ຈັກກະພັດອັງກິດ (British Empire)

ຈັກກະພັດອັງກິດ ແມ່ນກຸ່ມດິນແດນ ແລະ ປະເທດຈຳນວນມະຫາສານທີ່ຢູ່ພາຍໃຕ້ການປົກຄອງ ຫຼື ການຄວບຄຸມຂອງ ສະຫະລາຊະອານາຈັກ. ເລື່ອງລາວເລີ່ມຂຶ້ນໃນທ້າຍສັດຕະວັດທີ 16 ຕໍ່ຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 17 ຕອນທີ່ອັງກິດເລີ່ມສ້າງອານານິຄົມ ແລະ ຕັ້ງສະຖານີການຄ້າຢູ່ຕ່າງແດນ. ມາຮອດຍຸກຮຸ່ງເຮືອງສູງສຸດ ໃນສັດຕະວັດທີ 19 ຕໍ່ເນື່ອງເຖິງຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 20 ມັນກາຍເປັນຈັກກະພັດທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດເທົ່າທີ່ໂລກເຄີຍມີມາ.

ຮອດປີ 1913 ມີຄົນອາໄສຢູ່ໃນຈັກກະພັດອັງກິດປະມານ 412 ລ້ານຄົນ ເຊິ່ງເທົ່າກັບໜຶ່ງໃນສີ່ຂອງປະຊາກອນໂລກສະໄໝນັ້ນ. ພໍຮອດປີ 1920 ຈັກກະພັດກວ້າງໃຫຍ່ປະມານ 35.5 ລ້ານຕາລາງກິໂລແມັດ ຄືປະມານໜຶ່ງໃນສີ່ຂອງເນື້ອທີ່ແຜ່ນດິນທັງໝົດຂອງໂລກ. ຍ້ອນແນວນີ້ ພາສາອັງກິດ, ກົດໝາຍ ແລະ ວັດທະນະທຳອັງກິດຈຶ່ງແຜ່ໄປທົ່ວທຸກທິດ. ຄົນສະໄໝນັ້ນຈຶ່ງມັກເວົ້າວ່າ “ຈັກກະພັດທີ່ດວງຕາເວັນບໍ່ເຄີຍຕົກດິນ” ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ວ່າເວລາໃດ ກໍຕ້ອງມີດວງຕາເວັນສ່ອງແສງຢູ່ເທິງດິນແດນສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງຂອງຈັກກະພັດ.

ໃນສັດຕະວັດທີ 15 ແລະ 16 ໂປຕຸເກດ ກັບ ສະເປນ ເປັນສອງຊາດເອີຣົບທຳອິດທີ່ອອກສຳຫຼວດໂລກ ແລະ ສ້າງຈັກກະພັດຍິ່ງໃຫຍ່ຂຶ້ນມາ. ອັງກິດ, ຝຣັ່ງ ແລະ ເນເທີແລນຢາກຮັ່ງມີແບບນັ້ນແດ່ ຈຶ່ງພາກັນສ້າງອານານິຄົມ ແລະ ເຄືອຂ່າຍການຄ້າຂອງຕົນໃນ ທະວີບອາເມຣິກາ ແລະ ທະວີບເອເຊຍ. ຫຼັງຈາກສູ້ຮົບກັນຫຼາຍຄັ້ງໃນສັດຕະວັດທີ 17 ແລະ 18 ອັງກິດກໍຂຶ້ນເປັນມະຫາອຳນາດອານານິຄົມອັນດັບໜຶ່ງ ໂດຍສະເພາະໃນ ອາເມຣິກາເໜືອ. ອັງກິດຍັງມີອິດທິພົນຫຼາຍໃນ ອິນເດຍ ຫຼັງຈາກ ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກ ຊະນະ ການສູ້ຮົບທີ່ປະລາຊີ (Plassey) ໃນປີ 1757.

ຕໍ່ມາ ຫຼັງ ສົງຄາມປະຕິວັດອາເມຣິກາ ໃນປີ 1783 ອັງກິດຕ້ອງເສຍອານານິຄົມເກົ່າແກ່ບາງແຫ່ງໃນອາເມຣິກາເໜືອ ເຊິ່ງກາຍເປັນສະຫະລັດອາເມຣິກາ. ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ອັງກິດກໍຍັງຄວບຄຸມ ອາເມຣິກາເໜືອຂອງອັງກິດ (ປັດຈຸບັນແມ່ນ ການາດາ) ແລະ ໝູ່ເກາະໃນທະເລຄາຣິບບຽນ ໄວ້ໄດ້. ຈາກນັ້ນ ອັງກິດຈຶ່ງຫັນໄປຂະຫຍາຍອຳນາດໃນເອເຊຍ, ອາຟຣິກາ ແລະ ມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກ. ຫຼັງສົງຄາມນະໂປເລອົງ (1803–1815) ອັງກິດກາຍເປັນມະຫາອຳນາດທາງເຮືອ ແລະ ຈັກກະພັດທີ່ແຂງແກ່ນທີ່ສຸດ ໄດ້ດິນແດນເພີ່ມອີກ ແລະ ກຸມການຄ້າຂອງໂລກໄວ້ເກືອບທັງໝົດ. ຍຸກແຫ່ງຄວາມສະຫງົບພາຍໃຕ້ອຳນາດຂອງອັງກິດນີ້ ເອີ້ນກັນວ່າ Pax Britannica ຫຼື “ສັນຕິພາບແບບອັງກິດ”.

ພໍເຂົ້າສູ່ຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 20 ເຢຍລະມັນ ແລະ ສະຫະລັດອາເມຣິກາ ກໍເລີ່ມຂຶ້ນມາທ້າທາຍອຳນາດຂອງອັງກິດ. ຄວາມຕຶງຄຽດລະຫວ່າງອັງກິດກັບເຢຍລະມັນໄດ້ນຳໄປສູ່ ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 1 ເຊິ່ງກົດດັນຈັກກະພັດຢ່າງໜັກ. ເຖິງຫຼັງສົງຄາມ ຈັກກະພັດຈະມີເນື້ອທີ່ກວ້າງຂຶ້ນອີກ ແຕ່ອັງກິດກໍບໍ່ແມ່ນມະຫາອຳນາດອັນດັບໜຶ່ງດ້ານອຸດສາຫະກຳ ຫຼື ການທະຫານຂອງໂລກອີກຕໍ່ໄປ.

ໃນ ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 ຍີ່ປຸ່ນຢຶດອານານິຄົມຂອງອັງກິດໃນເອເຊຍຕາເວັນອອກ ແລະ ເອເຊຍຕາເວັນອອກສ່ຽງໃຕ້ໄປ. ຫຼັງສົງຄາມ ອຳນາດຂອງອັງກິດກໍຫຼຸດຖອຍລົງ. ອິນເດຍ ອານານິຄົມທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ ໄດ້ຮັບເອກະລາດໃນປີ 1947 ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງກະແສໃຫຍ່ທີ່ອານານິຄົມຈຳນວນຫຼາຍຕໍ່ເນື່ອງກັນປະກາດເອກະລາດ. ວິກິດການສຸເອດ ໃນປີ 1956 ເປັນເຄື່ອງຢືນຢັນວ່າອັງກິດບໍ່ແມ່ນມະຫາອຳນາດຂອງໂລກອີກແລ້ວ. ການ ສົ່ງມອບຮົງກົງຄືນໃຫ້ຈີນ ໃນປີ 1997 ມັກຖືກມອງວ່າເປັນຈຸດຈົບຂອງຈັກກະພັດອັງກິດ. ທຸກມື້ນີ້ ຍັງມີ ດິນແດນໃນປົກຄອງຂອງອັງກິດ ໃນຕ່າງແດນ 14 ແຫ່ງ. ອະດີດອານານິຄົມຫຼາຍແຫ່ງໄດ້ເຂົ້າຮ່ວມ ເຄືອຈັກກະພັດອັງກິດ (Commonwealth of Nations) ເຊິ່ງເປັນກຸ່ມຂອງປະເທດເອກະລາດ. ໃນນີ້ມີ 15 ປະເທດ ລວມທັງສະຫະລາຊະອານາຈັກ ທີ່ຍັງມີພະເຈົ້າຊາລສ໌ທີ 3ເປັນປະມຸກແຫ່ງລັດ.

ຈັກກະພັດອັງກິດ (British Empire)

ທຸງຈັກກະພັດອັງກິດ

ທຸງຊາດຂອງບຣິເຕນໃຫຍ່ (Great Britain) (1707–1801). Flag of Great Britain (1707–1801). The pre-1801 Union Flag (of Great Britain). Note the term “King’s Colours”. This term is used by US-based flag makers and sellers because this was one of the flags used by the King’s forces during the American Revolutionary War.

ທຸງຊາດຂອງສະຫະລາຊະອານາຈັກ (United Kingdom) (1801–ປັດຈຸບັນ). Flag of the United Kingdom (1801–present). Flag of the United Kingdom, Union Flag (also rank flag of an Admiral of the Fleet). Red colour is Pantone 186C; blue colour is Pantone 280C.

ແຜນທີ່ສະແດງເຂດຕ່າງໆ ຂອງໂລກທີ່ເຄີຍເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງຈັກກະພັດອັງກິດ ໂດຍດິນແດນໃນປົກຄອງຂອງອັງກິດໃນປັດຈຸບັນ (British Overseas Territories) ຖືກຂີດເສັ້ນໃຕ້ສີແດງໄວ້. ດິນແດນພາຍໃຕ້ອາຍັດ (Mandates) ແລະ ລັດໃນອາລັກຂາ (protected states) ສະແດງດ້ວຍສີທີ່ອ່ອນກວ່າ. The British Empire 5. Areas of the world that were part of the British Empire with current British Overseas Territories underlined in red. Mandates and protected states are shown in a lighter shade.

ການເລີ່ມຕົ້ນຂອງຈັກກະພັດອັງກິດ (1497–1583) How the British Empire Began (1497–1583)

ເຮືອຈຳລອງ Matthew ເຊິ່ງເປັນເຮືອຂອງ ຈອນ ຄາບອດ (John Cabot) ທີ່ລາວໃຊ້ໃນການເດີນທາງຄັ້ງທີສອງໄປຍັງໂລກໃໝ່ (New World) ໃນປີ 1497. (Matthew-BristolHarbour-Aug2004, The replica of John Cabot’s ship The Matthew. Photographed at its home berth, adjacent to the SS Great Britain in Bristol harbour).

ເລື່ອງລາວຂອງຈັກກະພັດອັງກິດເລີ່ມຂຶ້ນໃນຍຸກທີ່ອັງກິດ ແລະ ສະກັອດແລນຍັງເປັນສອງອານາຈັກແຍກກັນ. ໃນປີ 1496 ພະເຈົ້າ ເຮັນຣີທີ 7 ແຫ່ງອັງກິດ ຢາກຫາເສັ້ນທາງທະເລສາຍໃໝ່ໄປເອເຊຍ ຈຶ່ງສົ່ງ ຈອນ ຄາບອດ ອອກເດີນທາງສຳຫຼວດ. ຄາບອດລ່ອງເຮືອໃນປີ 1497 ເຊິ່ງຫ່າງຈາກການເດີນທາງຄັ້ງທຳອິດຂອງ ຄຣິສໂຕເຟີ ໂຄລຳບັສ ພຽງຫ້າປີ. ລາວໄປຮອດ ນິວຟາວແລນ (Newfoundland) ແລະ ເຂົ້າໃຈວ່າຕົນເອງມາເຖິງເອເຊຍແລ້ວ. ແຕ່ອັງກິດບໍ່ໄດ້ຕັ້ງອານານິຄົມຢູ່ທີ່ນັ້ນ. ປີຕໍ່ມາ ຄາບອດອອກເດີນທາງອີກຄັ້ງ ແລ້ວກໍບໍ່ໄດ້ກັບມາອີກເລີຍ.

ຫຼັງຈາກນັ້ນ ອັງກິດກໍເງົ້າເລື່ອງການສ້າງອານານິຄົມໃນອາເມຣິກາໄປດົນ ຈົນຮອດທ້າຍສັດຕະວັດທີ 16 ໃນສະໄໝສະເດັດພະລາຊິນີເອລິຊາເບັດທີ 1. ເວລານັ້ນອັງກິດເປັນສັດຕູກັບສະເປນຜູ້ນັບຖືສາສະໜາຄາໂທລິກ. ພະລາຊິນີເອລິຊາເບັດຈຶ່ງສະໜັບສະໜູນນັກເດີນເຮືອ ເຊັ່ນ ຈອນ ຮອກກິນສ໌ ແລະ ຟຣານຊິສ ເດຣກ ໃຫ້ໄປໂຈມຕີເຮືອຂອງສະເປນ ແລະ ໂປຕຸເກດ ພ້ອມທັງບຸກປຸ້ນທ່າເຮືອຂອງສະເປນໃນອາເມຣິກາ ເພາະເຮືອເຫຼົ່ານັ້ນບັນທຸກຊັບສົມບັດຈາກ ໂລກໃໝ່ ເຕັມລຳ.

ໃນຂະນະດຽວກັນ ນັກຂຽນຜູ້ມີອິດທິພົນຢ່າງ ຣິຊາດ ຮາກລຸຍທ໌ (Richard Hakluyt) ແລະ ຈອນ ດີ (John Dee) ຜູ້ທຳອິດທີ່ໃຊ້ຄຳວ່າ “ຈັກກະພັດອັງກິດ” ກໍພາກັນຊຸກຍູ້ໃຫ້ອັງກິດສ້າງຈັກກະພັດຂອງຕົນເອງ. ສະຖານະການຕອນນັ້ນຄື ສະເປນມີອຳນາດຫຼາຍໃນອາເມຣິກາ, ໂປຕຸເກດມີສະຖານີການຄ້າຢູ່ອາຟຣິກາ, ບຣາຊິນ ແລະ ຈີນ ສ່ວນຝຣັ່ງກໍເລີ່ມເຂົ້າໄປຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນການາດາ.

ເວົ້າໄດ້ວ່າອັງກິດຕາມຫຼັງໂປຕຸເກດ, ສະເປນ ແລະ ຝຣັ່ງຢູ່ບາດກ້າວໜຶ່ງໃນເລື່ອງອານານິຄົມຕ່າງແດນ. ແຕ່ໃນສັດຕະວັດທີ 16 ອັງກິດກໍເລີ່ມຕັ້ງອານານິຄົມໃນບາງສ່ວນຂອງ ໄອແລນ ໂດຍມີຊາວອັງກິດ ແລະ ເວວສ໌ຜູ້ນັບຖືນິກາຍໂປຣເຕສແຕນທ໌ຍ້າຍເຂົ້າໄປຢູ່. ຜູ້ທີ່ເຄີຍມີສ່ວນຊ່ວຍການຕັ້ງຖິ່ນຖານເຫຼົ່ານີ້ ຕໍ່ມາກໍໄດ້ຊ່ວຍກໍ່ຕັ້ງອານານິຄົມໃນອາເມຣິກາເໜືອນຳ.

ອານານິຄົມອັງກິດຍຸກຕົ້ນ (1583–1707) Early English Colonies (1583–1707)

ເລື່ອງລາວເລີ່ມຈາກປີ 1578 ເມື່ອສະເດັດພະລາຊິນີເອລິຊາເບັດທີ 1 ຊົງອະນຸຍາດໃຫ້ ຮຳຟຣີ ກິລເບີດ (Humphrey Gilbert) ອອກເດີນທາງຄົ້ນຫາດິນແດນໃໝ່. ລາວພະຍາຍາມຕັ້ງອານານິຄົມໃນອາເມຣິກາເໜືອ ແຕ່ກໍລົ້ມເຫຼວ. ເມື່ອຮອດປີ 1583 ລາວລອງອີກຄັ້ງ ແລະ ປະກາດຄອບຄອງທ່າເຮືອໃນນິວຟາວແລນ ແຕ່ກໍບໍ່ມີຜູ້ຕັ້ງຖິ່ນຖານຄົນໃດຢູ່ຕໍ່. ກິລເບີດເສຍຊີວິດລະຫວ່າງເດີນທາງກັບອັງກິດ. ນ້ອງຊາຍຕ່າງແມ່ຂອງລາວ ຄື ວໍເຕີ ຣໍລີ (Walter Raleigh) ຈຶ່ງຮັບໄມ້ຕໍ່ ແລະ ໃນປີ 1584 ກໍ່ຕັ້ງ ອານານິຄົມໂຣອະໂນກ (Roanoke Colony) ໃນເຂດທີ່ປັດຈຸບັນຄື ລັດນອດແຄໂຣລາຍນາ. ແຕ່ອານານິຄົມແຫ່ງນີ້ກໍຢູ່ບໍ່ລອດ ຍ້ອນຂາດເຄື່ອງສະໜອງ.

ຜ່ານມາຮອດປີ 1603 ເຈມສ໌ທີ 6 ແຫ່ງສະກັອດແລນ ໄດ້ຂຶ້ນຄອງລາດເປັນພະເຈົ້າເຈມສ໌ທີ 1 ແຫ່ງອັງກິດ. ໃນປີ 1604 ພະອົງຍຸຕິສົງຄາມກັບສະເປນ ອັງກິດຈຶ່ງມີເວລາຫັນມາສ້າງອານານິຄົມຂອງຕົນເອງຢ່າງຈິງຈັງ. ນັບແຕ່ຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 17 ເປັນຕົ້ນມາ ຈັກກະພັດອັງກິດກໍເລີ່ມເຕີບໃຫຍ່ ເມື່ອຊາວອັງກິດພາກັນເຂົ້າໄປຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນອາເມຣິກາເໜືອ ແລະ ໝູ່ເກາະຄາຣິບບຽນ. ພ້ອມກັນນັ້ນ ກໍມີການຕັ້ງບໍລິສັດຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກ (East India Company) ເພື່ອດູແລອານານິຄົມ ແລະ ການຄ້າ. ຊ່ວງເວລານີ້ ຕໍ່ເນື່ອງຈົນຮອດຕອນທີ່ອັງກິດເສຍ ສິບສາມອານານິຄົມ (Thirteen Colonies) ໃນທ້າຍສັດຕະວັດທີ 18 ມັກຖືກເອີ້ນວ່າ “ຈັກກະພັດອັງກິດຍຸກທຳອິດ” (First British Empire).

ອານານິຄົມໃນທະວີບອາເມຣິກາ ແລະ ການຄ້າທາດ

ຮູບ: ປີ 1670 ສະແດງທາດຊາວອາຟຣິກາກຳລັງເຮັດວຽກໃນ ອານານິຄົມເວີຈິເນຍ (colonial Virginia). (Tobacco cultivation (Virginia, ca. 1670)

ໃນຕອນຕົ້ນ ການສ້າງອານານິຄົມໃນອາເມຣິກາຂອງອັງກິດມີທັງສຳເລັດ ແລະ ລົ້ມເຫຼວ. ອານານິຄົມໃນ ບຣິຕິດກີອານາ (British Guiana) ປີ 1604 ຢູ່ໄດ້ພຽງສອງປີກໍລົ້ມລະລາຍ. ອານານິຄົມໃນ ເຊນລູເຊຍ (1605) ແລະ ເກຣນາດາ (1609) ກໍຢູ່ໄດ້ບໍ່ດົນເຊັ່ນກັນ. ຈົນຮອດປີ 1607 ຈຶ່ງມີການຕັ້ງ ເຈມສ໌ທາວນ໌ (Jamestown) ເຊິ່ງເປັນຖິ່ນຖານຂອງຊາວອັງກິດແຫ່ງທຳອິດໃນອາເມຣິກາທີ່ຢູ່ລອດມາໄດ້ຍາວນານ. ຕໍ່ມາໃນປີ 1624 ພະມະຫາກະສັດຊົງເຂົ້າຄວບຄຸມໂດຍກົງ ແລະ ຍົກຖານະເປັນ ອານານິຄົມເວີຈິເນຍ (Colony of Virginia).

ຊາວອັງກິດຈຳນວນຫຼາຍຂ້າມມະຫາສະໝຸດໄປອາເມຣິກາ ເພື່ອຫຼົບໜີ ການຖືກຂົ່ມເຫັງທາງສາສະໜາ. ກຸ່ມ ເພີຣິຕັນ (Puritans) ຕັ້ງພລີມັດ (Plymouth) ໃນປີ 1620. ຕໍ່ມາ ແມຣີແລນ (Maryland) ໃນປີ 1634 ຖືກສ້າງຂຶ້ນເພື່ອຊາວອັງກິດນິກາຍໂຣມັນຄາໂທລິກ. ໂຣດໄອແລນ (Rhode Island) ປີ 1636 ເປີດຮັບທຸກສາສະໜາ ສ່ວນ ຄອນເນັກຕິຄັດ (Connecticut) ປີ 1639 ເປັນບ່ອນຂອງຜູ້ນັບຖືນິກາຍຄອງເກຣເກເຊັນນໍ (Congregationalists). ໃນປີ 1664 ອັງກິດຍັງຢຶດ ນິວເນເທີແລນ (New Netherland) ຈາກຊາວດັດຊ໌ ແລ້ວປ່ຽນຊື່ເປັນ ນິວຢອກ (New York). ດິນແດນອາເມຣິກາເໜືອເຫຼົ່ານີ້ມີດິນດີເໝາະແກ່ການເຮັດກະສິກຳ ຈຶ່ງດຶງດູດຊາວອັງກິດໃຫ້ຍ້າຍເຂົ້າໄປຢູ່ຫຼາຍ.

ແຕ່ອານານິຄົມທີ່ສຳຄັນ ແລະ ເຮັດເງິນໃຫ້ອັງກິດໄດ້ຫຼາຍທີ່ສຸດ ຄື ໝູ່ເກາະອິນດີສຕາເວັນຕົກຂອງອັງກິດ (British West Indies) ຫຼື ໝູ່ເກາະຄາຣິບບຽນ. ການຕັ້ງຖິ່ນຖານເລີ່ມທີ່ ເຊນຄິດສ໌ (1624), ບາບາໂດສ (1627) ແລະ ເນວິສ (1628). ພໍຮອດກາງສັດຕະວັດທີ 17 ໝູ່ເກາະເຫຼົ່ານີ້ກໍຮັ່ງມີຂຶ້ນຈາກໄຮ່ອ້ອຍ. ໃນຕອນທຳອິດ ເຈົ້າຂອງໄຮ່ໃຊ້ແຮງງານຄົນຜິວຂາວ ແຕ່ບໍ່ດົນພໍ່ຄ້າຊາວອັງກິດກໍຫັນໄປໃຊ້ທາດຊາວອາຟຣິກາແທນ. ຄວາມຮັ່ງມີຈາກນ້ຳຕານເຮັດໃຫ້ບາບາໂດສກາຍເປັນໜຶ່ງໃນບ່ອນທີ່ຮັ່ງມີທີ່ສຸດໃນໂລກ ແລະ ເປັນແຮງຜັກດັນໃຫ້ມີການປູກອ້ອຍຫຼາຍຂຶ້ນ ພ້ອມທັງເຮັດໃຫ້ ການຄ້າທາດຂ້າມມະຫາສະໝຸດແອດແລນຕິກ (Atlantic slave trade) ຂະຫຍາຍໃຫຍ່ຂຶ້ນ. ການຄ້ານີ້ໝູນວຽນດ້ວຍທາດ, ນ້ຳຕານ ແລະ ສິນຄ້າຕ່າງໆ ທີ່ເຄື່ອນຍ້າຍໄປມາລະຫວ່າງອາຟຣິກາ, ໝູ່ເກາະອິນດີສຕາເວັນຕົກ ແລະ ເອີຣົບ.

ເພື່ອໃຫ້ກຳໄລການຄ້າຕົກຢູ່ໃນມືຊາວອັງກິດ ລັດຖະສະພາຈຶ່ງປະກາດໃນປີ 1651 ວ່າມີແຕ່ເຮືອອັງກິດເທົ່ານັ້ນທີ່ຄ້າຂາຍກັບອານານິຄົມຂອງອັງກິດໄດ້. ກົດນີ້ເຮັດໃຫ້ເກີດສົງຄາມກັບຊາວດັດຊ໌ ເຊິ່ງຜົນສຸດທ້າຍເຮັດໃຫ້ອັງກິດມີອຳນາດໃນອາເມຣິກາແໜ້ນແຟ້ນຂຶ້ນ. ໃນປີ 1655 ອັງກິດຢຶດຈາໄມກາ (Jamaica) ຈາກສະເປນ ແລະ ໃນປີ 1666 ກໍຕັ້ງອານານິຄົມໃນບາຮາມາສ (Bahamas).

ໃນປີ 1670 ພະເຈົ້າ ຊາລສ໌ທີ 2 ແຫ່ງອັງກິດ ຊົງມອບສິດຜູກຂາດການຄ້າຂົນສັດໃຫ້ ບໍລິສັດຮັດສັນເບ (Hudson’s Bay Company ຫຼື HBC) ໃນເຂດ ຣູເປີດສ໌ແລນ (Rupert’s Land) ເຊິ່ງຕໍ່ມາກາຍເປັນດິນແດນສ່ວນໃຫຍ່ຂອງ ການາດາ. ປ້ອມຂອງ HBC ຖືກກອງກຳລັງຝຣັ່ງໂຈມຕີເລື້ອຍໆ.

ຕໍ່ມາໃນປີ 1672 ບໍລິສັດອາຟຣິກາຫຼວງ (Royal African Company) ໄດ້ຮັບສິດຄວບຄຸມການສະໜອງທາດໃຫ້ອານານິຄົມຂອງອັງກິດ ແລະ ຂົນທາດຫຼາຍກວ່າບໍລິສັດອື່ນໆ ເຮັດໃຫ້ອັງກິດຄອບຄອງສ່ວນແບ່ງໃນການຄ້າທາດເພີ່ມຂຶ້ນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ແຕ່ປີ 1688 ຮອດ 1712 ພໍ່ຄ້າທາດຊາວອັງກິດກຸ່ມອື່ນກໍເຂົ້າມາຮ່ວມວົງການ. ເຮືອຂອງອັງກິດຂົນຊາວອາຟຣິກາຂ້າມມະຫາສະໝຸດແອດແລນຕິກປະມານ 3.5 ລ້ານຄົນ ເຊິ່ງເທົ່າກັບໜຶ່ງໃນສາມຂອງທາດທັງໝົດທີ່ຖືກຂົນສົ່ງ. ຈົນໃນປີ 1807 ລັດຖະສະພາຈຶ່ງຍົກເລີກການຄ້າທາດ. ເພື່ອຄວາມສະດວກໃນການຂົນທາດ ອັງກິດໄດ້ສ້າງປ້ອມຕາມຝັ່ງອາຟຣິກາຕາເວັນຕົກ ເຊັ່ນ ເກາະເຈມສ໌ (James Island) ແລະ ເກາະບັນສ໌ (Bunce Island).

ໃນຄາຣິບບຽນຂອງອັງກິດ ສັດສ່ວນຄົນເຊື້ອສາຍອາຟຣິກາເພີ່ມຈາກ 25% ໃນປີ 1650 ເປັນປະມານ 80% ໃນປີ 1780. ສ່ວນໃນສິບສາມອານານິຄົມ ເພີ່ມຈາກ 10% ເປັນ 40%. ການຄ້າທາດເປັນເສົາຄ້ຳສຳຄັນຂອງເສດຖະກິດອັງກິດ ແລະ ເຮັດໃຫ້ເມືອງທ່າຢ່າງບຣິສໂຕລ (Bristol), ລິເວີພູລ (Liverpool) ແລະ ລອນດອນ (London) ຮັ່ງມີຂຶ້ນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ແຕ່ສະພາບຢູ່ເທິງເຮືອຂົນທາດນັ້ນໂຫດຮ້າຍທາລຸນຫຼາຍ ມີຜູ້ເສຍຊີວິດລະຫວ່າງເດີນທາງປະມານໜຶ່ງໃນເຈັດຄົນ.

ການແຂ່ງຂັນກັບຈັກກະພັດເອີຣົບອື່ນໆ (Competing with Other European Empires)

ຮູບ: ປ້ອມເຊນຈໍຈ໌ (Fort St. George) ໃນ ມາດຣາດ (Madras) ປະເທດອິນເດຍ ສ້າງຂຶ້ນໃນປີ 1639. (Fort St. George, in Madras (Chennai)).

ຕອນທ້າຍສັດຕະວັດທີ 16 ອັງກິດ ແລະ ຈັກກະພັດດັດຊ໌ (ເນເທີແລນ) ເລີ່ມຂຶ້ນມາທ້າທາຍໂປຕຸເກດ ທີ່ຜູກຂາດການຄ້າກັບເອເຊຍມາດົນ. ທັງສອງຝ່າຍຈຶ່ງຕັ້ງບໍລິສັດເພື່ອລະດົມທຶນໃນການເດີນເຮືອ ຄື ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກຂອງອັງກິດ (ຕໍ່ມາເປັນຂອງບຣິເຕນ) ໃນປີ 1600 ແລະ ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກຂອງດັດຊ໌ (Dutch East India Company) ໃນປີ 1602. ເປົ້າໝາຍຫຼັກຂອງທັງສອງຄືການຮັ່ງມີຈາກ ການຄ້າເຄື່ອງເທດ (spice trade) ໂດຍເນັ້ນໃສ່ໝູ່ເກາະມາເລ (Malay Archipelago) ແລະ ອິນເດຍ. ເຂົາເຈົ້າບໍ່ພຽງແຕ່ແຂ່ງກັບໂປຕຸເກດ ແຕ່ຍັງແຂ່ງກັນເອງອີກດ້ວຍ.

ເຖິງວ່າຕໍ່ມາອັງກິດຈະກາຍເປັນມະຫາອຳນາດອານານິຄົມທີ່ແຂງແກ່ນກວ່າ ແຕ່ໃນເວລານັ້ນເນເທີແລນມີລະບົບການເງິນທີ່ດີກວ່າ. ທັງສອງຊາດຍັງຮົບກັນເຖິງສາມຄັ້ງໃນ ສົງຄາມອັງກິດ-ດັດຊ໌ (Anglo-Dutch Wars) ໃນສັດຕະວັດທີ 17 ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ເນເທີແລນຢູ່ໃນຖານະທີ່ເໜືອກວ່າໃນເອເຊຍຢູ່ໄລຍະໜຶ່ງ. ຈົນຮອດປີ 1688 ການສູ້ຮົບຈຶ່ງຢຸດລົງ ເມື່ອ ວິລລຽມແຫ່ງອໍເຣນຈ໌ (William of Orange) ຊາວດັດຊ໌ ຂຶ້ນເປັນກະສັດອັງກິດ ແລະ ນຳສັນຕິພາບມາສູ່ສອງປະເທດ. ທັງສອງຕົກລົງແບ່ງກັນວ່າ ເນເທີແລນຄຸມການຄ້າເຄື່ອງເທດ ສ່ວນອັງກິດຄຸມ ອຸດສາຫະກຳສິ່ງທໍ ໃນອິນເດຍ. ບໍ່ດົນຕໍ່ມາ ສິ່ງທໍກໍທຳກຳໄລໄດ້ຫຼາຍກວ່າເຄື່ອງເທດ.

ເມື່ອເປັນມິດກັນແລ້ວ ອັງກິດ ແລະ ດັດຊ໌ກໍກາຍເປັນພັນທະມິດໃນ ສົງຄາມເກົ້າປີ (Nine Years’ War) ເຊິ່ງຮົບກັນທັງໃນເອີຣົບ ແລະ ຕ່າງແດນ ໂດຍມີຝຣັ່ງ, ສະເປນ ແລະ ພັນທະມິດອັງກິດ-ດັດຊ໌ເປັນຄູ່ສົງຄາມ. ສຸດທ້າຍ ອັງກິດກາຍເປັນມະຫາອຳນາດອານານິຄົມທີ່ແຂງກວ່າດັດຊ໌ ເພາະດັດຊ໌ຕ້ອງເສຍເງິນກັບສົງຄາມໃນເອີຣົບຫຼາຍກວ່າ.

ໃນປີ 1700 ພະເຈົ້າຊາລສ໌ທີ 2 ແຫ່ງສະເປນ (Charles II of Spain) ສິ້ນພະຊົນ ແລະ ຍົກສະເປນພ້ອມຈັກກະພັດຂອງພະອົງໃຫ້ພະເຈົ້າຟີລິບທີ 5 ແຫ່ງສະເປນ (Philip V) ຫຼານຊາຍຂອງກະສັດຝຣັ່ງ. ເລື່ອງນີ້ສ້າງຄວາມວິຕົກວ່າຝຣັ່ງກັບສະເປນຈະຮວມຈັກກະພັດເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ເຊິ່ງອັງກິດ ແລະ ມະຫາອຳນາດເອີຣົບອື່ນໆ ຍອມຮັບບໍ່ໄດ້. ໃນປີ 1701 ອັງກິດ, ໂປຕຸເກດ ແລະ ເນເທີແລນຈຶ່ງຮວມກຳລັງຕໍ່ຕ້ານສະເປນ ແລະ ຝຣັ່ງ ໃນ ສົງຄາມສືບທອດບັນລັງສະເປນ (War of the Spanish Succession) ເຊິ່ງຍືດເຍື້ອຍາວນານເຖິງ 13 ປີ.

ຄວາມພະຍາຍາມຂະຫຍາຍອຳນາດໄປຕ່າງແດນຂອງສະກັອດແລນ (Scotland’s Attempt to Expand Overseas)

ໃນປີ 1695 ລັດຖະສະພາສະກັອດແລນ (Parliament of Scotland) ໃຫ້ໄຟຂຽວບໍລິສັດສະກັອດແລນ (Company of Scotland) ຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນຕ່າງແດນ. ຕໍ່ມາໃນປີ 1698 ບໍລິສັດກໍສ້າງອານານິຄົມຂຶ້ນທີ່ ຄໍຄອດປານາມາ (Isthmus of Panama). ແຕ່ອານານິຄົມແຫ່ງນີ້ຖືກຊາວສະເປນໂຈມຕີ ແລະ ຍັງຕ້ອງເຜີນກັບພະຍາດຢ່າງໄຂ້ມາລາເຣຍ (malaria) ຈົນຕ້ອງປະຖິ້ມໃນອີກສອງປີຕໍ່ມາ. “ແຜນດາຣີເອັນ” (Darien scheme) ນີ້ກາຍເປັນຄວາມລົ້ມເຫຼວທາງການເງິນຄັ້ງໃຫຍ່ຂອງສະກັອດແລນ ເພາະເງິນໃນປະເທດຫາຍໄປເຖິງໜຶ່ງໃນສີ່. ເຫດການນີ້ສົ່ງຜົນທາງການເມືອງຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ ແລະ ເປັນເຫດໜຶ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ລັດຖະບານສະກັອດແລນຕັດສິນໃຈຮວມກັບອັງກິດ ຈົນເກີດເປັນ ອານາຈັກບຣິເຕນໃຫຍ່ (Kingdom of Great Britain) ໃນປີ 1707.

ຈັກກະພັດອັງກິດ “ຍຸກທຳອິດ” ເຕີບໃຫຍ່ (1707–1783) (The “First” British Empire Grows (1707–1783))

ໄຊຊະນະຂອງ ໂຣເບີດ ຄລາຍ (Robert Clive) ໃນການສູ້ຮົບທີ່ປະລາຊີ (Plassey) ເຮັດໃຫ້ ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກ (East India Company) ກາຍເປັນທັງກຳລັງທະຫານ ແລະ ກຳລັງທຸລະກິດທີ່ເຂັ້ມແຂງ (Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey NPG title: Robert Clive and Mir Jafar after the Battle of Plassey, 1757).

ເຂົ້າສູ່ສັດຕະວັດທີ 18 ບຣິເຕນໃຫຍ່ທີ່ຫາກໍຮວມຊາດກັນ ກໍກ້າວຂຶ້ນເປັນມະຫາອຳນາດອານານິຄົມອັນດັບໜຶ່ງຂອງໂລກ ໂດຍມີຝຣັ່ງເປັນຄູ່ແຂ່ງຫຼັກ. ສົງຄາມສືບທອດບັນລັງສະເປນຈົບລົງໃນປີ 1714 ດ້ວຍ ສົນທິສັນຍາອູເທຣັກ (Treaty of Utrecht) ເຊິ່ງພະເຈົ້າຟີລິບທີ 5 ແຫ່ງສະເປນຕ້ອງສະລະສິດໃນບັນລັງຝຣັ່ງ ແລະ ສະເປນເສຍດິນແດນໃນເອີຣົບ. ຈັກກະພັດອັງກິດຈຶ່ງໃຫຍ່ຂຶ້ນອີກ ເມື່ອບຣິເຕນໄດ້ ນິວຟາວແລນ (Newfoundland) ແລະ ອາເຄເດຍ (Acadia) ຈາກຝຣັ່ງ ພ້ອມທັງໄດ້ ຈິບຣອນທາ (Gibraltar) ແລະເມນໍຣກາ (Menorca) ຈາກສະເປນ. ຈິບຣອນທາກາຍເປັນຖານທັບເຮືອສຳຄັນຫຼາຍ ເພາະຊ່ວຍໃຫ້ບຣິເຕນຄຸມທາງເຂົ້າ ທະເລເມດີເຕີເຣເນຍ (Mediterranean Sea) ໄວ້ໄດ້. ນອກນັ້ນ ສະເປນຍັງຍອມໃຫ້ບຣິເຕນຂາຍທາດຊາວອາຟຣິກາໃນອາເມຣິກາຂອງສະເປນອີກດ້ວຍ.

ໃນປີ 1739 ເກີດ ສົງຄາມຫູເຈັນກິນສ໌ (War of Jenkins’ Ear) ກັບສະເປນ ຍ້ອນເຮືອສະເປນໂຈມຕີເຮືອການຄ້າຂອງອັງກິດ. ແລ້ວໃນປີ 1750 ບຣິເຕນກໍເສຍສິດການຄ້າທາດຢູ່ ລາຕິນອາເມຣິກາ (Latin America).

ສ່ວນໃນອິນເດຍ ພໍ່ຄ້າອັງກິດກັບດັດຊ໌ຍັງແຂ່ງກັນຢູ່ ແຕ່ພໍຮອດປີ 1720 ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກຂອງອັງກິດກໍຂາຍສິ່ງທໍໄດ້ຫຼາຍກວ່າດັດຊ໌. ມາຮອດກາງສັດຕະວັດທີ 18 ອິນເດຍເຕັມໄປດ້ວຍສົງຄາມ. ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກຂອງອັງກິດ ແລະ ຂອງຝຣັ່ງ ຮົບຄຽງຂ້າງຜູ້ປົກຄອງທ້ອງຖິ່ນ ເພື່ອຊິງຊ່ອງວ່າງແຫ່ງອຳນາດທີ່ເກີດຈາກການເສື່ອມລົງຂອງ ຈັກກະພັດໂມກຸນ (Mughal Empire). ການສູ້ຮົບທີ່ປະລາຊີ ໃນປີ 1757 ເປັນໄຊຊະນະຄັ້ງໃຫຍ່ຂອງອັງກິດ ທີ່ເອົາຊະນະຜູ້ປົກຄອງເບັງການ ແລະ ພັນທະມິດຝຣັ່ງ. ຜົນຄື ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກຂອງອັງກິດໄດ້ຄຸມ ເບັງການ (Bengal) ແລະ ກາຍເປັນກຳລັງທາງທະຫານ ແລະ ການເມືອງທີ່ສຳຄັນໃນອິນເດຍ. ຝຣັ່ງຮັກສາດິນແດນນ້ອຍໆ ໄວ້ໄດ້ບາງແຫ່ງ ແຕ່ກໍສິ້ນຫວັງທີ່ຈະຄອບຄອງອິນເດຍ. ໃນສິບປີຕໍ່ມາ ບໍລິສັດຂະຫຍາຍການຄຸມດິນແດນໃນອິນເດຍເພີ່ມຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ທັງປົກຄອງໂດຍກົງ ແລະ ຜ່ານຜູ້ນຳທ້ອງຖິ່ນ. ກອງທັບສ່ວນໃຫຍ່ຂອງບໍລິສັດເປັນທະຫານອິນເດຍທີ່ເອີ້ນວ່າ ຊີພອຍ (sepoys) ໂດຍມີນາຍທະຫານອັງກິດເປັນຜູ້ບັນຊາການ.

ການແຂ່ງຂັນລະຫວ່າງອັງກິດກັບຝຣັ່ງໃນອິນເດຍ ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງ ສົງຄາມເຈັດປີ (Seven Years’ War, 1756–1763) ເຊິ່ງມີຝຣັ່ງ, ບຣິເຕນ ແລະ ມະຫາອຳນາດເອີຣົບອື່ນໆ ເຂົ້າຮ່ວມ. ສົນທິສັນຍາປາຣີ (1763) (Treaty of Paris) ມີຜົນຕໍ່ຈັກກະພັດອັງກິດຢ່າງໃຫຍ່ຫຼວງ. ໃນອາເມຣິກາເໜືອ ຝຣັ່ງເສຍອຳນາດ ສ່ວນບຣິເຕນໄດ້ຄຸມຣູເປີດສ໌ແລນ ແລະ ນິວຝຣັ່ງ (New France) ເຊິ່ງປັດຈຸບັນຄືການາດາ. ສະເປນຍັງຍົກຟລໍຣິດາໃຫ້ບຣິເຕນອີກ. ຫຼັງເອົາຊະນະຝຣັ່ງໄດ້ທັງໃນອິນເດຍ ແລະ ອາເມຣິກາເໜືອ ບຣິເຕນກໍກາຍເປັນມະຫາອຳນາດທາງເຮືອທີ່ແຂງແກ່ນທີ່ສຸດຂອງໂລກ.

ການສູນເສຍສິບສາມອານານິຄົມໃນອາເມຣິກາ (Losing the Thirteen American Colonies)

ຕະຫຼອດຊຸມປີ 1760 ຮອດຕົ້ນຊຸມປີ 1770 ສາຍສຳພັນລະຫວ່າງ ສິບສາມອານານິຄົມ (Thirteen Colonies) ກັບບຣິເຕນກໍເລີ່ມຂົມຂື່ນລົງເລື້ອຍໆ. ຊາວອານານິຄົມເຄືອງແຄ້ນທີ່ລັດຖະສະພາອັງກິດຈະເກັບພາສີຈາກເຂົາເຈົ້າ ທັງທີ່ເຂົາເຈົ້າບໍ່ໄດ້ຍິນຍອມ. ຄຳຂວັນຂອງເຂົາເຈົ້າຄື “ບໍ່ມີຕົວແທນ ກໍບໍ່ຍອມເສຍພາສີ” (No taxation without representation) ຊຶ່ງສະທ້ອນວ່າເຂົາເຈົ້າຮູ້ສຶກວ່າສິດຂອງຕົນຖືກເມີນເສີຍ. ການປະຕິວັດອາເມຣິກາ (American Revolution) ເລີ່ມຂຶ້ນເມື່ອບັນດາອານານິຄົມປະຕິເສດທີ່ຈະຢູ່ໃຕ້ການປົກຄອງຂອງອັງກິດ. ບຣິເຕນສົ່ງກອງທັບໄປຢຶດອຳນາດຄືນ ຈົນລຸກລາມເປັນສົງຄາມໃນປີ 1775.

ໃນປີ 1776 ບັນດາອານານິຄົມປະກາດເອກະລາດ ແລະ ຕັ້ງເປັນ ສະຫະລັດອາເມຣິກາ. ຝຣັ່ງ ແລະ ສະເປນເຂົ້າຮ່ວມສົງຄາມເພື່ອຊ່ວຍຊາວອາເມຣິກັນ ເຮັດໃຫ້ສະຖານະການພິກກັບບໍ່ເຂົ້າຂ້າງບຣິເຕນອີກຕໍ່ໄປ. ຫຼັງຈາກພ່າຍແພ້ຢ່າງໜັກທີ່ ຢອກທາວນ໌ (Yorktown) ໃນປີ 1781 ບຣິເຕນກໍເລີ່ມເຈລະຈາສັນຕິພາບ ແລະ ຮັບຮອງເອກະລາດຂອງອາເມຣິກາຢ່າງເປັນທາງການໃນປີ 1783.

ການເສຍສິບສາມອານານິຄົມ ຊຶ່ງເປັນສ່ວນໃຫຍ່ຂອງຈັກກະພັດ ເປັນຈຸດປ່ຽນສຳຄັນຂອງບຣິເຕນ. ນັກປະຫວັດສາດບາງຄົນມອງວ່ານີ້ຄືຮອຍຕໍ່ລະຫວ່າງຈັກກະພັດ “ຍຸກທຳອິດ” ກັບ “ຍຸກທີສອງ”. ຈາກນັ້ນ ບຣິເຕນກໍຫັນໄປໃຫ້ນ້ຳໜັກກັບເອເຊຍ, ມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກ ແລະ ຕໍ່ມາຄືອາຟຣິກາ. ໜັງສື ຄວາມມັ່ງຄັ່ງຂອງຊາດ (The Wealth of Nations) ຂອງ ອາດຳ ສະມິດ (Adam Smith) ທີ່ພິມໃນປີ 1776 ເຄີຍໂຕ້ແຍ້ງວ່າ ອານານິຄົມບໍ່ຈຳເປັນ ແລະ ການຄ້າເສລີ (free trade) ດີກວ່າລະບົບເກົ່າທີ່ຄຸມການຄ້າໄວ້. ແລະ ການຄ້າລະຫວ່າງສະຫະລັດທີ່ຫາກໍເກີດໃໝ່ກັບບຣິເຕນທີ່ຂະຫຍາຍຕົວຫຼັງປີ 1783 ກໍເໝືອນຈະພິສູດວ່າລາວເວົ້າຖືກ.

ສົງຄາມຍັງມີຜົນຕໍ່ນະໂຍບາຍຂອງບຣິເຕນໃນການາດານຳ. ຊາວ ລອຍຢາລິສຕ໌ (Loyalists) ຜູ້ຈົງຮັກພັກດີຕໍ່ບຣິເຕນ ພາກັນຍ້າຍຈາກສະຫະລັດໄປຢູ່ການາດາຫຼາຍ. ໃນປີ 1784 ນິວບຣັນສະວິກ (New Brunswick) ຖືກແຍກເປັນອານານິຄົມຕ່າງຫາກ. ຕໍ່ມາກົດໝາຍລັດຖະທຳມະນູນປີ 1791 (Constitutional Act of 1791) ແບ່ງການາດາອອກເປັນ ອັບເປີການາດາ (Upper Canada) ສຳລັບຜູ້ເວົ້າພາສາອັງກິດ ແລະ ໂລເວີການາດາ (Lower Canada) ສຳລັບຜູ້ເວົ້າພາສາຝຣັ່ງ ເພື່ອຜ່ອນຄາຍຄວາມຕຶງຄຽດ ແລະ ຮັກສາອຳນາດຂອງອັງກິດໄວ້.

ໃນສະໄໝ ສົງຄາມນະໂປເລອົງ (Napoleonic Wars) ຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງບຣິເຕນກັບສະຫະລັດກໍກັບມາຕຶງເຄັ່ງອີກ. ບຣິເຕນພະຍາຍາມຂັດຂວາງການຄ້າລະຫວ່າງອາເມຣິກາກັບຝຣັ່ງ ແລະ ບັງຄັບນັກເດີນເຮືອອາເມຣິກັນໃຫ້ເຂົ້າປະຈຳການໃນ ກອງທັບເຮືອຫຼວງ (Royal Navy). ສະຫະລັດຈຶ່ງປະກາດສົງຄາມໃນປີ 1812 ແລະ ບຸກການາດາ ສ່ວນບຣິເຕນກໍຕອບໂຕ້ດ້ວຍການບຸກສະຫະລັດ. ແຕ່ເມື່ອສົງຄາມຈົບລົງໃນປີ 1814 ຊາຍແດນກໍຍັງຄືເກົ່າ. ຜົນນີ້ເຮັດໃຫ້ການາດາຍັງແຍກຕ່າງຫາກຈາກສະຫະລັດຕໍ່ໄປ.

ຈັກກະພັດອັງກິດ “ຍຸກທີສອງ” ລຸກຂຶ້ນ (1783–1815) (The “Second” British Empire Rises (1783–1815))

ການສຳຫຼວດມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກ (Exploring the Pacific)

ຮູບ: ເປົ້າໝາຍຂອງ ເຈມສ໌ ຄຸກ (James Cook) ຄືການຄົ້ນຫາທະວີບທາງໃຕ້ທີ່ເອີ້ນກັນວ່າ ເທຣາ ອອສຕຣາລິສ (Terra Australis) (Official portrait of Captain James Cook).

ຕັ້ງແຕ່ປີ 1718 ບຣິເຕນສົ່ງນັກໂທດໄປຮັບໂທດໃນອານານິຄົມອາເມຣິກາ. ແຕ່ເມື່ອເສຍສິບສາມອານານິຄົມໄປໃນປີ 1783 ບຣິເຕນກໍຕ້ອງຫາບ່ອນໃໝ່ ແລະ ສາຍຕາກໍຫັນມາຢຸດຢູ່ທີ່ ອົດສະຕຣາລີ (Australia). ຊາວດັດຊ໌ເຄີຍເຫັນຝັ່ງອົດສະຕຣາລີມາແຕ່ປີ 1606 ແຕ່ບໍ່ມີໃຜຄິດຈະຕັ້ງອານານິຄົມ. ມາຮອດປີ 1770 ເຈມສ໌ ຄຸກໄດ້ສຳຫຼວດ ແລະ ເຮັດແຜນທີ່ຊາຍຝັ່ງດ້ານຕາເວັນອອກ ແລ້ວປະກາດເປັນດິນແດນຂອງບຣິເຕນ ພ້ອມຕັ້ງຊື່ວ່າ ນິວເຊົາເວວສ໌ (New South Wales). ຕໍ່ມາໃນປີ 1778 ໂຈເຊັບ ແບັງກສ໌ (Joseph Banks) ນັກພືດສາດທີ່ເດີນທາງຮ່ວມກັບຄຸກ ໄດ້ສະເໜີໃຫ້ໃຊ້ ອ່າວໂບຕານີ (Botany Bay) ເປັນ ອານານິຄົມສຳລັບນັກໂທດ (penal settlement). ແລະ ນັກໂທດກຸ່ມທຳອິດ (convicts) ກໍເດີນທາງມາຮອດໃນປີ 1788.

ການຄອບຄອງອົດສະຕຣາລີເຮັດແບບງ່າຍໆ ຄືພຽງແຕ່ປະກາດວ່າເປັນຂອງອັງກິດ. ຊາວ ອົດສະຕຣາລີພື້ນເມືອງ (Indigenous Australians) ບໍ່ຖືກນັບວ່າຕ້ອງເຮັດສົນທິສັນຍານຳ. ການຕັ້ງອານານິຄົມໄດ້ນຳພະຍາດ ແລະ ຄວາມຮຸນແຮງມາສູ່ເຂົາເຈົ້າ ພ້ອມທັງຍຶດທີ່ດິນ ແລະ ທຳລາຍວັດທະນະທຳຂອງເຂົາເຈົ້າ. ບຣິເຕນຍັງສືບຕໍ່ສົ່ງນັກໂທດໄປນິວເຊົາເວວສ໌ຈົນຮອດປີ 1840, ໄປແທສມາເນຍຈົນຮອດປີ 1853 ແລະ ໄປ ອົດສະຕຣາລີຕາເວັນຕົກ (Western Australia) ຈົນຮອດປີ 1868. ສ່ວນອານານິຄົມໃນອົດສະຕຣາລີກໍຮັ່ງມີຂຶ້ນຈາກການສົ່ງອອກຂົນແກະ ແລະ ຄຳ. ໃນຍຸກຕື່ນຄຳຂອງວິກຕໍເຣຍ ເມືອງ ເມວເບິນ (Melbourne) ເຄີຍເປັນເມືອງທີ່ຮັ່ງມີທີ່ສຸດໃນໂລກຢູ່ໄລຍະໜຶ່ງ.

ໃນການເດີນທາງຄັ້ງດຽວກັນ ຄຸກຍັງແວະໄປ ນິວຊີແລນ (New Zealand) ເຊິ່ງ ອາເບວ ທັດສະມັນ (Abel Tasman) ນັກສຳຫຼວດຊາວດັດຊ໌ ເຄີຍເຫັນມາແຕ່ປີ 1642. ຄຸກປະກາດເອົາທັງ ເກາະເໜືອ (North Island) ແລະ ເກາະໃຕ້ (South Island) ເປັນຂອງບຣິເຕນໃນປີ 1769 ແລະ 1770. ໃນຕອນຕົ້ນ ຊາວ ເມົາຣີ (Maori) ຊາວພື້ນເມືອງຄ້າຂາຍກັບຊາວເອີຣົບທີ່ເຂົ້າມາຕັ້ງຖິ່ນຖານ. ພໍຮອດຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 19 ມີຊາວເອີຣົບຍ້າຍເຂົ້າມາຫຼາຍຂຶ້ນ ແລະ ມີການຕັ້ງສະຖານີການຄ້າຫຼາຍແຫ່ງ ໂດຍສະເພາະທາງເໜືອ. ໃນປີ 1839 ບໍລິສັດນິວຊີແລນ (New Zealand Company) ວາງແຜນຊື້ທີ່ດິນຜືນໃຫຍ່. ຈົນຮອດວັນທີ 6 ກຸມພາ 1840 ນາຍເຮືອເອກວິລລຽມ ຮອບສັນ (William Hobson) ກັບຫົວໜ້າຊາວເມົາຣີປະມານ 40 ຄົນ ຈຶ່ງລົງນາມໃນ ສົນທິສັນຍາໄວຕັງກິ (Treaty of Waitangi) ເຊິ່ງຖືເປັນເອກະສານກໍ່ຕັ້ງຂອງນິວຊີແລນ. ແຕ່ມາຮອດທຸກມື້ນີ້ ກໍຍັງມີຄວາມເຫັນຕ່າງກັນກ່ຽວກັບເນື້ອຄວາມລະຫວ່າງສະບັບພາສາເມົາຣີ ແລະ ສະບັບພາສາອັງກິດ.

ບຣິເຕນຍັງຂະຫຍາຍການຄ້າໄປຮອດເຂດມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກເໜືອ. ສະເປນກັບບຣິເຕນແຂ່ງກັນຢູ່ທີ່ນັ້ນ ຈົນເກີດວິກິດການນູດກາ (Nootka Crisis) ໃນປີ 1789 ທັງສອງຝ່າຍກຽມຮົບກັນແລ້ວ. ແຕ່ຝຣັ່ງບໍ່ຍອມຫຸນຫຼັງໃຫ້ສະເປນ ສະເປນຈຶ່ງຖອຍ ແລະ ເປີດທາງໃຫ້ບຣິເຕນຂະຫຍາຍອຳນາດ. ຄະນະຂອງ ຈໍຈ໌ ແວນຄູເວີ (George Vancouver) ອອກສຳຫຼວດຊາຍຝັ່ງ ສ່ວນທາງບົກ ນັກສຳຫຼວດກໍຕາມຫາເສັ້ນທາງແມ່ນ້ຳໄປຍັງມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກເພື່ອການຄ້າຂົນສັດ. ໃນປີ 1793 ອາເລັກຊານເດີ ແມັກເຄັນຊີ (Alexander Mackenzie) ກາຍເປັນຊາວເອີຣົບຄົນທຳອິດທີ່ເດີນທາງທາງບົກຈົນຮອດມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກ ໃນເຂດທາງເໜືອຂອງ ແມ່ນ້ຳຣີໂອແກຣນເດ (Rio Grande) ເຊິ່ງກ່ອນ ຄະນະສຳຫຼວດລູອິສ ແລະ ຄລາກ (Lewis and Clark Expedition) ເຖິງ 12 ປີ. ບໍ່ດົນຫຼັງຈາກນັ້ນ ກໍມີການຕັ້ງຖິ່ນຖານຖາວອນຂອງຊາວເອີຣົບແຫ່ງທຳອິດໃນ ບຣິຕິດໂຄລຳເບຍ (British Columbia).

ການຍຶດຄອງອິນເດຍເພີ່ມເຕີມ (More Conquests in India)

ຮູບ: ແຜນທີ່ ອິນເດຍ (India) ໃນປີ 1765 (India-ImperialGazetteer-1765, Map of India in 1765 from Imperial Gazetteer of India, volume 26, Atlas, Oxford University Press, 1908. Scanned from personal copy and uploaded by Fowler&fowler«Talk» 02:53, 25 February 2009 (UTC)).

ຮູບ: ປີ 1858, ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າບຣິເຕນຂະຫຍາຍດິນແດນອອກໄປແນວໃດ. (Map of India in 1857 from Imperial Gazetteer of India, volume 26, Atlas, Oxford University Press, 1908. Scanned from personal copy and uploaded by Fowler&fowler«Talk» 02:57, 25 February 2009 (UTC)).

ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກ (East India Company) ເຄີຍຮົບຫຼາຍຄັ້ງໃນພາກໃຕ້ຂອງອິນເດຍ ແມ່ນ ສົງຄາມອັງກິດ-ໄມຊໍ (Anglo-Mysore Wars) ກັບ ລາຊະອານາຈັກໄມຊໍ (Sultanate of Mysore). ເມື່ອຊະນະໃນສົງຄາມຄັ້ງທີ 3 ແລະ ຄັ້ງທີ 4 ອານາຈັກແຫ່ງນີ້ກໍກາຍເປັນລັດໃນອາລັກຂາຂອງບໍລິສັດ.

ບໍລິສັດຍັງຮົບກັບ ສະຫະພັນມາຣາທາ (Maratha Confederacy) ອີກສາມຄັ້ງ. ສົງຄາມຄັ້ງທຳອິດຈົບລົງແບບສະເໝີກັນ ສ່ວນຄັ້ງທີສອງ ແລະ ທີສາມ ອັງກິດເປັນຝ່າຍຊະນະ. ຫຼັງປີ 1818 ເປັນຕົ້ນມາ ບໍລິສັດກໍຄຸມອິນເດຍໄດ້ເກືອບທັງໝົດ.

ສົງຄາມກັບຝຣັ່ງ (Wars with France)

ຮູບ: ການສູ້ຮົບທີ່ວອເຕີລູ (Battle of Waterloo) ໃນປີ 1815 ເອົາຊະນະ ນະໂປເລອົງ (Napoleon) ໄດ້ ແລະ ເປັນການເປີດຍຸກ ປັກສ໌ ບຣິຕັນນິກາ (Pax Britannica) ຫຼື “ສັນຕິພາບແບບອັງກິດ”. (Battle of Waterloo 1815).

ຈາກນັ້ນ ບຣິເຕນກໍຕ້ອງເຜີນກັບສິ່ງທ້າທາຍອີກຄັ້ງຈາກຝຣັ່ງພາຍໃຕ້ນະໂປເລອົງ ເຊິ່ງເປັນການປະທະກັນທາງແນວຄິດດ້ວຍ. ນະໂປເລອົງຂູ່ວ່າຈະບຸກບຣິເຕນເຖິງແຜ່ນດິນ. ສົງຄາມນະໂປເລອົງ (Napoleonic Wars) ເຮັດໃຫ້ບຣິເຕນເສຍຄ່າໃຊ້ຈ່າຍຫຼາຍມະຫາສານ. ກອງທັບເຮືອຫຼວງ (Royal Navy) ປິດກັ້ນທ່າເຮືອຂອງຝຣັ່ງ ແລະ ໄດ້ໄຊຊະນະຄັ້ງໃຫຍ່ໃນ ການສູ້ຮົບທີ່ທຣາຟາກາ (Battle of Trafalgar) ປີ 1805. ກຳລັງອັງກິດຍັງບຸກຍຶດອານານິຄົມຕ່າງແດນ ລວມທັງອານານິຄົມຂອງເນເທີແລນ. ສຸດທ້າຍ ຝຣັ່ງກໍພ່າຍແພ້ຕໍ່ກອງທັບເອີຣົບໃນປີ 1815.

ຈາກສົນທິສັນຍາສັນຕິພາບ ບຣິເຕນໄດ້ດິນແດນເພີ່ມອີກຫຼາຍແຫ່ງ. ຝຣັ່ງຍອມຍົກ ໝູ່ເກາະໄອໂອເນຍນ (Ionian Islands), ມອລຕາ (Malta), ມໍຣິເຊຍ (Mauritius), ເຊນລູເຊຍ (St Lucia), ເຊເຊວ (Seychelles) ແລະ ໂຕບາໂກ (Tobago) ໃຫ້. ສະເປນຍົກທຣິນິແດດ (Trinidad) ໃຫ້. ເນເທີແລນຍົກ ກີອານາ (Guiana), ເຊໂລນ (Ceylon) ແລະ ອານານິຄົມເຄັບ (Cape Colony) ໃຫ້. ເດັນມາກຍົກ ເຮລິໂກແລນ (Heligoland) ໃຫ້. ແຕ່ບຣິເຕນກໍສົ່ງດິນແດນບາງສ່ວນຄືນໃຫ້ຝຣັ່ງ, ສະເປນ, ເດັນມາກ ແລະ ເນເທີແລນ.

ການຍົກເລີກລະບົບທາດ (Ending Slavery)

ເມື່ອເຂົ້າສູ່ຍຸກ ການປະຕິວັດອຸດສາຫະກຳ (Industrial Revolution) ສິນຄ້າທີ່ເຮັດດ້ວຍແຮງງານທາດກໍເລີ່ມມີຄວາມສຳຄັນຕໍ່ບຣິເຕນນ້ອຍລົງ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການປາບປາມການລຸກຮືຂຶ້ນຂອງທາດກໍເສຍຄ່າໃຊ້ຈ່າຍສູງ. ຂະບວນການ ຕໍ່ຕ້ານລະບົບທາດ (abolitionist) ໃນອັງກິດຈຶ່ງຊຸກຍູ້ໃຫ້ເກີດການປ່ຽນແປງ. ໃນປີ 1807 ລັດຖະສະພາຜ່ານ ກົດໝາຍການຄ້າທາດ ປີ 1807 (Slave Trade Act 1807) ເຊິ່ງຍຸຕິ ການຄ້າທາດ ທົ່ວຈັກກະພັດ. ຕໍ່ມາໃນປີ 1808 ອານານິຄົມເຊຍຣາລີອອນ (Sierra Leone Colony) ກໍກາຍເປັນອານານິຄົມຂອງບຣິເຕນ ເພື່ອເປັນບ່ອນຢູ່ຂອງທາດທີ່ໄດ້ຮັບອິດສະລະ.

ຈົນຮອດປີ 1833 ກໍມີການຜ່ານ ກົດໝາຍຍົກເລີກລະບົບທາດ ປີ 1833 (Slavery Abolition Act 1833) ທີ່ຍຸຕິລະບົບທາດໃນຈັກກະພັດອັງກິດ ນັບແຕ່ວັນທີ 1 ສິງຫາ 1834 ເຮັດໃຫ້ກົດໝາຍຂອງຈັກກະພັດສອດຄ່ອງກັບກົດໝາຍໃນສະຫະລາຊະອານາຈັກ. ທາດຈະໄດ້ຮັບອິດສະລະຢ່າງເຕັມທີ່ຫຼັງຜ່ານຊ່ວງ “ຝຶກງານ” (apprenticeship) ສອງສາມປີ ແຕ່ລະບົບນີ້ກໍຖືກຍົກເລີກໃນປີ 1838. ລັດຖະບານອັງກິດຍັງຈ່າຍເງິນຊົດເຊີຍໃຫ້ເຈົ້າຂອງທາດອີກດ້ວຍ.

ສັດຕະວັດແຫ່ງຈັກກະພັດຂອງບຣິເຕນ (1815–1914) (Britain’s Imperial Century (1815–1914))

ຮູບ: ແຜນທີ່ຈັກກະພັດອັງກິດໃນປີ 1886. ດິນແດນຂອງບຣິເຕນສະແດງດ້ວຍສີປະຈຳຈັກກະພັດຕາມປະເພນີ (A map of the world in 1886: areas under British control are highlighted in red).

ລະຫວ່າງປີ 1815 ຮອດ 1914 ຈັກກະພັດອັງກິດຂະຫຍາຍໃຫຍ່ຂຶ້ນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ ໄດ້ດິນແດນເພີ່ມປະມານ 26 ລ້ານຕາລາງກິໂລແມັດ ແລະ ມີຜູ້ຄົນເພີ່ມອີກປະມານ 400 ລ້ານຄົນ. ຫຼັງເອົາຊະນະນະໂປເລອົງ ບຣິເຕນກໍບໍ່ມີຄູ່ແຂ່ງລະດັບສາກົນຄົນສຳຄັນ ເວັ້ນແຕ່ຣັດເຊຍໃນເອເຊຍກາງ. ທາງທະເລ ບຣິເຕນບໍ່ມີໃຜທຽບໄດ້ ຈຶ່ງກາຍເປັນ “ຕຳຫຼວດຂອງໂລກ” ໃນຍຸກທີ່ເອີ້ນວ່າ ປັກສ໌ ບຣິຕັນນິກາ (Pax Britannica). ບຣິເຕນຍັງຖືນະໂຍບາຍ “ໂດດດ່ຽວຢ່າງສະຫງ່າງາມ” (splendid isolation) ຄືຫຼີກເວັ້ນການເຂົ້າພັນທະມິດກັບມະຫາອຳນາດເອີຣົບອື່ນ.

ນອກຈາກປົກຄອງອານານິຄົມຂອງຕົນແລ້ວ ບຣິເຕນຍັງມີອິດທິພົນເໜືອເສດຖະກິດຂອງຫຼາຍປະເທດ ຍ້ອນຄອບງຳການຄ້າໂລກ. ອຳນາດແບບນີ້ບາງຄັ້ງເອີ້ນວ່າ “ຈັກກະພັດບໍ່ເປັນທາງການ” (Informal Empire). ເທັກໂນໂລຢີໃໝ່ໆ ເຊັ່ນ ເຮືອກຳປັ່ນໄອນ້ຳ (steamship) ແລະ ໂທລະເລກ (telegraph) ຊ່ວຍໃຫ້ບຣິເຕນຄຸມ ແລະ ປ້ອງກັນຈັກກະພັດໄດ້ງ່າຍຂຶ້ນ. ພໍຮອດປີ 1902 ເຄືອຂ່າຍສາຍໂທລະເລກທີ່ເອີ້ນວ່າ ອອລເຣັດລາຍ (All Red Line) ກໍເຊື່ອມຕໍ່ທົ່ວທັງຈັກກະພັດ.

ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກໃນເອເຊຍ (The East India Company in Asia)

ຮູບ: ກາຕູນປີ 1876 ສະແດງ ເບັນຈາມິນ ດິສຣາເອລີ (Benjamin Disraeli) ກຳລັງຖວາຍຕຳແໜ່ງ ຈັກກະພັດີນີແຫ່ງອິນເດຍ (Empress of India) ແດ່ ພະລາຊິນີວິກຕໍເຣຍ (Queen Victoria). (An 1876 political cartoon, originally published in Punch, of Benjamin Disraeli (1804–1881) making Queen Victoria Empress of India. It had the caption, “New crowns for old ones!”).

ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກ (East India Company) ເປັນຜູ້ນຳໜ້າໃນການຂະຫຍາຍຈັກກະພັດອັງກິດໃນເອເຊຍ. ກອງທັບຂອງບໍລິສັດຮ່ວມມືກັບກອງທັບເຮືອຫຼວງ ຮົບເຄິ່ງບ່າເຄິ່ງໄຫຼ່ກັນ ຈົນຂັບໄລ່ຝຣັ່ງອອກຈາກ ອີຢິບ (Egypt) ໃນປີ 1799. ຈາກນັ້ນກໍຢຶດເກາະຊວາ (Java) ຈາກເນເທີແລນໃນປີ 1811 ແລະ ໄດ້ເກາະປີນັງ (Penang) ໃນປີ 1786, ສິງກະໂປ (Singapore) ໃນປີ 1819 ແລະ ມາລັກກາ (Malacca) ໃນປີ 1824. ແລ້ວຍັງເອົາຊະນະ ມຽນມາ (Burma) ໄດ້ໃນປີ 1826.

ຈາກຖານທີ່ໝັ້ນໃນອິນເດຍ ບໍລິສັດຍັງລັກລອບຄ້າຝິ່ນເຂົ້າຈີນ. ການຄ້ານີ້ທຳກຳໄລຫຼາຍມາຕັ້ງແຕ່ຊຸມປີ 1730 ທັງໆ ທີ່ຜິດກົດໝາຍຢູ່ໃນຈີນ. ແຕ່ມັນຊ່ວຍປັບດຸນການຄ້າໄດ້ ເພາະບຣິເຕນຊື້ຊາຈາກຈີນເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ໃນປີ 1839 ເຈົ້າໜ້າທີ່ຈີນຢຶດຝິ່ນໄດ້ 20,000 ຫີບ ບຣິເຕນຈຶ່ງໂຈມຕີຈີນ ຈົນເກີດເປັນ ສົງຄາມຝິ່ນຄັ້ງທີ 1 (First Opium War). ບຣິເຕນໄດ້ ເກາະຮົງກົງ (Hong Kong Island) ມາຄອບຄອງ ເຊິ່ງໃນຕອນນັ້ນເປັນພຽງຊຸມຊົນນ້ອຍໆ.

ໃນທ້າຍສັດຕະວັດທີ 18 ຕໍ່ຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 19 ພະມະຫາກະສັດອັງກິດເລີ່ມເຂົ້າມາຄວບຄຸມບໍລິສັດຫຼາຍຂຶ້ນ. ລັດຖະສະພາອອກກົດໝາຍເພື່ອກຳກັບບໍລິສັດ ແລະ ໃຫ້ອຳນາດແກ່ພະມະຫາກະສັດເໜືອດິນແດນຂອງບໍລິສັດ. ຈຸດຈົບຂອງບໍລິສັດມາເຖິງຫຼັງ ການກະບົດໃນອິນເດຍປີ 1857 (Indian Rebellion of 1857) ເຊິ່ງເລີ່ມຈາກການລຸກຮືຂຶ້ນຂອງທະຫານອິນເດຍ. ຕ້ອງໃຊ້ເວລາຫົກເດືອນຈຶ່ງປາບການກະບົດໄດ້ ແລະ ມີຜູ້ເສຍຊີວິດຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍ. ປີຖັດມາ ລັດຖະບານອັງກິດເຂົ້າປົກຄອງອິນເດຍໂດຍກົງ ແລະ ຕັ້ງ ບຣິຕິດຊ໌ຣາຈ (British Raj) ຂຶ້ນ. ອິນເດຍຖືກປົກຄອງໂດຍຜູ້ວ່າການໃຫຍ່ທີ່ແຕ່ງຕັ້ງມາ ແລະ ພະລາຊິນີວິກຕໍເຣຍ ຊົງຂຶ້ນເປັນຈັກກະພັດີນີແຫ່ງອິນເດຍ. ອິນເດຍຈຶ່ງກາຍເປັນດິນແດນທີ່ມີຄ່າທີ່ສຸດຂອງຈັກກະພັດ ທີ່ເອີ້ນກັນວ່າ “ເພັດເມັດງາມໃນມົງກຸດ” (the Jewel in the Crown).

ໃນທ້າຍສັດຕະວັດທີ 19 ພືດຜົນເສຍຫາຍຫຼາຍຄັ້ງຕິດຕໍ່ກັນ ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມອຶດຢາກຢ່າງຮຸນແຮງໃນອິນເດຍ ມີຄົນເສຍຊີວິດຫຼາຍກວ່າ 15 ລ້ານຄົນ. ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກບໍ່ໄດ້ຮັບມືກັບບັນຫາຄວາມອຶດຢາກໄດ້ດີພໍ. ພາຍໃຕ້ການປົກຄອງໂດຍກົງຂອງອັງກິດ ຈຶ່ງມີນະໂຍບາຍໃໝ່ອອກມາ ແລະ ເລີ່ມໃຫ້ຜົນໃນການຊ່ວຍເຫຼືອໄດ້ ຕອນຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 20.

ການແຂ່ງຂັນກັບຣັດເຊຍ (Competing with Russia)

ຮູບ: ທະຫານມ້າຂອງອັງກິດບຸກໂຈມຕີກອງກຳລັງຣັດເຊຍທີ່ບາລາກລາວາ (Balaclava) ໃນປີ 1854 (Relief of the Light Brigade).

ໃນສັດຕະວັດທີ 19 ບຣິເຕນກັບຈັກກະພັດຣັດເຊຍ (Russian Empire) ແຂ່ງກັນຊິງອຳນາດ ໃນເຂດທີ່ກຳລັງອ່ອນແອລົງຍ້ອນການເສື່ອມສະຫຼາຍຂອງຈັກກະພັດອອດໂຕມັນ, ຄາຈາ ແລະ ຊິງ. ການຊິງໄຊໃນເອເຊຍກາງນີ້ຖືກເອີ້ນວ່າ “ເກມໃຫຍ່” (Great Game). ບຣິເຕນວິຕົກວ່າ ການທີ່ຣັດເຊຍຊະນະເປີເຊຍ ແລະ ຕຸລະກີ ໝາຍຄວາມວ່າຣັດເຊຍຢາກບຸກອິນເດຍ. ໃນປີ 1839 ບຣິເຕນຈຶ່ງພະຍາຍາມສະກັດກັ້ນດ້ວຍການບຸກອັຟການິສຖານ (Afghanistan) ແຕ່ສົງຄາມອັງກິດ-ອັຟການຄັ້ງທີ 1 (First Anglo-Afghan War) ກາຍເປັນຄວາມພ່າຍແພ້ຢ່າງໜັກຂອງບຣິເຕນ.

ໃນປີ 1853 ຣັດເຊຍບຸກເຂົ້າດິນແດນບານການຂອງຕຸລະກີ. ບຣິເຕນ ແລະ ຝຣັ່ງຢ້ານວ່າຣັດເຊຍຈະມີອຳນາດເພີ່ມໃນທະເລເມດີເຕີເຣເນຍ ແລະ ຕາເວັນອອກກາງ ຈຶ່ງບຸກແຫຼມຄຣີເມຍ (Crimean Peninsula) ເພື່ອທຳລາຍກຳລັງທາງເຮືອຂອງຣັດເຊຍ. ສົງຄາມຄຣີເມຍ (Crimean War, 1854–56) ໄດ້ນຳເອົາຍຸດທະວິທີໃໝ່ໆ ມາໃຊ້ ແລະ ຈົບລົງດ້ວຍຄວາມພ່າຍແພ້ຄັ້ງໃຫຍ່ຂອງຣັດເຊຍ.

ສະຖານະການໃນເອເຊຍກາງຍັງຕຶງເຄັ່ງຢູ່ອີກສອງທົດສະວັດ. ບຣິເຕນຢຶດບາລູຈິສຖານ (Baluchistan) ໃນປີ 1876 ສ່ວນຣັດເຊຍຢຶດຄີກິເຊຍ, ຄາຊັກສະຖານ ແລະ ເຕີກເມນິສຖານ. ເບິ່ງຄືວ່າສົງຄາມອີກຄັ້ງກຳລັງຈະເກີດ. ແຕ່ໃນປີ 1878 ທັງສອງຝ່າຍກໍຕົກລົງກັນເລື່ອງເຂດອິດທິພົນ ແລະ ແກ້ໄຂບັນຫາທີ່ເຫຼືອທັງໝົດໄດ້ໃນປີ 1907. ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ການທີ່ຍີ່ປຸ່ນເອົາຊະນະກອງທັບເຮືອຣັດເຊຍໃນປີ 1904–05 ກໍເຮັດໃຫ້ໄພຄຸກຄາມຂອງຣັດເຊຍຕໍ່ບຣິເຕນຫຼຸດລົງອີກ.

ຈາກເຄັບຮອດໄຄໂຣ (From Cape to Cairo)

ຮູບປັ້ນຍັກໂຣດສ໌ (The Rhodes Colossus) ສະແດງເຊຊິລ ໂຣດສ໌ (Cecil Rhodes) ຢືນຄ່ອມຈາກ “ເຄັບຮອດໄຄໂຣ” (The Rhodes Colossus: Caricature of Cecil John Rhodes, after he announced plans for a telegraph line and railroad from Cape Town to Cairo).

ບໍລິສັດອິນເດຍຕາເວັນອອກຂອງດັດຊ໌ເຄີຍຕັ້ງອານານິຄົມເຄັບ (Cape Colony) ຢູ່ພາກໃຕ້ຂອງອາຟຣິກາໃນປີ 1652 ເພື່ອໃຫ້ເປັນຈຸດແວະພັກຂອງເຮືອທີ່ເດີນທາງໄປ-ມາລະຫວ່າງເອີຣົບກັບເອເຊຍ. ບຣິເຕນເຂົ້າຄອບຄອງອານານິຄົມແຫ່ງນີ້ຢ່າງເປັນທາງການໃນປີ 1806 ໃນຕອນນັ້ນມີຊາວອາຟຣິກາເນີ (Afrikaner) ຫຼື ຊາວໂບເອີ (Boer) ອາໄສຢູ່ເປັນຈຳນວນຫຼາຍ. ຫຼັງປີ 1820 ຊາວອັງກິດກໍຍ້າຍເຂົ້າມາຫຼາຍຂຶ້ນ. ຊາວໂບເອີຈຳນວນຫຼາຍບໍ່ພໍໃຈກັບການປົກຄອງຂອງອັງກິດ ຈຶ່ງພາກັນອົບພະຍົບຂຶ້ນທາງເໜືອ ແລ້ວຕັ້ງສາທາລະນະລັດເອກະລາດຂອງຕົນເອງ ເຊິ່ງເອີ້ນວ່າ “ການເດີນທາງໃຫຍ່” (Great Trek). ຊາວໂບເອີກັບອັງກິດຈຶ່ງຂັດແຍ້ງກັນເລື້ອຍໆ ເພາະອັງກິດຢາກຂະຫຍາຍອານານິຄົມໃນອາຟຣິກາໃຕ້ຕໍ່ໄປ. ໃນທີ່ສຸດ ຊາວໂບເອີກໍຕັ້ງສອງສາທາລະນະລັດທີ່ຢູ່ໄດ້ຍາວນານ ຄືສາທາລະນະລັດອາຟຣິກາໃຕ້ (South African Republic) ແລະລັດອໍເຣນຈ໌ເຟຣ (Orange Free State). ແຕ່ເມື່ອຮອດປີ 1902 ຫຼັງສົງຄາມໂບເອີຄັ້ງທີ 2 (Second Boer War, 1899–1902) ບຣິເຕນກໍຍຶດທັງສອງສາທາລະນະລັດໄປໄດ້.

ໃນປີ 1869 ຄອງສຸເອດ (Suez Canal) ເປີດໃຊ້ງານ ເຊື່ອມທະເລເມດີເຕີເຣເນຍເຂົ້າກັບມະຫາສະໝຸດອິນເດຍ. ຕອນທຳອິດບຣິເຕນຄັດຄ້ານຄອງນີ້ ແຕ່ພໍເປີດແລ້ວ ກໍເຫັນໄດ້ຊັດວ່າມັນສຳຄັນພຽງໃດ ຈົນກາຍເປັນ “ເສັ້ນເລືອດໃຫຍ່ຂອງຈັກກະພັດ”. ໃນປີ 1875 ລັດຖະບານອັງກິດຊື້ຫຸ້ນຂອງຜູ້ປົກຄອງອີຢິບໃນຄອງສຸເອດ ເຮັດໃຫ້ມີອິດທິພົນເໜືອຄອງແຫ່ງນີ້. ຕໍ່ມາ ການຄຸມອີຢິບຮ່ວມກັນລະຫວ່າງອັງກິດກັບຝຣັ່ງ ນຳໄປສູ່ການທີ່ອັງກິດຄຸມອີຢິບທັງໝົດໃນປີ 1882. ຝຣັ່ງພະຍາຍາມບ່ອນທຳລາຍຖານະຂອງອັງກິດ ແຕ່ສຸດທ້າຍທັງສອງຝ່າຍກໍຕົກລົງກັນໄດ້ໃນປີ 1888 ແລະ ຄອງສຸເອດກໍກາຍເປັນເຂດເປັນກາງຢ່າງເປັນທາງການ.

ປະເທດເອີຣົບອື່ນໆ ເຊັ່ນ ຝຣັ່ງ, ເບລຢ້ຽມ ແລະ ໂປຕຸເກດ ກໍເຄື່ອນໄຫວຢູ່ໃນອາຟຣິກາຄືກັນ. ເພື່ອຄວບຄຸມການແຂ່ງຂັນນີ້ ຈຶ່ງມີກອງປະຊຸມເບີລິນ (Berlin Conference) ໃນປີ 1884–85 ເພື່ອວາງກົດເກນການອ້າງສິດຄອບຄອງດິນແດນໃນອາຟຣິກາ. ຍຸກນີ້ເອີ້ນວ່າ “ການແຍ່ງຊິງອາຟຣິກາ” (Scramble for Africa). ໃນປີ 1896 ບຣິເຕນຕັດສິນໃຈກັບໄປຊູດານ (Sudan) ກອງທັບອັງກິດຮ່ວມກັບອີຢິບເອົາຊະນະກອງທັບມະຫະດີ (Mahdist Army) ແລະ ຍັງສະກັດການບຸກຂອງຝຣັ່ງໄດ້ໃນປີ 1898. ຊູດານຈຶ່ງກາຍເປັນອານານິຄົມຂອງອັງກິດໃນທາງພຶດຕິນັຍ ເຖິງຈະບໍ່ໄດ້ເອີ້ນຢ່າງນັ້ນກໍຕາມ.

ຜົນສຳເລັດຂອງອັງກິດໃນອາຟຣິກາໃຕ້ ແລະ ອາຟຣິກາຕາເວັນອອກ ເປັນແຮງບັນດານໃຈໃຫ້ເຊຊິລ ໂຣດສ໌ ຜູ້ເປັນບຸກຄົນສຳຄັນໃນການຂະຫຍາຍອຳນາດຂອງອັງກິດໃນອາຟຣິກາໃຕ້. ລາວຝັນຢາກສ້າງທາງລົດໄຟ “ເຄັບຮອດໄຄໂຣ” (Cape to Cairo) ເພື່ອເຊື່ອມຄອງສຸເອດເຂົ້າກັບພາກໃຕ້ທີ່ອຸດົມດ້ວຍແຮ່ທາດ. ໃນຊຸມປີ 1880 ແລະ 1890 ບໍລິສັດຂອງໂຣດສ໌ຍຶດດິນແດນໄວ້ຫຼາຍຜືນ ເຊິ່ງຕໍ່ມາຖືກຕັ້ງຊື່ວ່າໂຣດີເຊຍ (Rhodesia) ຕາມຊື່ຂອງລາວ.

ສະຖານະທີ່ປ່ຽນໄປຂອງອານານິຄົມຄົນຜິວຂາວ (Changing Status of White Colonies)

ຮູບ: ອຸດສາຫະກຳຫຼັກຂອງການາດາ (Canada) ຄືການຄ້າໄມ້ທ່ອນ (ໃນລັດອອນຕາລິໂອ ປະມານປີ 1900). ( horses logs Ontario ca 1870-1940).

ອານານິຄົມຂອງຊາວຜິວຂາວໃນຈັກກະພັດອັງກິດ ເລີ່ມກ້າວເດີນໄປສູ່ເອກະລາດ. ທຸກຢ່າງເລີ່ມຈາກ “ບົດລາຍງານເດີຮາມ” (Durham Report) ປີ 1839 ທີ່ສະເໜີໃຫ້ຮວມອັບເປີການາດາ (Upper Canada) ກັບໂລເວີການາດາ (Lower Canada) ເຂົ້າກັນ ແລະ ໃຫ້ປົກຄອງຕົນເອງ ເພື່ອແກ້ບັນຫາທາງການເມືອງ. ຕໍ່ມາ ກົດໝາຍສະຫະພັນ ປີ 1840 (Act of Union 1840) ກໍຕັ້ງແຂວງການາດາ (Province of Canada) ຂຶ້ນ.

ໃນປີ 1848 ໂນວາສະໂກເຊຍ (Nova Scotia) ກາຍເປັນແຫ່ງທຳອິດທີ່ໄດ້ຮັບລັດຖະບານທີ່ຮັບຜິດຊອບຕໍ່ສະພາ (Responsible government) ແລະ ບໍ່ດົນຮູບແບບນີ້ກໍແຜ່ໄປຍັງອານານິຄົມອື່ນໃນອາເມຣິກາເໜືອຂອງອັງກິດ. ຕໍ່ມາໃນປີ 1867 ກົດໝາຍອາເມຣິກາເໜືອຂອງອັງກິດ ປີ 1867 (British North America Act, 1867) ໄດ້ຕັ້ງເຂດປົກຄອງການາດາ (Dominion of Canada) ເຊິ່ງເປັນກຸ່ມແຂວງທີ່ປົກຄອງຕົນເອງໄດ້ເຕັມທີ່ ຍົກເວັ້ນເລື່ອງການຕ່າງປະເທດ. ຫຼັງປີ 1900 ອົດສະຕຣາລີ ແລະ ນິວຊີແລນກໍໄດ້ສິດປົກຄອງຕົນເອງແບບດຽວກັນ. ອານານິຄົມຕ່າງໆ ໃນອົດສະຕຣາລີຮວມກັນໃນປີ 1901 ແລະ ຄຳວ່າ “ສະຖານະເຂດປົກຄອງ” (dominion status) ຖືກນຳໃຊ້ຢ່າງເປັນທາງການໃນປີ 1907.

ໃນທ້າຍສັດຕະວັດທີ 19 ມີຂະບວນການຮຽກຮ້ອງການປົກຄອງຕົນເອງຂອງໄອແລນ (home rule) ຢ່າງເຂັ້ມແຂງ. ໄອແລນຮວມກັບບຣິເຕນເປັນສະຫະລາຊະອານາຈັກໃນປີ 1801 ແລະ ຜ່ານຄວາມອຶດຢາກຄັ້ງໃຫຍ່ (famine) ລະຫວ່າງປີ 1845 ຮອດ 1852 ມາແລ້ວ. ນາຍົກລັດຖະມົນຕີວິລລຽມ ອີວາດ ແກລດສະໂຕນ (William Ewart Gladstone) ສະໜັບສະໜູນການປົກຄອງຕົນເອງ ແລະ ຫວັງວ່າໄອແລນຈະກາຍເປັນເຂດປົກຄອງຄືການາດາ. ແຕ່ຮ່າງກົດໝາຍຂອງລາວຖືກລັດຖະສະພາປະຕິເສດ ເພາະຫຼາຍຄົນຢ້ານວ່າໄອແລນເອກະລາດຈະເປັນໄພຕໍ່ຄວາມໝັ້ນຄົງ. ຮ່າງທີສອງກໍລົ້ມເຫຼວຄືກັນ. ສ່ວນຮ່າງທີສາມຜ່ານໃນປີ 1914 ແຕ່ບໍ່ໄດ້ນຳໃຊ້ ຍ້ອນສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 1 (First World War) ເຊິ່ງນຳໄປສູ່ການລຸກຮືຂຶ້ນວັນອີດເຕີ (Easter Rising) ໃນປີ 1916.

ສົງຄາມໂລກ (1914–1945) (World Wars (1914–1945))

ເຂົ້າສູ່ຕົ້ນສັດຕະວັດທີ 20 ບຣິເຕນເລີ່ມກັງວົນວ່າຕົນເອງບໍ່ສາມາດປ້ອງກັນຈັກກະພັດ ແລະ ບ້ານເມືອງໄດ້ຄົນດຽວ. ເຢຍລະມັນກຳລັງເຕີບໃຫຍ່ຢ່າງວ່ອງໄວທັງດ້ານການທະຫານ ແລະ ອຸດສາຫະກຳ ຈຶ່ງຖືກມອງວ່າເປັນສັດຕູທີ່ມີທ່າອ່ຽງຫຼາຍທີ່ສຸດ. ບຣິເຕນຈຶ່ງເຂົ້າພັນທະມິດກັບຍີ່ປຸ່ນໃນປີ 1902 ແລະ ກັບຝຣັ່ງ ແລະ ຣັດເຊຍໃນປີ 1904 ແລະ 1907.

ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 1 (The First World War)

ຮູບ: ທະຫານຂອງກອງພົນທີ 5 ອົດສະຕຣາລີ ກຳລັງລໍຖ້າຄຳສັ່ງບຸກໂຈມຕີໃນການສູ້ຮົບທີ່ຟຣໍເມວ (Battle of Fromelles) ປີ 1916. ( Soldiers of the 53rd Battalion, Australian 5th Division, waiting to attack during the Battle of Fromelles, July 19, 1916. Only three of the men shown survived the attack and those three were wounded).

ຄວາມຢ້ານທີ່ບຣິເຕນມີມາດົນວ່າຈະເກີດສົງຄາມກັບເຢຍລະມັນ ກາຍເປັນຈິງໃນປີ 1914 ເມື່ອສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 1 (First World War) ປະທຸຂຶ້ນ. ບຣິເຕນຮີບບຸກຍຶດອານານິຄົມຂອງເຢຍລະມັນໃນອາຟຣິກາໄດ້ເກືອບທັງໝົດ ສ່ວນໃນມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກ ອົດສະຕຣາລີ ແລະ ນິວຊີແລນກໍເຂົ້າຍຶດດິນແດນຂອງເຢຍລະມັນຄືກັນ. ໃນຂະນະດຽວກັນ ບຣິເຕນກັບຝຣັ່ງກໍແອບວາງແຜນແບ່ງຈັກກະພັດອອດໂຕມັນ (Ottoman Empire) ທີ່ໄປເຂົ້າຝ່າຍເຢຍລະມັນ ໂດຍບໍ່ບອກແຜນນີ້ໃຫ້ຊາຣິຟແຫ່ງເມກກາ (Sharif of Mecca) ຮູ້ ທັງໆ ທີ່ອັງກິດເຄີຍຊຸກຍູ້ໃຫ້ທ່ານກໍ່ການກະບົດຂອງຊາວອາຣັບຕໍ່ຕ້ານອອດໂຕມັນ ແລະ ເຮັດໃຫ້ທ່ານເຂົ້າໃຈວ່າບຣິເຕນສະໜັບສະໜູນການຕັ້ງລັດອາຣັບເອກະລາດ.

ຮູບ: ໂປສເຕີຊວນຜູ້ຊາຍຈາກທົ່ວຈັກກະພັດອັງກິດໃຫ້ມາສະໝັກເປັນທະຫານ (The Parliamentary Recruiting Committee produced this First World War poster. Designed by Arthur Wardle, the poster urges men from countries of the British Empire to enlist in the British army).

ເມື່ອບຣິເຕນປະກາດສົງຄາມ ບັນດາອານານິຄົມ ແລະ ເຂດປົກຄອງ (Dominions) ກໍຖືກດຶງເຂົ້າສູ່ສົງຄາມໄປນຳ ແລະ ຕ້ອງສົ່ງກຳລັງທະຫານ, ເງິນທຶນ ແລະ ເສບຽງມາສະໜັບສະໜູນຢ່າງມະຫາສານ. ມີທະຫານຈາກເຂດປົກຄອງເຂົ້າຮ່ວມຫຼາຍກວ່າ 2.5 ລ້ານຄົນ ແລະ ມີອາສາສະໝັກຈາກອານານິຄົມຂອງພະມະຫາກະສັດ (Crown colonies) ອີກຫຼາຍພັນຄົນ. ການຮົບຂອງທະຫານອົດສະຕຣາລີ ແລະ ນິວຊີແລນໃນການທັບເຂົ້າກາລລີໂປລີ (Gallipoli Campaign) ປີ 1915 ສົ່ງຜົນສະເທືອນຢ່າງໃຫຍ່ ແລະ ເປັນຈຸດປ່ຽນທີ່ເຮັດໃຫ້ສອງປະເທດເລີ່ມເຫັນຕົນເອງເປັນຊາດຢ່າງແທ້ຈິງ. ທຸກມື້ນີ້ ທັງສອງປະເທດຍັງລະນຶກເຖິງວັນນັ້ນເປັນວັນແອນແຊັກ (ANZAC Day). ຊາວການາດາກໍມີຄວາມຮູ້ສຶກແບບດຽວກັນຕໍ່ການສູ້ຮົບທີ່ວິມີຣິດຈ໌ (Battle of Vimy Ridge). ນາຍົກລັດຖະມົນຕີອັງກິດເດວິດ ລອຍດ໌ ຈໍຈ໌ (David Lloyd George) ເຫັນຄຸນຄ່າຂອງຄວາມຊ່ວຍເຫຼືອຈາກເຂດປົກຄອງ ຈຶ່ງເຊີນນາຍົກລັດຖະມົນຕີຂອງເຂົາເຈົ້າເຂົ້າຮ່ວມຄະນະລັດຖະມົນຕີສົງຄາມຂອງຈັກກະພັດ (Imperial War Cabinet) ໃນປີ 1917.

ຫຼັງສົງຄາມຢຸດລົງ ກໍມີການລົງນາມໃນສົນທິສັນຍາແວຣ໌ຊາຍ (Treaty of Versailles) ປີ 1919 ແລະ ຈັກກະພັດອັງກິດກໍມີຂະໜາດໃຫຍ່ທີ່ສຸດເທົ່າທີ່ເຄີຍມີມາ ໂດຍໄດ້ດິນແດນເພີ່ມປະມານ 4.6 ລ້ານຕາລາງກິໂລແມັດ ແລະ ມີຜູ້ຄົນເພີ່ມອີກປະມານ 13 ລ້ານຄົນ. ອານານິຄົມຂອງເຢຍລະມັນ ແລະ ຈັກກະພັດອອດໂຕມັນຖືກມອບໃຫ້ຊາດພັນທະມິດດູແລໃນຖານະດິນແດນພາຍໃຕ້ອາຍັດ (mandates). ບຣິເຕນໄດ້ຄຸມປາເລສໄຕນ໌ (Palestine), ທຣານສ໌ຈໍແດນ (Transjordan), ອີຣັກ (Iraq), ບາງສ່ວນຂອງຄາເມຣູນ (Cameroon) ແລະໂຕໂກແລນ (Togoland) ພ້ອມທັງແທນການຢີກາ (Tanganyika). ເຂດປົກຄອງເອງກໍໄດ້ຮັບດິນແດນພາຍໃຕ້ອາຍັດເຊັ່ນກັນ ຄື ອາຟຣິກາໃຕ້ໄດ້ອາຟຣິກາຕາເວັນຕົກສ່ຽງໃຕ້ (ປັດຈຸບັນຄືນາມີເບຍ (Namibia)), ອົດສະຕຣາລີໄດ້ນິວກີນີ (New Guinea), ນິວຊີແລນໄດ້ຊາມົວຕາເວັນຕົກ (Western Samoa) ສ່ວນນາອູຣູ (Nauru) ກາຍເປັນດິນແດນພາຍໃຕ້ອາຍັດທີ່ຫຼາຍຝ່າຍດູແລຮ່ວມກັນ.

ລະຫວ່າງສົງຄາມໂລກສອງຄັ້ງ (Between the World Wars)

ຮູບ: ແຜນທີ່ຈັກກະພັດອັງກິດຕອນໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນປີ 1921 (A map of the British Empire in 1921 when it was at its height, just before the Anglo-Irish Treaty of 1921. (But 1921-1937 Ireland continued to have the same status as Canada, Newfoundland, the South African Union, Australia and New Zealand, that is to be part of the British Empire as a dominion)).

ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 1 ໄດ້ປ່ຽນໂລກໄປຢ່າງສິ້ນເຊີງ. ສະຫະລັດອາເມຣິກາ ແລະ ຍີ່ປຸ່ນກ້າວຂຶ້ນເປັນມະຫາອຳນາດທາງເຮືອ ແລະ ຂະບວນການເອກະລາດກໍລຸກຮືຂຶ້ນໃນອິນເດຍ ແລະ ໄອແລນ ເຮັດໃຫ້ບຣິເຕນຕ້ອງທົບທວນນະໂຍບາຍຕໍ່ຈັກກະພັດຂອງຕົນ. ບຣິເຕນເລືອກຈັບມືກັບສະຫະລັດ ແລະ ບໍ່ຕໍ່ສັນຍາພັນທະມິດກັບຍີ່ປຸ່ນ ແຕ່ໄປລົງນາມໃນສົນທິສັນຍາກອງທັບເຮືອວໍຊິງຕັນ (Washington Naval Treaty) ປີ 1922 ໂດຍຍອມມີກອງທັບເຮືອທີ່ມີຂະໜາດເທົ່າກັບສະຫະລັດ. ການຕັດສິນໃຈນີ້ຖືກຖົກຖຽງກັນໃນບຣິເຕນເລື້ອຍມາຮອດຊຸມປີ 1930 ເພາະຫຼາຍຄົນກັງວົນວ່າຈັກກະພັດຈະຮັບມືບໍ່ໄຫວ ຖ້າຖືກໂຈມຕີຈາກທັງຍີ່ປຸ່ນ ແລະ ເຢຍລະມັນພ້ອມກັນ. ຄວາມໝັ້ນຄົງຂອງຈັກກະພັດເປັນສິ່ງສຳຄັນຍິ່ງຕໍ່ເສດຖະກິດຂອງບຣິເຕນ.

ໃນປີ 1919 ການທີ່ການປົກຄອງຕົນເອງຂອງໄອແລນ (Irish home rule) ຖືກຖ່ວງເວລາ ສ້າງຄວາມບໍ່ພໍໃຈຢ່າງກວ້າງຂວາງ. ສະມາຊິກສະພາຊາວໄອແລນທີ່ຕ້ອງການເອກະລາດຈຶ່ງຕັ້ງສະພາຂອງຕົນເອງຢູ່ດັບລິນ ແລ້ວປະກາດເອກະລາດ. ກອງທັບສາທາລະນະລັດໄອແລນ (Irish Republican Army) ກໍເລີ່ມສົງຄາມຕໍ່ຕ້ານການປົກຄອງຂອງອັງກິດ. ສົງຄາມເອກະລາດໄອແລນ (Irish War of Independence) ຈົບລົງໃນປີ 1921 ດ້ວຍສົນທິສັນຍາອັງກິດ-ໄອແລນ (Anglo-Irish Treaty) ທີ່ຕັ້ງລັດເສລີໄອແລນ (Irish Free State) ຂຶ້ນ ເປັນເຂດປົກຄອງໃນຈັກກະພັດອັງກິດ ທີ່ມີເອກະລາດພາຍໃນ ແຕ່ຍັງຜູກພັນກັບພະມະຫາກະສັດອັງກິດ. ສ່ວນໄອແລນເໜືອ (Northern Ireland) ເລືອກຢູ່ກັບສະຫະລາຊະອານາຈັກຕໍ່ໄປ.

ຮູບ: ພະເຈົ້າຈໍຈ໌ທີ 5 (George V) ພ້ອມນາຍົກລັດຖະມົນຕີຂອງບຣິເຕນ ແລະ ເຂດປົກຄອງ ໃນກອງປະຊຸມຈັກກະພັດ ປີ 1926 (1926 Imperial Conference). (George V and his Prime Ministers at the 1926 Imperial Conference. The conference was the sixth Imperial Conference held amongst the Prime Ministers of the dominions of the British Empire. It was held in London from 19 October to 22 November 1926. It was notable as the conference that produced the Balfour Declaration, which established the principle that the dominions are all equal in status, and not subordinate to the United Kingdom.George V (seated, centre) with Rt. Hon. Stanley Baldwin (seated left), Rt. Hon. W.L. Mackenzie King (seated, right). Standing Rt. Hon. Walter Stanley Monroe, Rt. Hon. Gordon Coates, Rt. Hon. Stanley Bruce, Rt. Hon. J. B. M. Hertzog and W.T. Cosgrave).

ອິນເດຍກໍຜ່ານການຕໍ່ສູ້ແບບດຽວກັນ. ກົດໝາຍລັດຖະບານອິນເດຍ ປີ 1919 (Government of India Act 1919) ຕອບສະໜອງຄວາມຕ້ອງການເອກະລາດບໍ່ໄດ້. ເມື່ອມີການຕໍ່ອາຍຸກົດລະບຽບຍາມສົງຄາມ ຄວາມຕຶງຄຽດກໍເພີ່ມຂຶ້ນ ຈົນນຳໄປສູ່ເຫດການສັງຫານໝູ່ທີ່ອຳຣິດສະຣ໌ (Amritsar Massacre). ຄວາມເຫັນຂອງຄົນໃນບຣິເຕນແຕກເປັນສອງຝ່າຍ ບາງຄົນມອງວ່າເປັນການຊ່ວຍອິນເດຍໃຫ້ພົ້ນຈາກຄວາມວຸ້ນວາຍ ແຕ່ອີກບາງຄົນກໍຕົກໃຈ. ຂະບວນການບໍ່ຮ່ວມມື (Non-cooperation movement) ຖືກຢຸດໃນປີ 1922 ແຕ່ຄວາມບໍ່ພໍໃຈກໍຍັງຄຸກຄົ້ນຕໍ່ໄປອີກ 25 ປີ.

ໃນປີ 1922 ອີຢິບ ເຊິ່ງເປັນເຂດໃນອາລັກຂາ (protectorate) ຂອງອັງກິດ ໄດ້ຮັບເອກະລາດຢ່າງເປັນທາງການ ແຕ່ຍັງເປັນລັດທີ່ຢູ່ໃຕ້ອິດທິພົນຂອງອັງກິດຈົນຮອດປີ 1954. ທະຫານອັງກິດຄົງຢູ່ໃນອີຢິບຈົນຮອດປີ 1936 ຈຶ່ງຕົກລົງຖອນກຳລັງ ແຕ່ຍັງຂໍປ້ອງກັນເຂດຄອງສຸເອດ (Suez Canal) ຕໍ່ໄປ. ຈາກນັ້ນ ອີຢິບກໍເຂົ້າເປັນສະມາຊິກສັນນິບາດຊາດ (League of Nations). ສ່ວນອີຣັກ (Iraq) ທີ່ຢູ່ພາຍໃຕ້ການອາຍັດຂອງອັງກິດມາແຕ່ປີ 1920 ກໍໄດ້ຮັບເອກະລາດໃນປີ 1932.

ໃນປາເລສໄຕນ໌ (Palestine) ບຣິເຕນຕ້ອງຮັບມືກັບທັງຊາວອາຣັບ ແລະ ຊາວຢິວທີ່ມີຈຳນວນເພີ່ມຂຶ້ນ. ຫຼັງເຫດການຮໍໂລຄໍສຕ໌ (Holocaust) ມີຜູ້ລີ້ໄພຊາວຢິວຈຳນວນຫຼາຍຂໍເຂົ້າປະເທດ ໃນຂະນະທີ່ຊາວອາຣັບຄັດຄ້ານການຕັ້ງລັດຂອງຊາວຢິວ. ໃນປີ 1947 ບຣິເຕນປະກາດວ່າຈະຖອນຕົວໃນປີ 1948 ແລະ ມອບບັນຫານີ້ໃຫ້ສະຫະປະຊາຊາດ ເຊິ່ງລົງມະຕິແບ່ງປາເລສໄຕນ໌ເປັນລັດຂອງຊາວຢິວ ແລະ ລັດຂອງຊາວອາຣັບ.

ໃນປີ 1923 ເຂດປົກຄອງໄດ້ຮັບສິດກຳນົດນະໂຍບາຍຕ່າງປະເທດຂອງຕົນເອງ. ປີ 1922 ບຣິເຕນເຄີຍຂໍກຳລັງທະຫານຈາກເຂດປົກຄອງ ແຕ່ການາດາ ແລະ ອາຟຣິກາໃຕ້ປະຕິເສດ. ແລ້ວໃນປີ 1926 ຖະແຫຼງການບັນຟໍ ປີ 1926 (Balfour Declaration of 1926) ລະບຸວ່າເຂດປົກຄອງເປັນ “ຊຸມຊົນທີ່ປົກຄອງຕົນເອງພາຍໃນຈັກກະພັດອັງກິດ ແລະ ມີຖານະເທົ່າທຽມກັນ”. ຕໍ່ມາກົດໝາຍເວສຕ໌ມິນສເຕີ ປີ 1931 (Statute of Westminster 1931) ກໍເຮັດໃຫ້ຖະແຫຼງການນີ້ມີຜົນທາງກົດໝາຍ ສົ່ງຜົນໃຫ້ລັດຖະສະພາຂອງການາດາ, ອົດສະຕຣາລີ, ນິວຊີແລນ, ອາຟຣິກາໃຕ້, ລັດເສລີໄອແລນ ແລະ ນິວຟາວແລນ ເປັນເອກະລາດຈາກກົດໝາຍຂອງອັງກິດ. ແຕ່ນິວຟາວແລນຕ້ອງກັບຄືນສູ່ຖານະອານານິຄົມໃນປີ 1933 ຍ້ອນບັນຫາການເງິນ. ສ່ວນລັດເສລີໄອແລນຍິ່ງຫ່າງຈາກບຣິເຕນອອກໄປອີກໃນປີ 1937 ຈົນກາຍເປັນສາທາລະນະລັດໃນທຸກຢ່າງ ຍົກເວັ້ນແຕ່ຊື່.

ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 (The Second World War)

ຮູບ: ໃນສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 (Second World War) ກອງທັບທີ 8 (Eighth Army) ມີທະຫານຈາກຫຼາຍປະເທດໃນຈັກກະພັດອັງກິດ ທີ່ເຂົ້າຮົບຢູ່ອາຟຣິກາເໜືອ ແລະ ອິຕາລີ (El Alamein 1942: British infantry advances through the dust and smoke of the battle).

ບຣິເຕນປະກາດສົງຄາມກັບເຢຍລະມັນພັກນາຊີ (Nazi Germany) ໃນເດືອນກັນຍາ 1939 ເຊິ່ງຄຸມເຖິງບັນດາອານານິຄົມຂອງພະມະຫາກະສັດ ແລະ ອິນເດຍດ້ວຍ. ແຕ່ເຂດປົກຄອງບໍ່ໄດ້ຖືກດຶງເຂົ້າສູ່ສົງຄາມໂດຍອັດຕະໂນມັດ. ບໍ່ດົນຕໍ່ມາ ອົດສະຕຣາລີ, ການາດາ, ນິວຊີແລນ, ນິວຟາວແລນ ແລະ ອາຟຣິກາໃຕ້ ກໍປະກາດສົງຄາມຕາມ ສ່ວນລັດເສລີໄອແລນ (Irish Free State) ເລືອກຢືນຢູ່ຝ່າຍເປັນກາງ.

ຫຼັງຝຣັ່ງຖືກເຢຍລະມັນຍຶດຄອງໃນປີ 1940 ບຣິເຕນ ແລະ ຈັກກະພັດກໍຕ້ອງສູ້ຢູ່ຕາມລຳພັງ ຈົນຮອດປີ 1941 ທີ່ສະຫະພາບໂຊວຽດເຂົ້າຮ່ວມສົງຄາມ. ນາຍົກລັດຖະມົນຕີວິນສະຕັນ ເຊີຊິລ (Winston Churchill) ໄດ້ຮັບຄວາມຊ່ວຍເຫຼືອທາງທະຫານຈາກສະຫະລັດ. ໃນເດືອນສິງຫາ 1941 ເຊີຊິລ ແລະ ປະທານາທິບໍດີແຟຣງກລິນ ດີ. ຣູສເວລ (Franklin D. Roosevelt) ໄດ້ລົງນາມໃນກົດບັດແອດແລນຕິກ (Atlantic Charter) ທີ່ລະບຸວ່າ “ທຸກຊົນຊາດ” ຄວນໄດ້ເລືອກລັດຖະບານຂອງຕົນເອງ. ແຕ່ຖ້ອຍຄຳນີ້ຄຸມເຄືອ ເພາະອາດໝາຍເຖິງປະເທດໃນເອີຣົບ ຫຼື ອາດລວມເຖິງອານານິຄົມ ເຊິ່ງຕໍ່ມາເຮັດໃຫ້ຖືກຕີຄວາມໝາຍແຕກຕ່າງກັນ.

ໃນເດືອນທັນວາ 1941 ຍີ່ປຸ່ນ (Japan) ໂຈມຕີມາລາຍາຂອງອັງກິດ (British Malaya), ເພິລຮາເບີ (Pearl Harbor) ແລະຮົງກົງ (Hong Kong). ເຊີຊິລເຊື່ອວ່າບຣິເຕນຈະເປັນຝ່າຍຊະນະ ເມື່ອສະຫະລັດເຂົ້າຮ່ວມສົງຄາມ. ແຕ່ການທີ່ກອງທັບອັງກິດພ່າຍແພ້ຢ່າງວ່ອງໄວໃນຕາເວັນອອກໄກ ໄດ້ທຳລາຍຊື່ສຽງຂອງບຣິເຕນຢ່າງໜັກ. ການລົ້ມຂອງສິງກະໂປ (fall of Singapore) ສ້າງຄວາມເສຍຫາຍຫຼາຍທີ່ສຸດ ເພາະສິງກະໂປເຄີຍຖືກເອີ້ນວ່າເປັນປ້ອມປາການທີ່ບໍ່ມີວັນພ່າຍແພ້. ເຫດການນີ້ເຮັດໃຫ້ອົດສະຕຣາລີ ແລະ ນິວຊີແລນເຫັນວ່າບຣິເຕນປົກປ້ອງຈັກກະພັດທັງໝົດບໍ່ໄດ້ ຈຶ່ງຫັນໄປສ້າງສາຍສຳພັນທີ່ແໜ້ນແຟ້ນຂຶ້ນກັບສະຫະລັດ ຈົນນຳໄປສູ່ສົນທິສັນຍາແອນຊັສ (ANZUS Pact) ປີ 1951.

ຈຸດຈົບຂອງຈັກກະພັດ (1945–1997) (End of the Empire (1945–1997))

ບຣິເຕນ ແລະ ຈັກກະພັດຂອງຕົນເປັນຝ່າຍຊະນະສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 ແຕ່ສົງຄາມກໍເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນກະທົບອັນເລິກເຊິ່ງ. ເອີຣົບສ່ວນໃຫຍ່ຖືກທຳລາຍຍັບເຍີນ ສະຫະລັດ ແລະ ສະຫະພາບໂຊວຽດຂຶ້ນເປັນມະຫາອຳນາດໃໝ່ຂອງໂລກ ສ່ວນບຣິເຕນກໍເກືອບລົ້ມລະລາຍ ແລະ ລອດພົ້ນຈາກຄວາມພັງທະລາຍໃນປີ 1946 ໄດ້ກໍຍ້ອນເງິນກູ້ກ້ອນໃຫຍ່ຈາກສະຫະລັດເທົ່ານັ້ນ. ຂະບວນການຕໍ່ຕ້ານລັດທິອານານິຄົມເຕີບໃຫຍ່ຂຶ້ນໃນອານານິຄົມຂອງເອີຣົບ. ສົງຄາມເຢັນ (Cold War) ຍິ່ງເຮັດໃຫ້ເລື່ອງສັບສົນ ເພາະທັງສະຫະລັດ ແລະ ສະຫະພາບໂຊວຽດຕ່າງຄັດຄ້ານລັດທິອານານິຄົມຂອງເອີຣົບ ແຕ່ສະຫະລັດກໍຍັງສະໜັບສະໜູນຈັກກະພັດອັງກິດ ເພື່ອສະກັດກັ້ນການແຜ່ຂະຫຍາຍຂອງລັດທິຄອມມູນິດ.

“ລົມແຫ່ງການປ່ຽນແປງ” (wind of change) ບົ່ງບອກວ່າວັນເວລາຂອງຈັກກະພັດອັງກິດກຳລັງຈະໝົດລົງ. ໂດຍທົ່ວໄປ ບຣິເຕນເລືອກຖອນຕົວຈາກອານານິຄົມຢ່າງສັນຕິ ຊຶ່ງຕ່າງຈາກຝຣັ່ງ ແລະ ໂປຕຸເກດທີ່ຍອມເຮັດສົງຄາມອັນສິ້ນເປືອງເພື່ອຮັກສາຈັກກະພັດຂອງຕົນໄວ້. ລະຫວ່າງປີ 1945 ຮອດ 1965 ຈຳນວນຄົນທີ່ຢູ່ໃຕ້ການປົກຄອງຂອງບຣິເຕນນອກສະຫະລາຊະອານາຈັກ ຫຼຸດຈາກ 700 ລ້ານຄົນ ເຫຼືອພຽງຫ້າລ້ານຄົນ ເຊິ່ງໃນນັ້ນສາມລ້ານຄົນຢູ່ຮົງກົງ.

ບາດກ້າວທຳອິດສູ່ເອກະລາດ (First Steps to Independence)

ຮູບ: ປະມານ 14.5 ລ້ານຄົນຕ້ອງສູນເສຍບ້ານເຮືອນ ຍ້ອນການແບ່ງແຍກອິນເດຍ (partition of India) ໃນປີ 1947. ( Emergency trains crowded with desperate refugees Source: http://www.hindu.com/th125/gallery/thim004.htm (downloaded July 2004)).

ລັດຖະບານພັກແຮງງານ (Labour) ທີ່ຊະນະການເລືອກຕັ້ງໃນປີ 1945 ຮີບເຂົ້າມາແກ້ໄຂເລື່ອງເອກະລາດຂອງອິນເດຍ (Indian independence) ທັນທີ. ສອງພັກໃຫຍ່ຂອງອິນເດຍ ຄືສະພາແຫ່ງຊາດອິນເດຍ (Indian National Congress) ແລະສັນນິບາດມຸສລິມ (Muslim League) ຕ່າງກໍຕ້ອງການເອກະລາດຄືກັນ ແຕ່ເຫັນບໍ່ຕົງກັນວ່າຈະເດີນໄປທາງໃດ. ພັກສະພາຢາກໃຫ້ອິນເດຍເປັນລັດດຽວ ສ່ວນສັນນິບາດຢາກໃຫ້ມີລັດຂອງຊາວມຸສລິມແຍກອອກມາ. ຄວາມບໍ່ສະຫງົບທີ່ຮ້ອນຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ບວກກັບການກະບົດຂອງກອງທັບເຮືອໃນປີ 1946 ເຮັດໃຫ້ອັງກິດສັນຍາວ່າຈະໃຫ້ເອກະລາດພາຍໃນເດືອນມິຖຸນາ 1948. ແຕ່ຜູ້ຕາງໜ້າພະມະຫາກະສັດຄົນສຸດທ້າຍ (Viceroy) ຄືລອດ ເມົາທ໌ບາດເທັນ (Lord Mountbatten) ໄດ້ຍົກວັນຂຶ້ນມາເປັນວັນທີ 15 ສິງຫາ 1947.

ອັງກິດແບ່ງອິນເດຍເປັນເຂດຂອງຊາວຮິນດູ ແລະ ເຂດຂອງຊາວມຸສລິມ ເຮັດໃຫ້ຜູ້ຄົນຫຼາຍລ້ານຄົນກາຍເປັນຄົນກຸ່ມນ້ອຍໃນສອງລັດໃໝ່ ຄື ອິນເດຍ ແລະປາກິສຖານ (Pakistan). ຊາວມຸສລິມຫຼາຍລ້ານຄົນຍ້າຍໄປປາກິສຖານ ແລະ ຊາວຮິນດູກໍຍ້າຍມາອິນເດຍ. ຄວາມຮຸນແຮງລະຫວ່າງສອງກຸ່ມເຮັດໃຫ້ມີຜູ້ເສຍຊີວິດຫຼາຍແສນຄົນ. ມຽນມາ ແລະສຣີລັງກາ (Sri Lanka) ໄດ້ຮັບເອກະລາດໃນປີ 1948. ອິນເດຍ, ປາກິສຖານ ແລະ ສຣີລັງກາ ເຂົ້າຮ່ວມເຄືອຈັກກະພັດອັງກິດ (Commonwealth of Nations) ແຕ່ມຽນມາບໍ່ເຂົ້າ.

ດິນແດນພາຍໃຕ້ອາຍັດຂອງອັງກິດໃນປາເລສໄຕນ໌ (British mandate in Palestine) ກໍເຈິບັນຫາຄ້າຍຄືກັນ ຄືມີຊາວອາຣັບເປັນສ່ວນໃຫຍ່ ແລະ ຊາວຢິວເປັນກຸ່ມນ້ອຍ. ຫຼັງເຫດການຮໍໂລຄໍສຕ໌ (Holocaust) ມີຜູ້ລີ້ໄພຊາວຢິວຈຳນວນຫຼາຍຂໍເຂົ້າປະເທດ ໃນຂະນະທີ່ຊາວອາຣັບຄັດຄ້ານການຕັ້ງລັດຂອງຊາວຢິວ. ອັງກິດເບື່ອໜ່າຍກັບການຂັດແຍ້ງ ຈຶ່ງປະກາດໃນປີ 1947 ວ່າຈະຖອນຕົວໃນປີ 1948 ແລະ ມອບບັນຫານີ້ໃຫ້ສະຫະປະຊາຊາດ ເຊິ່ງລົງມະຕິແບ່ງປາເລສໄຕນ໌ເປັນລັດຂອງຊາວຢິວ ແລະ ລັດຂອງຊາວອາຣັບ.

ຫຼັງຍີ່ປຸ່ນພ່າຍແພ້ໃນສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 ກຸ່ມຕໍ່ຕ້ານຍີ່ປຸ່ນໃນມາລາຍາກໍຫັນມາຕໍ່ຕ້ານອັງກິດແທນ. ອັງກິດຢາກກັບມາຄຸມມາລາຍາຄືນໂດຍໄວ ເພາະຢາກໄດ້ຢາງພາລາ ແລະ ແຮ່ຕະກົ່ວ. ກຸ່ມກອງກຳລັງກະບົດສ່ວນໃຫຍ່ເປັນຊາວຈີນຄອມມູນິດ ຊາວມາເລຜູ້ນັບຖືອິດສະລາມທີ່ເປັນຄົນສ່ວນໃຫຍ່ຈຶ່ງສະໜັບສະໜູນອັງກິດ ເພາະເຂົ້າໃຈວ່າຈະໄດ້ຮັບເອກະລາດຫຼັງການກະບົດສິ້ນສຸດ. ພາວະສຸກເສີນມາລາຍາ (Malayan Emergency) ດຳເນີນແຕ່ປີ 1948 ຮອດ 1960 ແຕ່ຮອດປີ 1957 ອັງກິດກໍມອບເອກະລາດໃຫ້ສະຫະພັນມາລາຍາ (Federation of Malaya). ໃນປີ 1963 ມີ 11 ລັດ ພ້ອມສິງກະໂປ, ຊາຣາວັກ ແລະ ບໍເນຽວເໜືອ ຮວມກັນເປັນມາເລເຊຍ (Malaysia). ແຕ່ໃນປີ 1965 ສິງກະໂປກໍແຍກອອກຈາກສະຫະພັນ ຍ້ອນຄວາມຕຶງຄຽດ. ສ່ວນບຣູໄນ (Brunei) ຍັງເປັນເຂດໃນອາລັກຂາຂອງອັງກິດ ຈົນໄດ້ຮັບເອກະລາດໃນປີ 1984.

ວິກິດການສຸເອດ ແລະ ຜົນສະທ້ອນທີ່ຕາມມາ (The Suez Crisis and Its Aftermath)

ຮູບ: ການຕັດສິນໃຈບຸກອີຢິບ (Egypt) ໃນວິກິດການສຸເອດ (Suez Crisis) ຂອງນາຍົກລັດຖະມົນຕີອັງກິດແອນໂທນີ ເອເດັນ (Anthony Eden) ໄດ້ຈົບເສັ້ນທາງການເມືອງຂອງລາວ ແລະ ເປີດໂປງໃຫ້ເຫັນຄວາມອ່ອນແອຂອງບຣິເຕນ. (Crop from photograph of Anthony Eden’s attendence of the Potsdam Conference as foreign secretary in 1945).

ໃນປີ 1951 ພັກອະນຸລັກນິຍົມ (Conservative Party) ກັບຄືນມາກຳອຳນາດໃນບຣິເຕນ ໂດຍມີວິນສະຕັນ ເຊີຊິລ (Winston Churchill) ເປັນນາຍົກລັດຖະມົນຕີ. ເຊີຊິລເຊື່ອວ່າອຳນາດຂອງບຣິເຕນຂຶ້ນຢູ່ກັບຈັກກະພັດ ແລະ ຖານທັບທີ່ຄອງສຸເອດ (Suez Canal) ກໍເປັນກຸນແຈສຳຄັນທີ່ຄ້ຳຖານະຂອງບຣິເຕນໃນຕາເວັນອອກກາງ. ແຕ່ລາວຕ້ອງຮັບມືກັບລັດຖະບານໃໝ່ຂອງກາມາລ ອັບເດວ ນັສເຊີ (Gamal Abdel Nasser) ໃນອີຢິບ. ໃນປີ 1953 ບຣິເຕນຈຶ່ງຕົກລົງຖອນທະຫານອອກຈາກເຂດຄອງສຸເອດ. ສ່ວນຊູດານ (Sudan) ຈະໄດ້ປົກຄອງຕົນເອງພາຍໃນປີ 1955 ແລ້ວຈຶ່ງຮັບເອກະລາດ ແລະ ກໍໄດ້ເປັນເອກະລາດຢ່າງເປັນທາງການໃນວັນທີ 1 ມັງກອນ 1956.

ໃນເດືອນກໍລະກົດ 1956 ນັສເຊີຍຶດຄອງສຸເອດມາເປັນຂອງອີຢິບ. ແອນໂທນີ ເອເດັນ ນາຍົກລັດຖະມົນຕີຄົນໃໝ່ ຈຶ່ງແອບຮ່ວມມືກັບຝຣັ່ງ ວາງແຜນໃຫ້ອິດສະຣາເອນໂຈມຕີອີຢິບກ່ອນ ເພື່ອເປັນຂໍ້ອ້າງໃຫ້ບຣິເຕນກັບຝຣັ່ງເຂົ້າແຊກແຊງ ແລະ ຍຶດຄອງຄືນ. ແຕ່ເອເດັນບໍ່ໄດ້ປຶກສາປະທານາທິບໍດີສະຫະລັດດໄວທ໌ ດີ. ໄອເຊນຮາວເວີ (Dwight D. Eisenhower) ກ່ອນ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ລາວໂກດຫຼາຍ. ໄອເຊນຮາວເວີປະຕິເສດທີ່ຈະສະໜັບສະໜູນການບຸກ ແລະ ຍັງຢ້ານວ່າຈະລຸກລາມເປັນສົງຄາມໃຫຍ່ກັບສະຫະພາບໂຊວຽດ. ລາວຈຶ່ງໃຊ້ມາດຕະການກົດດັນທາງການເງິນ ໂດຍຂູ່ວ່າຈະຂາຍເງິນປອນອັງກິດທີ່ສະຫະລັດຖືຢູ່ ເຊິ່ງຈະເຮັດໃຫ້ສະກຸນເງິນຂອງອັງກິດລົ້ມຄວ່ຳ.

ເຖິງວ່າການບຸກຈະສຳເລັດທາງທະຫານ ແຕ່ການແຊກແຊງຂອງສະຫະປະຊາຊາດ ແລະ ແຮງກົດດັນຈາກສະຫະລັດ ກໍບັງຄັບໃຫ້ບຣິເຕນຕ້ອງຖອນກຳລັງ ແລະ ເອເດັນກໍລາອອກ. ວິກິດການສຸເອດສະແດງຂີດຈຳກັດຂອງບຣິເຕນຢ່າງຊັດເຈນ ເປັນການຢືນຢັນວ່າບຣິເຕນເສື່ອມອຳນາດໃນຖານະມະຫາອຳນາດໂລກ ແລະ ບໍ່ສາມາດລົງມືເຮັດຫຍັງໄດ້ອີກ ຖ້າບໍ່ໄດ້ຮັບການເຫັນດີຈາກສະຫະລັດ. ເຫດການທີ່ສຸເອດທຳຮ້າຍສັກສີຂອງຊາວອັງກິດ ຈົນສະມາຊິກສະພາຄົນໜຶ່ງເອີ້ນມັນວ່າ “ວອເຕີລູຂອງບຣິເຕນ” (Waterloo). ຕໍ່ມາ ມາກາເຣັດ ແທັດເຊີ (Margaret Thatcher) ກ່າວວ່າມັນກໍ່ໃຫ້ເກີດ “ກຸ່ມອາການສຸເອດ” (Suez syndrome) ຄືຄວາມເຊື່ອວ່າບຣິເຕນເຮັດຫຍັງບໍ່ໄດ້ອີກແລ້ວ. ບຣິເຕນບໍ່ຟື້ນຕົວຈົນຮອດປີ 1982 ເມື່ອຍຶດໝູ່ເກາະຟອກແລນ (Falkland Islands) ຄືນໄດ້.

ອຳນາດຂອງບຣິເຕນໃນຕາເວັນອອກກາງອ່ອນລົງ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ພັງທະລາຍ. ບຣິເຕນສົ່ງກຳລັງກັບໄປຍັງພາກພື້ນນີ້ອີກ ໂດຍແຊກແຊງໃນໂອມານ (Oman) ປີ 1957, ຈໍແດນ (Jordan) ປີ 1958 ແລະ ຄູເວດ (Kuwait) ປີ 1961 ເຊິ່ງຄັ້ງນີ້ໄດ້ຮັບການເຫັນດີຈາກອາເມຣິກາ. ນາຍົກລັດຖະມົນຕີຄົນໃໝ່ຮາໂຣລ ແມັກມິລແລນ (Harold Macmillan) ຢາກຮັກສາສາຍສຳພັນທີ່ໃກ້ຊິດກັບສະຫະລັດ. ບຣິເຕນຈຶ່ງຮັກສາກຳລັງທະຫານໃນຕາເວັນອອກກາງຕໍ່ມາອີກປະມານສິບປີ. ຈົນຮອດປີ 1968 ນາຍົກລັດຖະມົນຕີຮາໂຣລ ວິນສັນ (Harold Wilson) ກໍປະກາດວ່າທະຫານອັງກິດຈະຖອນອອກຈາກຖານທັບໃຫຍ່ໆ ໃນເຂດທິດຕາເວັນອອກຂອງສຸເອດ (East of Suez) ລວມທັງຕາເວັນອອກກາງ, ມາເລເຊຍ ແລະ ສິງກະໂປ ພາຍໃນທ້າຍປີ 1971. ບຣິເຕນຖອນຕົວຈາກເອເດັນ (Aden) ໃນປີ 1967, ບາເຣນ (Bahrain) ໃນປີ 1971 ແລະມັລດີຟ (Maldives) ໃນປີ 1976.

ລົມແຫ່ງການປ່ຽນແປງ (The Wind of Change)

ຮູບ: ແຜນທີ່ຈັກກະພັດອັງກິດໃນປີ 1959. ( A map of the British Empire as it was in 1959, before the period of rapid decolonisation in the 1960s).

ໃນເດືອນກຸມພາ 1960 ນາຍົກລັດຖະມົນຕີແມັກມິລແລນ (Macmillan) ຂຶ້ນກ່າວຄຳປາໄສໃນອາຟຣິກາໃຕ້ ໂດຍເວົ້າເຖິງ “ລົມແຫ່ງການປ່ຽນແປງທີ່ກຳລັງພັດຜ່ານທະວີບນີ້”. ລາວບໍ່ຢາກໃຫ້ເກີດສົງຄາມອານານິຄົມແບບທີ່ຝຣັ່ງຕ້ອງເຈິໃນແອວຈີເຣຍ ການມອບເອກະລາດໃຫ້ອານານິຄົມ (decolonization) ໃນສະໄໝຂອງລາວຈຶ່ງເດີນໜ້າໄປຢ່າງວ່ອງໄວ. ໃນຊຸມປີ 1950 ມີພຽງສາມອານານິຄົມທີ່ໄດ້ຮັບເອກະລາດ ຄືຊູດານ (Sudan), ຊາຍຝັ່ງທອງຄຳ (Gold Coast) ແລະມາລາຍາ (Malaya). ແຕ່ພໍເຂົ້າຊຸມປີ 1960 ຈຳນວນນັ້ນກໍເພີ່ມຂຶ້ນເກືອບສິບເທົ່າ.

ອານານິຄົມທີ່ເຫຼືອຂອງອັງກິດໃນອາຟຣິກາ ຍົກເວັ້ນໂຣດີເຊຍໃຕ້ (Southern Rhodesia) ໄດ້ຮັບເອກະລາດຄົບພາຍໃນປີ 1968. ແຕ່ການຖອນຕົວຂອງອັງກິດຈາກອາຟຣິກາໃຕ້ ແລະ ອາຟຣິກາຕາເວັນອອກ ບໍ່ໄດ້ລາບລື່ນສະເໝີໄປ. ເຄັນຢາ (Kenya) ໄດ້ເອກະລາດຫຼັງຈາກການລຸກຮືຂຶ້ນທີ່ຍືດເຍື້ອເຖິງແປດປີ. ສ່ວນໃນໂຣດີເຊຍ (Rhodesia) ຊາວຜິວຂາວທີ່ເປັນຄົນກຸ່ມນ້ອຍປະກາດເອກະລາດໃນປີ 1965 ຈົນເກີດເປັນສົງຄາມກາງເມືອງທີ່ດຳເນີນມາຮອດປີ 1979. ຕໍ່ມາໃນປີ 1980 ໂຣດີເຊຍກໍກາຍເປັນປະເທດເອກະລາດຊິມບັບເວ (Zimbabwe).

ຮູບ: ການມອບເອກະລາດໃຫ້ອານານິຄົມອັງກິດໃນອາຟຣິກາ. ພໍຮອດທ້າຍຊຸມປີ 1960 ສ່ວນໃຫຍ່ກໍໄດ້ຮັບເອກະລາດແລ້ວ. ( Map of British decolonisation in Africa. The beige areas were under British military administration after WW2. The different shades of pink refer to the stages of decolonization according to decades).

ໃນເຂດເມດີເຕີເຣເນຍ ສົງຄາມທີ່ຊາວໄຊປຣັດເຊື້ອສາຍກຣີກ (Greek Cypriots) ເປັນຜູ້ກໍ່ ຈົບລົງໃນປີ 1960 ແລະ ນຳໄປສູ່ການຕັ້ງໄຊປຣັດ (Cyprus) ເປັນລັດເອກະລາດ ໂດຍສະຫະລາຊະອານາຈັກຍັງຮັກສາຖານທັບໄວ້ທີ່ນັ້ນ. ສ່ວນເກາະມອລຕາ (Malta) ແລະໂກໂຊ (Gozo) ໄດ້ຮັບເອກະລາດຈາກສະຫະລາຊະອານາຈັກໃນປີ 1964.

ດິນແດນສ່ວນໃຫຍ່ຂອງສະຫະລາຊະອານາຈັກໃນແຄຣິບບຽນ (Caribbean) ໄດ້ຮັບເອກະລາດຫຼັງປີ 1961. ຈາໄມກາ (Jamaica) ແລະທຣິນິແດດ (Trinidad) ຖອນຕົວອອກຈາກສະຫະພັນອິນດີສຕາເວັນຕົກ (West Indies Federation) ເຊິ່ງຕັ້ງຂຶ້ນເພື່ອຮວມອານານິຄົມແຄຣິບບຽນຂອງອັງກິດເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ ແຕ່ສຸດທ້າຍກໍລົ້ມເຫຼວ. ບາບາໂດສ (Barbados) ໄດ້ຮັບເອກະລາດໃນປີ 1966 ແລະ ເກາະອື່ນໆ ທາງຕາເວັນອອກຂອງແຄຣິບບຽນກໍຕາມມາໃນຊຸມປີ 1970 ແລະ 1980. ແຕ່ແອງກິລາ (Anguilla) ແລະໝູ່ເກາະເທີກສ໌ ແລະ ໄຄໂຄສ (Turks and Caicos Islands) ເລືອກກັບຄືນມາຢູ່ໃຕ້ການປົກຄອງຂອງອັງກິດ. ສ່ວນໝູ່ເກາະເວີຈິນຂອງອັງກິດ (British Virgin Islands), ໝູ່ເກາະເຄແມນ (Cayman Islands) ແລະມອນເຊີຣັດ (Montserrat) ຍັງຄົງສາຍສຳພັນກັບບຣິເຕນໄວ້. ກາຍອານາ (Guyana) ໄດ້ຮັບເອກະລາດໃນປີ 1966. ອານານິຄົມສຸດທ້າຍຂອງອັງກິດໃນຜືນແຜ່ນດິນໃຫຍ່ອາເມຣິກາ ຄືຮອນດູຣັສຂອງອັງກິດ (British Honduras) ໄດ້ປົກຄອງຕົນເອງໃນປີ 1964 ແລ້ວປ່ຽນຊື່ເປັນເບລີຊ (Belize) ໃນປີ 1973 ກ່ອນຈະໄດ້ຮັບເອກະລາດເຕັມຮູບແບບໃນປີ 1981. ຂໍ້ພິພາດກັບກົວເຕມາລາ (Guatemala) ກ່ຽວກັບເບລີຊ ຍັງແກ້ບໍ່ຕົກຈົນທຸກມື້ນີ້.

ດິນແດນຂອງອັງກິດໃນມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກໄດ້ຮັບເອກະລາດໃນຊຸມປີ 1970 ເລີ່ມຈາກຟິຈິ (Fiji) ໃນປີ 1970 ແລະ ປິດທ້າຍທີ່ວານູອາຕູ (Vanuatu) ໃນປີ 1980. ເອກະລາດຂອງວານູອາຕູຊັກຊ້າອອກໄປ ຍ້ອນຄວາມຂັດແຍ້ງລະຫວ່າງຜູ້ເວົ້າພາສາອັງກິດກັບພາສາຝຣັ່ງ ເພາະໝູ່ເກາະນີ້ຖືກປົກຄອງຮ່ວມກັນໂດຍອັງກິດ ແລະ ຝຣັ່ງ. ສ່ວນຟິຈິ, ຕູວາລູ (Tuvalu), ໝູ່ເກາະໂຊໂລມອນ (Solomon Islands) ແລະປາປົວນິວກີນີ (Papua New Guinea) ເລືອກຮັກສາພະມະຫາກະສັດອັງກິດໄວ້ເປັນປະມຸກແຫ່ງລັດ.

ຈຸດຈົບຂອງຈັກກະພັດ (The End of the Empire)

ໃນປີ 1980 ໂຣດີເຊຍໃຕ້ (Southern Rhodesia) ອານານິຄົມສຸດທ້າຍຂອງອັງກິດໃນອາຟຣິກາ ໄດ້ຮັບເອກະລາດພາຍໃຕ້ຊື່ໃໝ່ວ່າຊິມບັບເວ (Zimbabwe). ໃນປີດຽວກັນ ນິວເຮັບຣີດີສ (New Hebrides) ກໍໄດ້ຮັບເອກະລາດໃນຊື່ວານູອາຕູ (Vanuatu) ແລະ ເບລີຊກໍຕາມມາໃນປີ 1981. ກົດໝາຍສັນຊາດອັງກິດ ປີ 1981 (British Nationality Act 1981) ໄດ້ປ່ຽນຊື່ອານານິຄົມທີ່ເຫຼືອເປັນ “ດິນແດນໃນອຸປະຖຳຂອງບຣິເຕນ” (British Dependent Territories) ເຊິ່ງຕໍ່ມາໃນປີ 2002 ກໍປ່ຽນເປັນດິນແດນໃນປົກຄອງຂອງອັງກິດໃນຕ່າງແດນ (British Overseas Territories). ນັ້ນໝາຍຄວາມວ່າຂະບວນການມອບເອກະລາດໃຫ້ອານານິຄົມໄດ້ສຳເລັດເກືອບທັງໝົດແລ້ວ.

ໃນປີ 1982 ເຈດຕະນາຂອງບຣິເຕນທີ່ຈະປົກປ້ອງດິນແດນທີ່ຍັງເຫຼືອກໍຖືກທົດສອບ ເມື່ອອາເຈນຕິນາ (Argentina) ບຸກຍຶດໝູ່ເກາະຟອກແລນ (Falkland Islands) ທີ່ຕົນອ້າງສິດຄອບຄອງມາດົນນານ. ບຣິເຕນຕອບໂຕ້ທາງທະຫານ ແລະ ຍຶດໝູ່ເກາະຄືນໄດ້ຢ່າງສຳເລັດ ເຊິ່ງຖືກມອງວ່າເປັນການຢຸດຍັ້ງຄວາມເສື່ອມອຳນາດຂອງບຣິເຕນໃນຖານະມະຫາອຳນາດໂລກ. ໃນປີດຽວກັນ ການາດາຍັງຕັດສາຍພົວພັນທາງກົດໝາຍສາຍສຸດທ້າຍກັບບຣິເຕນ ເມື່ອກົດໝາຍການາດາ ປີ 1982 (Canada Act 1982) ຍົກເລີກຄວາມຈຳເປັນທີ່ບຣິເຕນຕ້ອງເຂົ້າມາກ່ຽວຂ້ອງໃນການແກ້ໄຂລັດຖະທຳມະນູນຂອງການາດາ. ອົດສະຕຣາລີ ແລະ ນິວຊີແລນກໍຕັດສາຍພົວພັນທາງລັດຖະທຳມະນູນກັບບຣິເຕນໃນລັກສະນະດຽວກັນ. ຕໍ່ມາໃນປີ 1984 ບຣູໄນ (Brunei) ເຂດໃນອາລັກຂາສຸດທ້າຍຂອງບຣິເຕນໃນເອເຊຍ ກໍໄດ້ຮັບເອກະລາດ.

ໃນເດືອນກັນຍາ 1982 ນາຍົກລັດຖະມົນຕີມາກາເຣັດ ແທັດເຊີ (Margaret Thatcher) ເດີນທາງໄປປັກກິ່ງ ເພື່ອເຈລະຈາກັບລັດຖະບານຈີນກ່ຽວກັບອະນາຄົດຂອງຮົງກົງ (Hong Kong). ເກາະຮົງກົງຖືກຍົກໃຫ້ບຣິເຕນຕະຫຼອດໄປໃນປີ 1842 ແຕ່ອານານິຄົມສ່ວນໃຫຍ່ ຄືເຂດຊາຍແດນໃໝ່ (New Territories) ເປັນດິນທີ່ເຊົ່າໄວ້ 99 ປີ ເຊິ່ງຈະໝົດອາຍຸໃນປີ 1997. ແທັດເຊີຢາກຮັກສາຮົງກົງໄວ້ ຈຶ່ງສະເໜີແນວທາງໃຫ້ອັງກິດປົກຄອງ ແຕ່ຈີນເປັນເຈົ້າຂອງດິນແດນ ແຕ່ຈີນປະຕິເສດ. ໃນທີ່ສຸດ ກໍບັນລຸຂໍ້ຕົກລົງໃນປີ 1984 ຕາມຖະແຫຼງການຮ່ວມຈີນ-ອັງກິດ (Sino-British Joint Declaration) ໂດຍຮົງກົງຈະກາຍເປັນເຂດພິເສດຂອງຈີນ ແລະ ຮັກສາວິຖີຊີວິດຂອງຕົນໄວ້ຢ່າງໜ້ອຍ 50 ປີ. ສຳລັບຫຼາຍຄົນ ພິທີສົ່ງມອບຮົງກົງໃນປີ 1997 ຈຶ່ງເປັນເຄື່ອງໝາຍຂອງ “ຈຸດຈົບຂອງຈັກກະພັດ”.

ມໍລະດົກຂອງຈັກກະພັດອັງກິດ (Legacy of the British Empire)

ຮູບ: ແຜນທີ່ດິນແດນໃນປົກຄອງຂອງອັງກິດໃນຕ່າງແດນ (British Overseas Territories) ທັງ 14 ແຫ່ງ. (Location of the British Overseas Territories (red), Crown dependencies (blue), and Great Britain and Northern Ireland (green)).

ທຸກມື້ນີ້ ບຣິເຕນຍັງຄຸມດິນແດນນອກໝູ່ເກາະອັງກິດຢູ່ 14 ແຫ່ງ ເຊິ່ງໃນປີ 2002 ໄດ້ປ່ຽນຊື່ເປັນດິນແດນໃນປົກຄອງຂອງອັງກິດໃນຕ່າງແດນ (British Overseas Territories). ບາງແຫ່ງບໍ່ມີຄົນອາໄສຢູ່ ນອກຈາກເຈົ້າໜ້າທີ່ທະຫານ ຫຼື ນັກວິທະຍາສາດ. ສ່ວນແຫ່ງອື່ນປົກຄອງຕົນເອງໃນລະດັບທີ່ຕ່າງກັນ ແຕ່ຍັງຕ້ອງເພິ່ງສະຫະລາຊະອານາຈັກໃນດ້ານການຕ່າງປະເທດ ແລະ ການປ້ອງກັນປະເທດ. ລັດຖະບານອັງກິດໄດ້ປະກາດວ່າ ຈະຊ່ວຍເຫຼືອດິນແດນໃດກໍຕາມທີ່ຢາກເປັນເອກະລາດ.

ບາງດິນແດນເຫຼົ່ານີ້ຖືກປະເທດເພື່ອນບ້ານອ້າງສິດຄອບຄອງ. ສະເປນອ້າງສິດເໜືອຈິບຣອນທາ (Gibraltar). ອາເຈນຕິນາອ້າງສິດເໜືອໝູ່ເກາະຟອກແລນ (Falkland Islands) ແລະເກາະຈໍເຈຍໃຕ້ ແລະ ໝູ່ເກາະແຊນວິດໃຕ້ (South Georgia and the South Sandwich Islands). ມໍຣິເຊຍ ແລະ ເຊເຊວອ້າງສິດເໜືອດິນແດນມະຫາສະໝຸດອິນເດຍຂອງອັງກິດ (British Indian Ocean Territory). ສ່ວນດິນແດນແອນຕາກຕິກຂອງອັງກິດ (British Antarctic Territory) ຖືກອາເຈນຕິນາ ແລະ ຊິລີອ້າງສິດ ແຕ່ຫຼາຍປະເທດບໍ່ຍອມຮັບການອ້າງສິດໃດໆ ໃນແອນຕາກຕິກ.

ອະດີດອານານິຄົມ ແລະ ເຂດໃນອາລັກຂາຂອງອັງກິດສ່ວນໃຫຍ່ ປັດຈຸບັນເປັນສະມາຊິກຂອງເຄືອຈັກກະພັດອັງກິດ (Commonwealth of Nations) ເຊິ່ງເປັນກຸ່ມຂອງ 52 ປະເທດເອກະລາດ ມີປະຊາກອນລວມປະມານ 2.2 ພັນລ້ານຄົນ. ໃນນັ້ນ 16 ປະເທດຍັງມີພະເຈົ້າຊາລສ໌ທີ 3 ເປັນປະມຸກແຫ່ງລັດ ລວມທັງສະຫະລາຊະອານາຈັກ, ອົດສະຕຣາລີ, ການາດາ ແລະນິວຊີແລນ.

ຮູບ: ອາຄານລັດຖະສະພາໃນແຄນເບີຣາ ປະເທດອົດສະຕຣາລີ. ລະບົບເວສຕ໌ມິນສເຕີ (Westminster system) ຂອງບຣິເຕນມີອິດທິພົນຕໍ່ອະດີດອານານິຄົມຫຼາຍແຫ່ງ. (Parliament House Canberra, Australia).

ການປົກຄອງ ແລະ ການອົບພະຍົບຂອງຊາວອັງກິດຕະຫຼອດຫຼາຍສັດຕະວັດ ໄດ້ປະຮອຍໄວ້ໃນປະເທດເອກະລາດເຫຼົ່ານີ້. ຈັກກະພັດໄດ້ນຳພາສາອັງກິດໄປແຜ່ຂະຫຍາຍທົ່ວໂລກ ປັດຈຸບັນມີຄົນເຖິງ 400 ລ້ານຄົນໃຊ້ເປັນພາສາຫຼັກ ແລະ ມີຜູ້ໃຊ້ໃນຖານະພາສາທຳອິດ, ພາສາທີສອງ ຫຼື ພາສາຕ່າງປະເທດລວມປະມານ 1.5 ພັນລ້ານຄົນ.

ການແຜ່ຂະຫຍາຍຂອງພາສາອັງກິດຍັງໄດ້ແຮງສົ່ງຈາກອິດທິພົນທາງວັດທະນະທຳ ແລະ ເສດຖະກິດຂອງສະຫະລັດ ເຊິ່ງເດີມກໍຕັ້ງຂຶ້ນມາຈາກອານານິຄົມອັງກິດ. ຍົກເວັ້ນໃນອາຟຣິກາ ທີ່ອະດີດອານານິຄົມສ່ວນໃຫຍ່ໃຊ້ລະບົບປະທານາທິບໍດີ ລະບົບລັດຖະສະພາ (parliamentary system) ແບບອັງກິດເປັນແບບຢ່າງໃຫ້ຫຼາຍລັດຖະບານ. ກົດໝາຍຮີດຄອງປະເພນີຂອງອັງກິດ (English common law) ກໍມີອິດທິພົນຕໍ່ລະບົບກົດໝາຍຫຼາຍແຫ່ງ.

ການຫຼິ້ນຄຣິກເກັດ (Cricket) ໃນອິນເດຍ. ກິລາຂອງອັງກິດຍັງເປັນທີ່ນິຍົມໃນຫຼາຍເຂດທີ່ເຄີຍເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງຈັກກະພັດ. (Children playing cricket in Kochi, Kerala, India).

ຄະນະກຳມະການຕຸລາການຂອງສະພາທີ່ປຶກສາລັບຂອງອັງກິດ (Judicial Committee of the Privy Council) ຍັງເປັນສານອຸທອນສູງສຸດຂອງອະດີດອານານິຄົມບາງແຫ່ງໃນແຄຣິບບຽນ ແລະ ມະຫາສະໝຸດປາຊີຟິກ. ມິດຊັນນາຣີນິກາຍໂປຣເຕສແຕນທ໌ຊາວອັງກິດເດີນທາງໄປທົ່ວໂລກ ແລະ ເຜີຍແຜ່ຄຣິສຕະຈັກແອງກລິກັນ (Anglican Communion) ໄປທຸກທະວີບ. ສະຖາປັດຕະຍະກຳສະໄໝອານານິຄົມຂອງອັງກິດຍັງເຫັນໄດ້ໃນຫຼາຍເມືອງທີ່ເຄີຍເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງຈັກກະພັດ ເຊັ່ນ ໂບດ, ສະຖານີລົດໄຟ ແລະ ອາຄານລັດຖະການ.

ກິລາທີ່ກຳເນີດໃນບຣິເຕນກໍແຜ່ຂະຫຍາຍໄປດ້ວຍ ລວມທັງກອຟ (golf), ບານເຕະ (football), ຄຣິກເກັດ (cricket), ຣັກບີ້ (rugby), ເນັດບອນ (netball), ໂບລິ່ງສະໜາມຫຍ້າ (lawn bowls), ຮັອກກີ້ (hockey) ແລະເທັນນິສສະໜາມຫຍ້າ (lawn tennis). ບາງປະເທດຍັງໃຊ້ລະບົບຫົວໜ່ວຍວັດແທກແບບອັງກິດ (imperial system) ແລະ ອະດີດດິນແດນຂອງຈັກກະພັດຫຼາຍແຫ່ງຍັງຂັບລົດເບື້ອງຊ້າຍຂອງຖະໜົນ.

ເສັ້ນຊາຍແດນທາງການເມືອງທີ່ອັງກິດແບ່ງໄວ້ ບໍ່ໄດ້ກົງກັບກຸ່ມຊົນເຜົ່າ ຫຼື ສາສະໜາສະເໝີໄປ ເຊິ່ງນຳໄປສູ່ຄວາມຂັດແຍ້ງໃນອະດີດອານານິຄົມ. ຈັກກະພັດອັງກິດຍັງເຮັດໃຫ້ມີການເຄື່ອນຍ້າຍຜູ້ຄົນຄັ້ງໃຫຍ່. ຫຼາຍລ້ານຄົນອອກຈາກໝູ່ເກາະອັງກິດ ແລະ ຜູ້ຕັ້ງຖິ່ນຖານກຸ່ມທຳອິດໃນສະຫະລັດ, ການາດາ, ອົດສະຕຣາລີ ແລະ ນິວຊີແລນ ສ່ວນໃຫຍ່ມາຈາກອັງກິດ ແລະ ໄອແລນ. ຄວາມຕຶງຄຽດລະຫວ່າງຜູ້ຕັ້ງຖິ່ນຖານຜິວຂາວກັບຊົນພື້ນເມືອງ ຍັງມີຢູ່ໃນປະເທດເຫຼົ່ານີ້ ເຊັ່ນດຽວກັບຄວາມຕຶງຄຽດລະຫວ່າງຊົນກຸ່ມນ້ອຍຜິວຂາວກັບຊາວພື້ນເມືອງສ່ວນໃຫຍ່ໃນອາຟຣິກາໃຕ້ ແລະ ຊິມບັບເວ. ຊາວອັງກິດທີ່ຍ້າຍໄປຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນໄອແລນ ໄດ້ສ້າງຊຸມຊົນທີ່ແບ່ງແຍກກັນໃນໄອແລນເໜືອ (Northern Ireland). ຜູ້ຄົນຫຼາຍລ້ານຄົນຍ້າຍໄປ-ມາລະຫວ່າງອານານິຄົມຂອງອັງກິດ ໂດຍຊາວອິນເດຍຈຳນວນຫຼາຍຍ້າຍໄປມາເລເຊຍ ແລະ ຟິຈິ ສ່ວນຊາວຈີນຍ້າຍໄປມາເລເຊຍ, ສິງກະໂປ ແລະ ແຄຣິບບຽນ. ຫຼັງສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 ປະຊາກອນຂອງບຣິເຕນເອງກໍປ່ຽນໄປ ເມື່ອມີຜູ້ຄົນຈາກອະດີດອານານິຄົມອົບພະຍົບເຂົ້າມາຫຼາຍ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ແປມາຈາກເວັບໄຊ https://kids.kiddle.co/British_Empire