ຊະຕາກຳຈໍາປາສັກ ໃນຍຸກແຜ່ນດິນລ້ານຊ້າງແຕກແຍກອອກເປັນ 3 ອານາຈັກ

ທ່າມກາງຄວາມຜັນຜວນ ແລະ ມໍລະສຸມທາງການເມືອງ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຕົ້ນໄມ້ໃຫຍ່ ຢ່າງອານາຈັກລ້ານຊ້າງວຽງຈັນ ຕ້ອງສັ່ນຄອນໃນໄລຍະປາຍສັດຕະວັດທີ 17 ຫາ ຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 18 ນັ້ນ, ກະແສນ້ຳຂອງອັນຊ່ຽວຂາດ ໄດ້ພັດພາເອົາແກ່ນພັນແຫ່ງຄວາມຫວັງ ແລະ ສັດທາລົງສູ່ທິດໃຕ້. ນີ້ຄືຈຸດເລີ່ມຕົ້ນ ຂອງໜ້າປະຫວັດສາດອັນສະງ່າງາມ ທີ່ສ້າງຄວາມຕື່ນຕາຕຶງໃຈ ໃຫ້ແກ່ແຜ່ນດິນອິນໂດຈີນ—ການກຳເນີດ ແລະ ຄວາມຮຸ່ງເຮືອງຂອງ “ອານາຈັກລ້ານຊ້າງຈຳປາສັກ” ໃນຖານະຣັດອະທິປະໄຕ ທີ່ເປັນເອກະລາດສົມບູນ, ສະຫງົບຮົ່ມເຢັນ ແລະ ເຕັມໄປດ້ວຍມົນສະເໜ່ແຫ່ງພຸດທະສັດທາ ຕະຫຼອດໄລຍະເວລາເກືອບ 7 ທົດສະວັດ ໂດຍປາສະຈາກການຄອບງຳຈາກອຳນາດພາຍນອກ.

ເສັ້ນທາງສັດທາ: ການຈາລິກຂອງພຣະຄູໂພນສະເມັກ.

ກ່ອນຮຸ່ງອະລຸນແຫ່ງການສະຖາປະນາອານາຈັກຕອນໃຕ້, ວິກິດການເມືອງອັນຮ້ອນເຄືອງ ໃນນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນ ໄດ້ກາຍເປັນຈຸດປ່ຽນຄັ້ງສຳຄັນ ທີ່ຂັບເຄື່ອນອະລິຍະທຳລ້ານຊ້າງ ໃຫ້ແຜ່ຂະຫຍາຍລົງສູ່ທິດໃຕ້. ດ້ວຍເຫດນີ້, ພຣະຄູຍອດແກ້ວໂພນສະເມັກ (ຫຼື ທີ່ຮູ້ຈັກກັນດີໃນນາມ ‘ຍາຄູຂີ້ຫູດ’) ພຣະມະຫາເຖລະຜູ້ຊົງສີລາທິຄຸນ ແລະ ບາລະມີທຳອັນສູງສົ່ງ, ຈຶ່ງໄດ້ນຳພາຄະນະສົງ, ສະມະນະຊີພຣາມ, ກຸ່ມຂຸນນາງ ແລະ ມວນມະຫາປະຊາຊົນຫຼາຍພັນຊີວິດ ໄດ້ອົບພະຍົບລົງມາ ແລະ ຕັ້ງຖິ່ນຖານປັກຫຼັກປັກຖານຢ່າງໝັ້ນຄົງ ໃນດິນແດນຈຳປາສັກ.

ການເດີນທັບທາງວັດທະນະທຳໃນຄັ້ງນີ້ ບໍ່ແມ່ນການຫຼົບໜີຈາກຄວາມພ່າຍແພ້ ແຕ່ເປັນການແຜ່ຂະຫຍາຍອະລິຍະທຳລ້ານຊ້າງ ໃຫ້ປັກຮາກລົງຢ່າງໝັ້ນຄົງໃນດິນແດນໃໝ່. ພຣະຄູໂພນສະເມັກໄດ້ນຳພາປະຊາຊົນໃນການບູຣະນະພຣະທາດພະນົມ ແລະ ໄດ້ຍ້າຍຖິ່ນຖານຊົ່ວຄາວ ຜ່ານເມືອງຊຽງແຕງ ກ່ອນຈະຍ້າຍກັບຄືນມາຕັ້ງຖິ່ນຖານຢ່າງໝັ້ນຄົງໃນດິນແດນຈຳປາສັກ. ຕາມການເຊີນຂອງພຣະນາງແພງ (ຫຼື ເຈົ້າແມ່ແພງ) ຜູ້ປົກຄອງທ້ອງຖິ່ນໃນຂະນະນັ້ນ ຜູ້ທີ່ໄດ້ມອບອຳນາດການບໍລິຫານທັງໝົດ ໃຫ້ແກ່ພຣະມະຫາເຖລະ ດ້ວຍຄວາມເຊື່ອສັດທາອັນສູງສຸດ.

ຮຸ່ງອະລຸນແຫ່ງຣາຊະວົງ: ການສະຖາປະນາອານາຈັກ (ຄ.ສ 1713).

ເພື່ອເຮັດໃຫ້ດິນແດນຕອນໃຕ້ ມີໂຄງສ້າງລັດທີ່ໝັ້ນຄົງ ແລະ ມີຄວາມຊອບທຳຕາມຮີດຄອງຄັດຕິຍະວົງລ້ານຊ້າງ, ພຣະຄູໂພນສະເມັກ ໄດ້ດຳເນີນກຸສົນໂລບາຍອັນປະເສີດ ໂດຍການອັນເຊີນ ເຈົ້າສ້ອຍສີສະໝຸດ ພຸດທາງກູນ (ຫຼື ພຣະເຈົ້າໜໍ່ກະສັດ ເຊິ່ງເປັນພຣະຣາຊະນັດດາ ຂອງພຣະເຈົ້າສຸຣິຍະວົງສາ ທຳມິກະຣາດ ຜ່ານທາງພຣະນາງສຸມັງຄະລາ) ໃຫ້ສະເດັດລົງມາສະຖາປະນາເອກະລາດ.

ໃນປີ ຄ.ສ 1713 (ບາງແຫຼ່ງຂໍ້ມູນຕ່າງປະເທດອາດລະບຸເປັນ ຄ.ສ 1714 ເນື່ອງຈາກການນັບຄາບກ່ຽວຂອງພິທີ), ພິທີຣາຊາພິເສກອັນຍິ່ງໃຫຍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນ. ເຈົ້າສ້ອຍສີສະໝຸດ ພຸດທາງກູນ ຂຶ້ນຄອງຣາດເປັນປະຖົມກະສັດ ແຫ່ງອານາຈັກລ້ານຊ້າງຈຳປາສັກ ຢ່າງເປັນທາງການ. ເຫດການນີ້ບໍ່ພຽງແຕ່ເປັນການປະກາດເອກະລາດ ແຍກຕົວອອກຈາກວຽງຈັນຢ່າງເດັດຂາດເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງເປັນການຍົກຖານະເມືອງຈຳປາສັກ ໃຫ້ກາຍເປັນນະຄອນຫຼວງສູນກາງອຳນາດໃໝ່ ທີ່ມີສາຍເລືອດຂັດຕິຍະວົງສາຍກົງຢ່າງສົມສັກສີ.

ການສ້າງບ້ານແປງເມືອງ ແລະ ມະຫາອຳນາດທາງເສດຖະກິດຕອນໃຕ້.

ພາຍໃຕ້ຣາຊະການຂອງພຣະເຈົ້າສ້ອຍສີສະໝຸດ, ອານາຈັກຈຳປາສັກໄດ້ກ້າວເຂົ້າສູ່ຍຸກແຫ່ງການວາງຮາກຖານ ແລະ ຂະຫຍາຍອານາເຂດຢ່າງກວ້າງຂວາງ ໂດຍມີຍຸດທະສາດການປົກຄອງທີ່ໂດດເດັ່ນດັ່ງນີ້:

– ການປະຕິຮູບລະບຽບການປົກຄອງ: ມີການຈັດວາງລະບົບ “ສີ່ເສນາອາມາດ” (ອຸປະຣາດ, ຣາຊະວົງ, ຣາຊະບຸດ, ກົມມະທ່າ) ຕາມແບບແຜນລ້ານຊ້າງເດີມ, ແຕ່ເພີ່ມຄວາມຢືດຢຸ່ນໃນການບໍລິຫານຫົວເມືອງທ້ອງຖິ່ນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ກຸ່ມຊາດພັນຕ່າງໆ ຍອມສະວາມິພັກດ້ວຍຄວາມເຕັມໃຈ.

– ການສະຖາປະນາຫົວເມືອງຍຸດທະສາດ: ເພື່ອຄວບຄຸມເສັ້ນທາງຄົມມະນາຄົມ ແລະ ກວດກາຄວາມໝັ້ນຄົງ, ພຣະອົງໄດ້ໂຜດເກົ້າຯ ໃຫ້ຕັ້ງ ແລະ ແຕ່ງຕັ້ງຜູ້ປົກຄອງໄປປະຈຳຢູ່ເມືອງສຳຄັນ ເຊັ່ນ:

1). ເມືອງທົ່ງ (ເຂດຮ້ອຍເອັດໃນປັດຈຸບັນ) ໂດຍໂຜດໃຫ້ເຈົ້າແກ້ວໄປປົກຄອງ ເພື່ອເປັນປະຕູສູ່ພູພຽງໂຄຣາດ.

2). ເມືອງຄົງ (ດອນໂຂງ) ໂດຍໂຜດໃຫ້ເຈົ້າອິນໄປປົກຄອງ ເພື່ອຄວບຄຸມເສັ້ນທາງນ້ຳຂອງຕອນໃຕ້ສຸດ ແລະ ເປັນດ່ານການຄ້າກັບກຳປູເຈຍ.

3). ເມືອງອັດຕະປື ແລະ ເມືອງສາລະວັນ ເພື່ອເປັນສູນກາງຮວບຮວມຊັບພະຍາກອນທຳມະຊາດທີ່ມີຄ່າ ເຊັ່ນ ຄຳ, ຄັ່ງ, ຍານ, ແລະ ເຄື່ອງປ່າຂອງດົງ.

4). ສູນກາງການຄ້າສາມຝ່າຍ: ດ້ວຍພູມສາດອັນເປັນເລີດ, ຈຳປາສັກໄດ້ກາຍເປັນຄັງສິນຄ້າ ແລະ ຈຸດເຊື່ອມຕໍ່ທາງເສດຖະກິດທີ່ສຳຄັນລະຫວ່າງ ອານາຈັກກຳປູເຈຍ, ລາຊະວົງເຫງວຽນຂອງຫວຽດນາມ ແລະ ຫົວເມືອງໃນເຂດທີ່ຣາບສູງ.

ຍຸກແຫ່ງຄວາມສະຫງົບຮົ່ມເຢັນ ແລະ ສິລະປະວັດທະນະທຳ ພາຍໃຕ້ຣາຊະການ ເຈົ້າໄຊຍະກຸມມານ.

ເມື່ອເຖິງຣາຊະການຂອງ ເຈົ້າໄຊຍະກຸມມານ (ຫຼື ພຣະເຈົ້າອົງຫຼວງໄຊຍະກຸມມານ) ພຣະຣາຊະໂອຣົດ, ຜູ້ຊິ່ງໄດ້ເລີ່ມເຂົ້າມາບໍລິຫານຣາຊະການແທນພຣະບິດາ ທີ່ມີພຣະອາການປະຊວນໃນປີ ຄ.ສ 1737 ແລະ ຂຶ້ນຄອງຣາດຢ່າງສົມບູນໃນປີ ຄ.ສ 1738. ອານາຈັກລ້ານຊ້າງຈຳປາສັກ ໄດ້ກ້າວເຂົ້າສູ່ຈຸດສູງສຸດຂອງ “ຄວາມສະຫງົບສຸກພາຍໃນ”. ພຣະອົງເປັນກະສັດຜູ້ຊົງທົດສະພິດຣາຊະທຳ ທີ່ເນັ້ນການປົກຄອງ ດ້ວຍຄວາມເມດຕາ ແລະ ການທູດທີ່ສະຫຼາດສ່ອງໃສ.

ໃນຍຸກນີ້, ຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງຈຳປາສັກ ກັບ ອານາຈັກເພື່ອນບ້ານ ເຊັ່ນ ວຽງຈັນ, ຫຼວງພະບາງ ແລະ ກຸງສຣີອະຍຸທະຍາ ແມ່ນດຳເນີນໄປດ້ວຍຄວາມລະມັດລະວັງ ແລະ ຮັກສາດຸນອຳນາດຢ່າງມີສິລະປະ ໂດຍຫຼີກເວັ້ນການເຮັດສົງຄາມຂະໜາດໃຫຍ່ ທີ່ອາດສົ່ງຜົນກະທົບຕໍ່ປະຊາຊົນ.

ບົດບາດທີ່ໂດດເດັ່ນທີ່ສຸດ ຂອງເຈົ້າໄຊຍະກຸມມານ ຄືການເປັນ “ອົງອັກຄະຣະສຳສະນູປະຖຳພົກ”. ພຣະອົງໄດ້ສົ່ງເສີມການສຶກສາພຣະປະຣິຍັດຕິທຳ, ບູຣະນະວັດວາອາຮາມທົ່ວຣາຊະອານາຈັກ ແລະ ບັນທຶກກົດໝາຍຮີດຄອງປະເພນີ. ສົ່ງຜົນໃຫ້ຈຳປາສັກໃນຊ່ວງກ່ອນປີ ຄ.ສ 1778 ກາຍເປັນດິນແດນແຫ່ງນັກປາດອັກສອນສາດ, ສິລະປະການຊ່າງ ແລະ ວັດທະນະທຳຝັ່ງຊ້າຍ-ຝັ່ງຂວາແມ່ນ້ຳຂອງ ທີ່ມີເອກະລັກອັນປານີດ ແລະ ສະຫງົບຮົ່ມເຢັນຢ່າງແທ້ຈິງ.

ສະຫຼຸບພາບລວມຂອງບົດສຶກສາ.

ສະພາບຂອງອານາຈັກລ້ານຊ້າງຈຳປາສັກໃນຊ່ວງປີ ຄ.ສ 1713 ຫາ ກ່ອນປີ ຄ.ສ 1778 ແມ່ນພາບສະທ້ອນຂອງ “ຄວາມເປັນປຶກແຜ່ນ ແລະ ເອກະລາດທ້ອງຖິ່ນ” ທີ່ໜ້າອັດສະຈັນ. ເຖິງວ່າຈະເປັນອານາຈັກທີ່ແຍກຕົວອອກມາໃໝ່, ແຕ່ດ້ວຍບາຣະມີຂອງພຣະສົງຜູ້ຊົງສີລາທິຄຸນ ແລະ ສາຍເລືອດກະສັດທີ່ສືບທອດມາຢ່າງຖືກຕ້ອງ, ເຮັດໃຫ້ຈຳປາສັກ ສາມາດສ້າງຕົນເອງ ໃຫ້ກາຍເປັນລັດເອກະລາດທີ່ມີອຳນາດອະທິປະໄຕສົມບູນ, ມີການປົກຄອງທີ່ຮັດກຸມ ແລະ ມີເສດຖະກິດທີ່ຮຸ່ງເຮືອງ ໂດຍຮັກສາຄວາມຮົ່ມເຢັນເປັນສຸກໄວ້ໄດ້ຢ່າງຍາວນານ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: https://www.facebook.com/chotmaihet

ເອກະສານອ້າງອີງ:

– ພົງສາວະດານເມືອງຈຳປາສັກ (ສະບັບກວດກາ ແລະ ຮຽບຮຽງຄືນ ໂດຍຄະນະກຳມະການວິທະຍາສາດສັງຄົມແຫ່ງຊາດ).

– ມະຫາສິລາ ວີຣະວົງສ໌. (1973). ປະຫວັດສາດລາວແຕ່ບູຮານເຖິງປັດຈຸບັນ. ນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນ: ຄັງປັນຍາລາວ.

– ກະຊວງຖະແຫຼງຂ່າວ, ວັດທະນະທຳ ແລະ ທ່ອງທ່ຽວ. (2012). ປະຫວັດສາດລາວ (ດຶກດຳບັນ ຫາ ປັດຈຸບັນ). ນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນ.

– Le Boulanger, P. (1931). Histoire du Laos Français. Paris: Plon.

– Grabowsky, V. (1995). Regions and National Integration in Thailand, 1892-1992. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.