດຍຶດຄອງໂດຍຝ່າຍພັນທະມິດ ໄດ້ແກ່ ເຢຍລະມັນພາຍໃຕ້ການຍຶດຄອງ, ອອສເຕຣຍ, ໂປແລນ, ເຊັກໂກໂສວາເກຍ, ຍູໂກສະລາເວຍ, ຝຣັ່ງ, ລຸກຊຳບູຣກ໌, ແລະ ສະຫະພາບໂຊວຽດ.

ປະຫວັດສາດຂອງປະເທດເຢຍລະມັນໃນຍຸກນາຊີ

ວິທີທີ່ພວກນາຊີກຳອຳນາດ

ໃນວັນທີ 30 ມັງກອນ 1933, ປາວ ຟອນ ຮິນເດັນບູຣກ໌ (Paul von Hindenburg) ປະມຸກລັດແຫ່ງປະເທດເຢຍລະມັນ, ໄດ້ແຕ່ງຕັ້ງໃຫ້ ອໍດໍຟ ຮິດເລີ ຂຶ້ນເປັນນາຍົກລັດຖະມົນຕີ (Chancellor) ຂອງເຢຍລະມັນ. ພັກນາຊີໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນກຳຈັດຜູ້ທີ່ເຫັນຕ່າງຢ່າງວ່ອງໄວ ເພື່ອຫວັງຍຶດຄອງອຳນາດຢ່າງເຕັມຮູບແບບ.

ເມື່ອ ຮິນເດັນບູຣກ໌ ເສຍຊີວິດລົງໃນເດືອນສິງຫາ 1934, ຮິດເລີ ຈຶ່ງໄດ້ລວມຕຳແໜ່ງນາຍົກລັດຖະມົນຕີ ແລະ ປະມຸກລັດເຂົ້າໄວ້ຮ່ວມກັນ, ເຊິ່ງສົ່ງຜົນໃຫ້ລາວກາຍເປັນ ຜະເດັດການ. ການລົງປະຊາມະມັດຂອງປະຊາຊົນໃນປີ 1934 ໄດ້ຢັ້ງຢືນສະຖານະຂອງ ຮິດເລີ ໃນຖານະ ຟູຣ໌ເຣຣ໌ (Führer – ຜູ້ນຳ) ແຕ່ພຽງຜູ້ດຽວ, ແລະ ທຸກຄຳເວົ້າຂອງລາວກໍໄດ້ກາຍເປັນກົດໝາຍສູງສຸດຂອງປະເທດ.

ການປ່ຽນແປງທາງເສດຖະກິດ ແລະ ການຂະຫຍາຍກອງທັບ

ໃນຊ່ວງວິກິດການເສດຖະກິດມະຫາສາດ (Great Depression), ພວກນາຊີໄດ້ເຂົ້າມາຊ່ວຍຟື້ນຟູເສດຖະກິດຂອງເຢຍລະມັນໃຫ້ກັບຄືນມາດີຂຶ້ນ ໂດຍການແກ້ໄຂບັນຫາການຫວ່າງງານຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍຜ່ານການໃຊ້ຈ່າຍງົບປະມານຈຳນວນມະຫາສານໄປກັບກອງທັບ.

ນອກຈາກນີ້, ພວກເຂົາຍັງໄດ້ສ້າງໂຄງການສາທາລະນູປະໂພກຂະໜາດໃຫຍ່ ເຊັ່ນ: ຖະໜົນໂຮບລົດດ່ວນໂອໂຕບານ (Autobahnen). ໂຄງການລັບຂະໜາດໃຫຍ່ໃນການສະສົມອາວຸດ ແລະ ສ້າງກອງທັບຂຶ້ນມາໃໝ່ (Rearmament) ໄດ້ໃຫ້ກຳເນີດ ແວຣ໌ມາຄ໌ (Wehrmacht – ກອງທັບເຢຍລະມັນ) ຂຶ້ນມາ. ການກັບຄືນສູ່ສະຖຽນລະພາບທາງເສດຖະກິດນີ້ເອງ ທີ່ເຮັດໃຫ້ລັດຖະບານນາຊີໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມຊົມຊອບຈາກປະຊາຊົນ.

ການຂະຫຍາຍອານາເຂດຂອງເຢຍລະມັນ ແລະ ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2

ເຢຍລະມັນໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນຮຽກຮ້ອງດິນແດນເພີ່ມເຕີມ ພ້ອມທັງຂົ່ມຂູ່ທີ່ຈະປະກາດສົງຄາມຫາກຄວາມຕ້ອງການຂອງພວກເຂົາບໍ່ໄດ້ຮັບການຕອບສະໜອງ. ໃນປີ 1938, ເຢຍລະມັນໄດ້ເຂົ້າຢຶດຄອງປະເທດອອສເຕຣຍໃນເຫດການທີ່ເອີ້ນວ່າ ອັນຊລຸສ (Anschluss), ຈາກນັ້ນກໍໄດ້ຮຽກຮ້ອງ ແລະ ໄດ້ຮັບພື້ນທີ່ຊູເດເຕນແລນ (Sudetenland) ຂອງປະເທດເຊັກໂກໂສວາເກຍ.

ເຢຍລະມັນໄດ້ລົງນາມໃນສົນທິສັນຍາບໍ່ຮຸກຮານເຊິ່ງກັນແລະກັນກັບສະຫະພາບໂຊວຽດ, ແຕ່ໃນວັນທີ 1 ກັນຍາ 1939, ເຢຍລະມັນໄດ້ບຸກໂຈມຕີປະເທດໂປແລນ ເຊິ່ງເປັນຈຸດເລີ່ມຕົ້ນຂອງ ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 ໃນທະວີບຢຸໂຣບ.

ພາຍໃນປີ 1940, ເຢຍລະມັນຮ່ວມກັບອິຕາລີ ແລະ ພັນທະມິດອັກເສບ (Axis powers) ໄດ້ເຂົ້າຄວບຄຸມພື້ນທີ່ສ່ວນໃຫຍ່ຂອງຢຸໂຣບ ພ້ອມທັງສ້າງໄພຂົ່ມຂຸກຕໍ່ປະເທດອັງກິດ.

ຄວາມເຊື່ອຂອງພວກນາຊີ ແລະ ການກົດຂີ່ຂົ່ມເຫັງ

ແນວຄິດການຢຽດເຊື້ອຊາດ, ໂດຍສະເພາະແມ່ນ ການກຽດຊັງຊາວຢິວ, ຖືເປັນຫຼັກການຫຼັກຂອງລັດຖະບານນາຊີ. ພວກນາຊີເຊື່ອວ່າຊາວເຢຍລະນິກແມ່ນ “ເຊື້ອຊາດຊັ້ນສູງ” (master race) ແລະ ເປັນສ່ວນທີ່ບໍລິສຸດທີ່ສຸດຂອງເຊື້ອຊາດອາຣຽນ (Aryan race).

ກຸ່ມຄົນຕ່າງໆທີ່ຖືກພວກນາຊີ ເລັງເປົ້າໝາຍ ແລະ ຕົກເປັນເປົ້າໝາຍປະກອບມີ:

• ຊາວຢິວ, ຊາວໂຣມານີ (Romani), ແລະ ຊາວສະລາວ (Slavs)
• ຜູ້ຮັກເພດດຽວກັນ ແລະ ຄູ່ແຂງທາງການເມືອງ
• ພະຍານພຣະຢະໂຫວາ (Jehovah Witnesses) ແລະ ພວກຟຣີເມສັນ (Freemasons)
• ຜູ້ທີ່ປະຕິເສດການເຮັດວຽກ ແລະ ບຸກຄົນອື່ນໆທີ່ຖືວ່າເປັນ “ພວກບໍ່ເພິ່ງປາຖະໜາ”

ກຸ່ມຄົນເຫຼົ່ານີ້ຖືກສົ່ງເຂົ້າຄຸກ, ຖືກບັງຄັບໃຫ້ ຫຼົບໜີອອກນອກປະເທດ, ຫຼື ຖືກປະຫານຊີວິດ. ນອກຈາກນີ້, ລັດຖະບານຍັງໄດ້ຄວບຄຸມວັດທະນະທຳ ແລະ ສິລະປະ ໂດຍການສົ່ງເສີມຮູບແບບທີ່ຕົນກຳນົດ ແລະ ສັ່ງຫາມຮູບແບບອື່ນໆ.

ບັ້ນປາຍຂອງສົງຄາມ

ຫຼັງຈາກຄວາມສຳເລັດໃນໄລຍະທຳອິດຂອງການບຸກໂຈມຕີສະຫະພາບໂຊວຽດໃນປີ 1941, ສະຖານະການສົງຄາມກໍປ່ຽນແປງໄປ:

• ຄວາມເສຍຫາຍ ແລະ ການຖອຍທັບ: ພາຍໃນປີ 1943, ເຢຍລະມັນເລີ່ມເປັນຝ່າຍເສຍປຽບ ແລະ ເສຍດິນແດນ. ຈົນເຖິງຊ່ວງປາຍປີ 1944, ພວກເຂົາຖືກກົດດັນໃຫ້ຖອຍລຸ້ນກັບຄືນສູ່ຊາຍແດນປີ 1939.
• ການທຳລາຍລ້າງ: ເຢຍລະມັນປະເຊີນກັບການຖືກຖິ້ມລະເບີດຢ່າງໜັກໜ່ວງທາງອາກາດ, ພ້ອມທັງຖືກກອງທັບພັນທະມິດບຸກຕີຈາກທາງຕາເວັນອອກ (ໂດຍສະຫະພາບໂຊວຽດ) ແລະ ທາງຕາເວັນຕົກ (ຫຼັງຈາກການບຸກຄອງຝຣັ່ງ).
• ການຍອມຈຳນົນ: ເຢຍລະມັນໄດ້ປະກາດ ຍອມຈຳນົນໃນວັນທີ 8 ພຶດສະພາ 1945. ຮິດເລີປະຕິເສດທີ່ຈະຍອມຈຳນົນ ເຊິ່ງຍິ່ງສ້າງຄວາມເສຍຫາຍຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງໃຫ້ແກ່ປະເທດ ແລະ ເຮັດໃຫ້ມີຜູ້ເສຍຊີວິດເພີ່ມຂຶ້ນຢ່າງມະຫາສານໃນຊ່ວງເດືອນສຸດທ້າຍຂອງສົງຄາມ.

ຫຼັງສົງຄາມ, ຝ່າຍພັນທະມິດໄດ້ດຳເນີນການ ກຳຈັດແນວຄິດນາຊີອອກຈາກເຢຍລະມັນ (Denazification) ພ້ອມທັງນຳຕົວຜູ້ນຳນາຊີຫຼາຍຄົນມາດຳເນີນຄະດີອາຊະຍາກຳສົງຄາມໃນ ການພິຈາລະນາຄະດີນູເຣັມເບີກ (Nuremberg trials).

ພູມສາດ ແລະ ການປ່ຽນແປງຜືນແຜ່ນດິນ

ການປ່ຽນແປງຊາຍແດນຂອງເຢຍລະມັນ

ຫຼັງຈາກຄວາມພ່າຍແພ້ໃນ ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 1, ເຢຍລະມັນຈຳເປັນຕ້ອງເສຍດິນແດນບາງສ່ວນຕາມ ສົນທິສັນຍາແວຣ໌ຊາຍ (Treaty of Versailles) ໂດຍໄດ້ສູນເສຍ:

• ດິນແດນອານຊາສ-ລໍແຣນ (Alsace-Lorraine), ຊເລດະວິກເໜືອ (Northern Schleswig), ແລະ ເມເມວ (Memel).
• ພື້ນທີ່ຊາຣ໌ແລນ (Saarland) ໄດ້ກາຍເປັນເຂດພິເສດພາຍໃຕ້ການຄວບຄຸມຂອງຝຣັ່ງ ເຊິ່ງປະຊາຊົນຈະເປັນຜູ້ລົງຄະແນນສຽງໃນພາຍຫຼັງເພື່ອເລືອກວ່າຈະເຂົ້າຮ່ວມກັບປະເທດໃດ.
• ປະເທດໂປແລນໄດ້ຮັບການສ້າງຕັ້ງຂຶ້ນເປັນປະເທດເອກະລາດ ພ້ອມທັງໄດ້ຮັບທາງອອກສູ່ທະເລ ເຊິ່ງກໍ່ໃຫ້ເກີດ ຄໍລິດໍໂປແລນ (Polish Corridor) ທີ່ຕັດແຍກດິນແດນປຣັດເຊຍອອກຈາກສ່ວນທີ່ເຫຼືອຂອງເຢຍລະມັນ, ແລະ ເມືອງດັງຊິກ (Danzig) ໄດ້ກາຍເປັນນະຄອນເສລີ.

(ແຜນທີ່ຍຸກນາຊີເປັນພາສາເຢຍລະມັນ ທີ່ອະທິບາຍການຂະຫຍາຍອານາເຂດຂອງຈັກກະພັດເຢຍລະມັນແຕ່ປີ 1933 ຫາ 1941 ໃຫ້ແກ່ທະຫານແວຣ໌ມາຄ໌)

ເຢຍລະມັນສາມາດກຳມະສິດເຂດຊາຣ໌ແລນກັບຄືນມາໄດ້ໃນປີ 1935 ຫຼັງຈາກຜົນການລົງປະຊາມະມັດ. ຕໍ່ມາໃນປີ 1938, ພວກເຂົາໄດ້ເຂົ້າຢຶດຄອງອອສເຕຣຍໃນເຫດການອັນຊລຸສ, ແລະ ຂໍ້ຕົກລົງມິວນິກ (Munich Agreement) ໃນປີດຽວກັນກໍ່ເຮັດໃຫ້ເຢຍລະມັນຄວບຄຸມພື້ນທີ່ຊູເດເຕນແລນໄດ້.

ຫົກເດືອນຕໍ່ມາ, ເຢຍລະມັນໄດ້ເຂົ້າຢຶດສ່ວນທີ່ເຫຼືອຂອງເຊັກໂກໂສວາເກຍ, ແລະ ໃນເດືອນມີນາ 1939 ປະເທດລິດທົວເນຍກໍຍອມມອບເຂດເມເມວໃຫ້ ຫຼັງຈາກຖືກເຢຍລະມັນຂົ່ມຂູ່ຈະບຸກລຸກ.

ໃນຊ່ວງປີ 1939 ຫາ 1941, ກອງທັບເຢຍລະມັນໄດ້ບຸກລຸກຫຼາຍປະເທດ ເຊັ່ນ: ໂປແລນ, ເດນມາຣົກ, ນໍເວ, ຝຣັ່ງ, ລຸກຊຳບູຣກ໌, ເນເທີແລນ, ເບລຢິກ, ຍູໂກສະລາເວຍ, ຣິສ, ແລະ ສະຫະພາບໂຊວຽດ. ເຢຍລະມັນຍັງໄດ້ເຂົ້າຢຶດພື້ນທີ່ທາງເໜືອຂອງຍູໂກສະລາເວຍໃນເດືອນເມສາ 1941, ແລະ ໃນປີ 1943 ອິຕາລີໄດ້ມອບດິນແດນຕຣີເອສເຕ (Trieste), ເຊົາທ໌ທິໂຣລ (South Tyrol), ແລະ ອິສເຕຣຍ (Istria) ໃຫ້ແກ່ເຢຍລະມັນ.

ດິນແດນພາຍໃຕ້ການຄວບຄຸມຂອງເຢຍລະມັນ

ພື້ນທີ່ບາງສ່ວນທີ່ຖືກພິຊິດໄດ້ກາຍເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງເຢຍລະມັນ ເນື່ອງຈາກ ຮິດເລີ ຕ້ອງການສ້າງຈັກກະພັດເຢຍລະມັນໃຫ້ໃຫຍ່ຂຶ້ນ:

• ດິນແດນບາງແຫ່ງ ເຊັ່ນ ອານຊາສ-ລໍແຣນ ຖືກວາງໄວ້ພາຍໃຕ້ການຄວບຄຸມຂອງເຂດການປົກຄອງໃກ້ຄຽງທີ່ເອີ້ນວ່າ ເກົາ (Gau).
• ໃນບາງປະເທດທີ່ຖືກຍຶດຄອງ, ເຢຍລະມັນໄດ້ສ້າງຕັ້ງ ອົງການຄອມມິດສາຣ໌ແຮດ (Reichskommissariate) ຂຶ້ນ ເຊິ່ງມີລັກສະນະຄ້າຍຄືກັບລັດຖະບານອານານິຄົມ.
• ພື້ນທີ່ພາຍໃຕ້ການປົກຄອງຂອງເຢຍລະມັນ ປະກອບມີ: ຣັດຖະບານພິທັກໂບຮີເມຍ ແລະ ໂມຣາເວຍ, ບັນດາປະເທດບານຕິກ, ເບລາຣຸດ, ແລະ ຢູເຄຣນ.
• ພື້ນທີ່ບາງສ່ວນຂອງເບລຢິກ ແລະ ຝຣັ່ງ ຖືກຄວບຄຸມໂດຍກອງທັບເຢຍລະມັນ, ໂດຍເຂດໂອເປັນ-ມັລເມດີ (Eupen-Malmedy) ຂອງເບລຢິກ ທີ່ເຄີຍເປັນຂອງເຢຍລະມັນຈົນເຖິງປີ 1919 ໄດ້ຖືກຍຶດກັບຄືນ.
• ດິນແດນບາງສ່ວນຂອງໂປແລນຖືກຜະນວກເຂົ້າກັບເຢຍລະມັນ, ພ້ອມທັງມີການຈັດຕັ້ງ ລັດຖະບານທົ່ວໄປ (General Government) ຂຶ້ນໃນເຂດໃຈກາງຂອງໂປແລນ.
• ເດນມາຣົກ, ນໍເວ, ແລະ ເນເທີແລນ ມີລັດຖະບານພົນລະເຮືອນຄຸ້ມຄອງ ເຊິ່ງສ່ວນໃຫຍ່ບໍລິຫານງານໂດຍຄົນທ້ອງຖິ່ນແຕ່ຢູ່ພາຍໃຕ້ການຄວບຄຸມຂອງເຢຍລະມັນ.
• ຮິດເລີມີແຜນການທີ່ຈະຜະນວກດິນແດນເຫຼົ່ານີ້ເຂົ້າມາເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງເຢຍລະມັນໃນທ້າຍທີ່ສຸດ. ນອກຈາກນີ້ ໃນປີ 1943 ເຢຍລະມັນຍັງໄດ້ເຂົ້າຢຶດຄອງແອລບາເນຍ ແລະ ມອນເຕເນໂກຣ, ພ້ອມທັງສ້າງຕັ້ງລັດຖະບານຂຶ້ນໃນເຊີເບຍທີ່ຖືກຍຶດຄອງໃນປີ 1941.

ກອງທັບ ແລະ ຝ່າຍກຳລັງຕ່າງໆ

ແວຣ໌ມາຄ໌ (Wehrmacht – ກອງທັບ)

ຂະບວນລົດຖັງ ແລະ ຍານເກາະຂອງກອງທັບແພນເຊີວາຟເຟ – Panzerwaffe ໃກ້ເມືອງສະຕາລິນກຣາດ, ປີ 1942.

ໃນຊ່ວງປີ 1935 ຫາ 1945, ກອງທັບແຫ່ງຊາດຂອງເຢຍລະມັນຖືກເອີ້ນວ່າ ແວຣ໌ມາຄ໌ ເຊິ່ງປະກອບດ້ວຍ:

• ເຮີ (Heer) – ກອງທັບບົກ
• ຄຣິກສະມາລີນ (Kriegsmarine) – ກອງທັບເຮືອ
• ລຸຟຕ໌ວາຟເຟ (Luftwaffe) – ກອງທັບອາກາດ

ຫຼັງຈາກວັນທີ 2 ສິງຫາ 1934, ທະຫານທຸກຄົນຈຳເປັນຕ້ອງ ປະຕິຍານຕົນ ວ່າຈະເຊື່ອຟັງ ແລະ ຍອມຈຳນົນຕໍ່ ຮິດເລີ ໂດຍບໍ່ມີເງື່ອນໄຂໃດໆ ແລະ ບໍ່ມີສິດຖາມເຫດຜົນ. ຄຳສາບານນີ້ໝາຍຄວາມວ່າພວກເຂົາຕ້ອງປະຕິບັດຕາມຄຳສັ່ງຂອງ ຮິດເລີ ເຖິງແມ່ນວ່າຄຳສັ່ງນັ້ນຈະຜິດກົດໝາຍກໍຕາມ.

ກຸ່ມ SA ແລະ SS

• ກຸ່ມສະຕູຣ໌ມແອບໄຕລຸງ (SA – Sturmabteilung):
  • ຫຼືທີ່ຮູ້ຈັກກັນໃນຊື່ ເສື້ອນ້ຳຕານ (Brownshirts), ເຊິ່ງເປັນກຳລັງກິ່ງທະຫານກຸ່ມທຳອິດຂອງພັກນາຊີ ທີ່ຖືກສ້າງຕັ້ງຂຶ້ນໃນປີ 1921.
  • ຫນ້າທີ່ຫຼັກແມ່ນປົກປ້ອງຜູ້ນຳນາຊີໃນງານຕ່າງໆ, ຕໍ່ສູ້ກັບກຸ່ມການເມືອງຄູ່ແຂງຕາມຖະໜົນຫົນທາງ, ພ້ອມທັງກໍ່ເຫດຄວາມຮຸນແຮງຕໍ່ຊາວຢິວ ແລະ ກຸ່ມຄົນອື່ນໆ.
  • ພາຍໃນປີ 1934, ກຸ່ມ SA ມີສະມາຊິກຫຼາຍກວ່າເຄິ່ງລ້ານຄົນ ເຊິ່ງມີຈຳນວນຫຼາຍກວ່າກອງທັບປົກກະຕິທີ່ຖືກຈຳກັດໄວ້ພຽງ 100,000 ຄົນ ຕາມສົນທິສັນຍາແວຣ໌ຊາຍ.
• ກຸ່ມເອສເອສ (SS – Schutzstaffel):
  • ກຸ່ມ SS ໄດ້ກໍ່ອາຊະຍາກຳອັນໂຫດຮ້າຍທາລຸນຫຼາຍຢ່າງຕໍ່ພົນລະເຮືອນ ແລະ ທະຫານ.
  • ຕັ້ງແຕ່ປີ 1935 ເປັນຕົ້ນມາ, SS ເປັນຜູ້ນຳໃນການ ກົດຂີ່ຂົ່ມເຫັງຊາວຢິວ ໂດຍການຕ້ອນພວກເຂົາເຂົ້າໄປຢູ່ໃນເຂດກັກກັນ (ghettos) ແລະ ຄ້າຍກັກກັນ (concentration camps).
  • ເມື່ອສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 ເກີດຂຶ້ນ, ໜ່ວຍ ໄອຊ໌ຊາຕກຣຸບເປີ້ນ (SS Einsatzgruppen) ໄດ້ເຄື່ອນທັບຕາມຫຼັງກອງທັບເຂົ້າໄປໃນໂປແລນ ແລະ ສະຫະພາບໂຊວຽດ.
  • ລະຫວ່າງປີ 1941 ຫາ 1945, ພວກເຂົາໄດ້ສັງຫານຜູ້ຄົນໄປຫຼາຍກວ່າສອງລ້ານຄົນ, ເຊິ່ງໃນນັ້ນລວມມີຊາວຢິວເຖິງ 1.3 ລ້ານຄົນ.
  • ໜ່ວຍຄາຣ໌ລ-ໂຕເຕັນຄົບປອຟເບີຣ໌ເຢດ (SS-Totenkopfverbände) ເຊິ່ງເປັນໜ່ວຍຫົວກະໂຫຼກ (Death’s head units) ໄດ້ຮັບໜ້າທີ່ບໍລິຫານຄ້າຍກັກກັນ ແລະ ຄ້າຍມະນຸດສະທຳ (extermination camps) ເຊິ່ງມີຜູ້ຖືກສັງຫານເພີ່ມອີກຫຼາຍລ້ານຄົນໃນສະຖານທີ່ເຫຼົ່ານີ້.
  • ໃນປີ 1931, ກຸ່ມ SS ຍັງໄດ້ສ້າງຕັ້ງໜ່ວຍຂ່າວສອງ ຊີເຊີລເຫດສຕ໌ດິນສ໌ (SD – Sicherheitsdienst) ເຊິ່ງມີໜ້າທີ່ຕາມລ່າ ແລະ ຈັບກຸ່ມພວກຄອມມູນິດ ພ້ອມທັງຄູ່ແຂງທາງການເມືອງ. ນອກຈາກນີ້, SS ຍັງໄດ້ດຳເນີນທຸລະກິດສ່ວນຕົວຂອງຕົນເອງ ເຊັ່ນ: ບໍລິສັດສ້າງບ້ານ, ໂຮງງານອຸດສາຫະກຳ, ແລະ ໂຮງພິມ.

ສັງຄົມ ແລະ ຊີວິດປະຈຳວັນ

ການສຶກສາພາຍໃຕ້ການປົກຄອງຂອງພວກນາຊີ

ໃນປີ 1933, ກົດໝາຍໃໝ່ໄດ້ບັງຄັບໃຫ້ຄູອາຈານ, ອາຈານມະຫາວິທະຍາໄລ, ແລະ ເຈົ້າໜ້າທີ່ຊາວຢິວທັງໝົດອອກຈາກໂຮງຮຽນ. ຄູສ່ວນໃຫຍ່ຖືກບັງຄັບໃຫ້ເຂົ້າຮ່ວມ ສະຫະພັນຄູແຫ່ງຊາດສັງຄົມນິຍົມ (Nationalsozialistischer Lehrerbund – NSLB), ແລະ ອາຈານມະຫາວິທະຍາໄລກໍຕ້ອງເຂົ້າຮ່ວມສະຫະພັນຜູ້ບັນຍາຍແຫ່ງຊາດສັງຄົມນິຍົມເຢຍລະມັນເຊັ່ນກັນ.

ຄູອາຈານທຸກຄົນຕ້ອງປະຕິຍານຕົນສາບານຄວາມຈົງຮັກພັກດີຕໍ່ ຮິດເລີ. ຜູ້ໃດທີ່ບໍ່ສະໜັບສະໜູນແນວຄິດນາຊີຢ່າງເຕັມທີ່ມັກຈະຖືກລາຍງານ ແລະ ໄລ່ອອກ, ນອກຈາກນີ້ ຄູຈຳນວນຫຼາຍຍັງລາອອກເນື່ອງຈາກເງິນເດືອນຕ່ຳ ເຊິ່ງສົ່ງຜົນໃຫ້ຫ້ອງຮຽນມີຂະໜາດໃຫຍ່ຂຶ້ນ.

• ການຄວບຄຸມຫຼັກສູດການສອນ:
  • ລັດຖະບານເປັນຜູ້ຄວບຄຸມເນື້ອໃນການສອນ ແລະ ເລືອກຕຳລາຮຽນ.
  • ປຶ້ມທີ່ພວກນາຊີບໍ່ມັກຖືກກຳຈັດອອກຈາກຫ້ອງສະໝຸດໂຮງຮຽນ.
  • ນັບຕັ້ງແຕ່ເດືອນມັງກອນ 1934 ເປັນຕົ້ນມາ, ການສອນແນວຄິດນາຊີໄດ້ກາຍເປັນ ວິຊາບັງຄັບ.
  • ນັກຮຽນບາງຄົນທີ່ຖືກຄັດເລືອກໃຫ້ເປັນຜູ້ນຳນາຊີໃນອະນາຄົດ ຈະໄດ້ຮັບການຝຶກອົບຮົມພິເສດຕັ້ງແຕ່ອາຍຸ 12 ປີ ທີ່ໂຮງຮຽນອໍດໍຟ ຮິດເລີ (Adolf Hitler Schools) ແລະ ສະຖາບັນການຶກອົບຮົມການເມືອງແຫ່ງຊາດ (National Political Institutes of Education).

 (ຮູບພາບ ການທຳຄວາມເຄົາລົບແບບນາຊີໃນໂຮງຮຽນປີ 1934: ເດັກນ້ອຍຖືກມອບຄວາມຄິດ ແລະ ປູກຝັງແນວຄິດອຸດົມການຕັ້ງແຕ່ຍັງນ້ອຍ)

• ເນື້ອໃນການຮຽນການສອນ:
  • ການສຶກສາທັງໃນລະດັບປະຖົມ ແລະ ມັດທະຍົມ ຈະເນັ້ນໜັກໄປທີ່ ຊີວະວິທະຍາເຊື້ອຊາດ (racial biology), ນະໂຍບາຍປະຊາກອນ, ແລະ ຄວາມແຂງແຮງຂອງຮ່າງກາຍ.
  • ແມ່ນແຕ່ໃນວິຊາຄະນິດສາດກໍຍັງຖືກປ່ຽນແປງເນື້ອໃນໃຫ້ມຸ່ງເນ້ນໄປເລື່ອງເຊື້ອຊາດ.
  • ການຝຶກອົບຮົມທາງທະຫານກາຍເປັນສ່ວນສຳຄັນຂອງວິຊາພະລະສຶກສາ, ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ວິຊາຟີຊິກສາດ ຈະເນັ້ນຫົວຂໍ້ທີ່ເປັນປະໂຫຍດຕໍ່ກອງທັບ ເຊັ່ນ: ເລື່ອງວິຖີການບິນຂອງລູກປືນ.
  • ນັກຮຽນທຸກຄົນຖືກບັງຄັບໃຫ້ເບິ່ງຮູບຍົນທຸກເລື່ອງທີ່ຜະລິດໂດຍກະຊວງໂຄສະນາຊວນເຊື່ອສຳລັບໂຮງຮຽນ.
• ການສຶກສາໃນລະດັບມະຫາວິທະຍາໄລ:
  • ຈຳນວນນັກສຶກສາມະຫາວິທະຍາໄລຫຼຸດລົງຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນຊ່ວງເວລານີ້, ແຕ່ມີນັກສຶກສາເຂົ່າຮຽນໃນ ຄະນະແພດສາດ ຫຼາຍຂຶ້ນ ເນື່ອງຈາກແພດຊາວຢິວຖືກບັງຄັບໃຫ້ອອກຈາກງານ ເຮັດໃຫ້ມີບ່ອນວ່າງງານຈຳນວນຫຼາຍ.
  • ນັບຕັ້ງແຕ່ປີ 1934 ເປັນຕົ້ນມາ, ນັກສຶກສາມະຫາວິທະຍາໄລຕ້ອງເຂົ້າຮ່ວມການຝຶກອົບຮົມທາງທະຫານ, ແລະ ນັກສຶກສາປີໜຶ່ງທຸກຄົນຍັງຕ້ອງ ເຮັດວຽກເປັນເວລາຫົກເດືອນໃນຄ້າຍແຮງງານ ອີກດ້ວຍ.

ບົດບາດຂອງແມ່ຍິງ ແລະ ຄອບຄົວ

ພວກນາຊີມີແນວຄິດທີ່ສະເພາະເຈາະຈົງກ່ຽວກັບແມ່ຍິງ ໂດຍພວກເຂົາຄັດຄ້ານຂະບວນການສິດທິສະເໝີພາບຂອງແມ່ຍິງ (feminist movement) ແລະ ເຊື່ອວ່າ ບົດບາດຫຼັກຂອງແມ່ຍິງແມ່ນການເປັນແມ່ເຮືອນ, ພັນລະຍາ, ແມ່, ແລະ ການເບິ່ງແຍງຄອບຄົວ.

• ການຄວບຄຸມ ແລະ ການສົ່ງເສີມອັດຕາການເກີດ:
  • ກຸ່ມແມ່ຍິງຕ່າງໆຖືກສັ່ງປິດ ຫຼື ຖືກຮວບຮວມເຂົ້າເປັນ ສະຫະພັນແມ່ຍິງແຫ່ງຊາດສັງຄົມນິຍົມ (National Socialist Women’s League) ເຊິ່ງເຮັດໜ້າທີ່ອົບຮົມແມ່ຍິງໃນເລື່ອງການລ້ຽງລູກ, ການຫຍິບປັກຖັກຮ້ອຍ, ແລະ ການປຸງແຕ່ງອາຫານ.
  • ແມ່ຍິງຖືກຊຸກຍູ້ໃຫ້ລາອອກຈາກວຽກ ແລະ ມີລູກຫຼາຍໆຄົນ ຫາກພວກເຂົາຖືກພິຈາລະນາວ່າ “ເໝາະສົມທາງເຊື້ອຊາດ”.
  • ແມ່ຍິງທີ່ມີລູກຫຼາຍຈະໄດ້ຮັບ ຫຼຽນກຽດຕິຍົດ: ຫຼຽນທອງແດງສຳລັບລູກ 4 ຄົນ, ຫຼຽນເງິນສຳລັບລູກ 6 ຄົນ, ແລະ ຫຼຽນຄຳສຳລັບລູກ 8 ຄົນຂຶ້ນໄປ ພ້ອມທັງເງິນຊ່ວຍເຫຼືອຄ່າໃຊ້ຈ່າຍໃນຄອບຄົວໃຫຍ່.
• ການຈ້າງງານຂອງແມ່ຍິງ:
  • ເຖິງວ່າຈະມີຄວາມພະຍາຍາມດັ່ງກ່າວ, ແຕ່ຈຳນວນຄອບຄົວທີ່ມີລູກສີ່ຄົນຂຶ້ນໄປກັບຫຼຸດລົງເລັກນ້ອຍ. ການເອົາແມ່ຍິງອອກຈາກຕະຫຼາດແຮງງານກໍບໍ່ໄດ້ຊ່ວຍເພີ່ມບ່ອນວ່າງງານໃຫ້ຜູ້ຊາຍ ເພາະງານທີ່ແມ່ຍິງເຮັດສ່ວນໃຫຍ່ເປັນວຽກທີ່ຜູ້ຊາຍບໍ່ສົນໃຈ.
  • ກ່ອນສົງຄາມ, ພວກນາຊີບໍ່ຕ້ອງການໃຫ້ແມ່ຍິງເຮັດວຽກໃນໂຮງງານ ຈຶ່ງໄດ້ນຳເຂົ້າແຮງງານຕ່າງດ້າວ, ແລະ ເມື່ອສົງຄາມເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນກໍຫັນໄປໃຊ້ແຮງງານທາດຈຳນວນຫຼາຍ.
  • ໃນປີ 1943, ຮິດເລີໄດ້ອອກຄຳສັ່ງໃຫ້ແມ່ຍິງທຸກຄົນທີ່ມີອາຍຸຕ່ຳກວ່າ 50 ປີ ຕ້ອງເຮັດວຽກຊ່ວຍເຫຼືອສົງຄາມ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ແມ່ຍິງຕ້ອງຍ້າຍໄປເຮັດວຽກໃນຟາມ ແລະ ໂຮງງານ ຈົນຮອດເດືອນກັນຍາ 1944 ມີແມ່ຍິງເຖິງ 14.9 ລ້ານຄົນທີ່ເຮັດວຽກຜະລິດອາວຸດ.
• ຮູບແບບແມ່ຍິງໃນອຸດົມຄະຕິ: ແມ່ຍິງຖືກຄາດຫວັງໃຫ້ມີຮ່າງກາຍທີ່ແຂງແຮງສົມບູນ, ເປັນແມ່ຍິງຊາວນາທີ່ມີຄວາມບຶດບຶນໃນການທຳມາຫາກິນ ແລະ ສາມາດໃຫ້ກຳເນີດລູກທີ່ແຂງແຮງ, ມັກຫຼິ້ນກິລາ ແລະ ມີຜິວຖືກແດດຈາກການເຮັດວຽກກາງແຈ້ງ.

ຄວາມພະຍາຍາມດ້ານສາທາລະນະສຸກ

ປະເທດເຢຍລະມັນໃນຍຸກນາຊີມີຂະບວນການ ຕໍ່ຕ້ານການສູບຢາຢ່າງຈິງຈັງ.

• ການສຶກສາໃນປີ 1939 ໄດ້ຄົ້ນພົບຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງການສູບຢາ ແລະ ໂຣກມະເຮັງປອດ, ເຮັດໃຫ້ຫ້ອງການສາທາລະນະສຸກໄຮຊ໌ (Reich Health Office) ພະຍາຍາມຈຳກັດການສູບຢາຜ່ານການຈັດບັນລະຍາຍ ແລະ ແຈກເອກະສານ.
• ຫ້າມສູບຢາໃນບ່ອນເຮັດວຽກຫຼາຍແຫ່ງ, ເທິງລົດໄຟ, ແລະ ສຳລັບທະຫານທີ່ປະຕິບັດໜ້າທີ່.
• ນອກຈາກນີ້ ລັດຖະບານຍັງຄວບຄຸມສານອັນຕະລາຍອື່ນໆ ເຊັ່ນ: ໃຍຫີນ (asbestos) ແລະ ຢາປາບສັດຕູພືດ, ພ້ອມທັງດຳເນີນແຄມເປນທຳຄວາມສະອາດແຫຼ່ງນໍ້າປະປາ, ກຳຈັດສານຕະກົວ ແລະ ສານຈາກຜະລິດຕະພັນ, ແລະ ແນະນຳໃຫ້ແມ່ຍິງກວດມະເຮັງເຕົ້ານົມຢ່າງເປັນປະຈຳ.

ການຄວບຄຸມຂໍ້ມູນຂ່າວສານ (ການເຊັນເຊີ)

ລັດຖະບານໄດ້ເຂົ້າ ຄວບຄຸມໜັງສືພິມ ແລະ ສື່ຕ່າງໆຢ່າງເດັດຂາດ.

• ຫ້ອງການສື່ມວນຊົນໄຮຊ໌ (Reich Press Chamber) ໄດ້ສັ່ງປິດ ຫຼື ຜະບວກຊື້ບໍລິສັດສຳນັກພິມ ແລະ ໜັງສືພິມຕ່າງໆ ຈົນຮອດປີ 1939 ກະຊວງໂຄສະນາຊວນເຊື່ອເປັນເຈົ້າຂອງໜັງສືພິມ ແລະວາລະສານໂດຍກົງຫຼາຍກວ່າສອງໃນສາມ. ໜັງສືພິມຫຼັກຂອງພັກນາຊີຄື ໂຟລກິຊ໌ ເບໂອດາບເຕີ (Völkischer Beobachter).
• ກົດລະບຽບສື່: ກະຊວງໂຄສະນາຊວນເຊື່ອຈະອອກກົດລະບຽບທຸກໆອາທິດເພື່ອສັ່ງວ່າຂ່າວໃດຄວນລົງພິມ ແລະ ຄວນນຳສະເໜີແນວໃດ. ໜັງສືພິມຕ້ອງປະຕິບັດຕາມຢ່າງເຄັ່ງຄັດ ໂດຍສະເພາະເລື່ອງການຕັດຂ່າວບາງຢ່າງອອກ.
• ຄວາມນິຍົມທີ່ຫຼຸດລົງ: ປະຊາຊົນອ່ານໜັງສືພິມຫຼຸດລົງສ່ວນໜຶ່ງເພາະຄຸນະພາບຂ່າວຫຼຸດລົງ ແລະ ວິທະຍຸໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມຫຼາຍຂຶ້ນ. ໃນຊ່ວງປາຍສົງຄາມ ການໂຄສະນາຊວນເຊື່ອກໍ່ເລີ່ມໄດ້ຜົນໜ້ອຍລົງ ເພາະປະຊາຊົນເລີ່ມຊອກຫາຂ່າວສານຈາກແຫຼ່ງອື່ນ.
• ການກຳຈັດວັນນະກຳ ແລະ ການເຜົາປຶ້ມ:
  • ນັກຂຽນຫຼາຍຄົນລີ້ໄພອອກນອກປະເທດ ແລະ ຂຽນປຶ້ມວິຈານລັດຖະບານນາຊີ.
  • ລັດຖະບານແນະນຳໃຫ້ນັກຂຽນທີ່ຍັງເຫຼືອຂຽນເລື່ອງກ່ຽວກັບຕຳນານເຢຍລະມັນ.
  • ພາຍໃນທ້າຍປີ 1933, ປຶ້ມຫຼາຍກວ່າໜຶ່ງພັນຫົວຖືກສັ່ງຫາມ ໂດຍສ່ວນໃຫຍ່ເປັນຜົນງານຂອງນັກຂຽນຊາວຢິວ ຫຼື ມີຕົວລະຄອນເປັນຊາວຢິວ.
  • ເຫດການ ການເຜົາປຶ້ມຂອງພວກນາຊີ ເກີດຂຶ້ນໃນວັນທີ 10 ພຶດສະພາ 1933 ເຊິ່ງມີການເຜົາປຶ້ມຫຼາຍໝື່ນຫົວໃນທີ່ສາທາລະນະ ໂດຍມຸ່ງເປົ້າໄປທີ່ປຶ້ມກ່ຽວກັບສັນຕິພາບ, ແນວຄິດເສລີ, ຜູ້ສະໜັບສະໜູນລັດຖະບານເຢຍລະມັນໃນຍຸກກ່ອນ, ແລະ ຜົນງານທຸກຊິ້ນຂອງນັກຂຽນຊາວຢິວ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/