ຄວາມເຕັມໃຈ (Free will) ແມ່ນຫຍັງ?

ຄວາມເຕັມໃຈ (Free will) ແມ່ນແນວຄິດທີ່ວ່າເຈົ້າສາມາດເລືອກສິ່ງທີ່ເຈົ້າຈະເຮັດໄດ້. ມັນໝາຍຄວາມວ່າເຈົ້າມີພະລັງໃນການຕັດສິນໃຈທີ່ແຕກຕ່າງ ແລະ ລົງມືເຮັດໃນທາງທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ: ຖ້າເຈົ້າເລືອກກິນໝາກແອັບເປີ້ນແທນກ້ວຍ, ນັ້ນຄືຄວາມເຕັມໃຈຂອງເຈົ້າທີ່ກຳລັງເຮັດວຽກຢູ່.

ເວລາທີ່ພວກເຮົາເວົ້າວ່າໃຜຜູ້ໜຶ່ງເຮັດສິ່ງທີ່ດີ ຫຼື ສິ່ງທີ່ບໍ່ດີ, ມັນມັກຈະໝາຍຄວາມວ່າພວກເຂົາເລືອກທີ່ຈະເຮັດສິ່ງນັ້ນດ້ວຍຄວາມເຕັມໃຈຂອງພວກເຂົາເອງ. ຖ້າຫາກຜູ້ຄົນບໍ່ມີຄວາມເຕັມໃຈ, ສິ່ງຕ່າງໆເຊັ່ນ: ການໃຫ້ຄຳແນະນຳ ຫຼື ການບອກໃຜຜູ້ໜຶ່ງບໍ່ໃຫ້ເຮັດບາງຢ່າງກໍຄົງຈະບໍ່ມີຄວາມໝາຍປານໃດ. ນອກຈາກນີ້, ຖ້າບໍ່ມີຄວາມເຕັມໃຈ, ມັນກໍເປັນເລື່ອງຍາກທີ່ຈະເວົ້າວ່າໃຜຜູ້ໜຶ່ງສົມຄວນໄດ້ຮັບການຍ້ອງຍໍ ຫຼື ຕຳໜິໃນການກະທຳຂອງພວກເຂົາ.

ແນວຄິດເລື່ອງຄວາມເຕັມໃຈເປັນຫົວຂໍ້ໃຫຍ່ໃນທາງປັດຊະຍາ, ເຊິ່ງເປັນເລື່ອງກ່ຽວກັບຄຳຖາມໃຫຍ່ໆວ່າໂລກເຮັດວຽກແນວໃດ ແລະ ສິ່ງໃດຖືກ ຫຼື ຜິດ. ມັນຍັງມີຄວາມສຳຄັນໃນວິທີທີ່ພວກເຮົາຄິດກ່ຽວກັບວິທະຍາສາດອີກດ້ວຍ.

ໃນຊີວິດປະຈຳວັນ ແລະ ໃນທາງກົດໝາຍ, ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວພວກເຮົາຈະສົມມຸດຕິຖານວ່າຜູ້ຄົນມີຄວາມເຕັມໃຈ. ນີ້ໝາຍຄວາມວ່າພວກເຂົາຕ້ອງຮັບຜິດຊອບຕໍ່ສິ່ງທີ່ພວກເຂົາເລືອກເຮັດ.

ຄວາມເຕັມໃຈໃນທາງປັດຊະຍາແມ່ນຫຍັງ?

ນັກປັດຊະຍາໄດ້ຄິດກ່ຽວກັບຄວາມເຕັມໃຈມາເປັນເວລາຫຼາຍພັນປີ. ຄຳຖາມໃຫຍ່ຂໍ້ໜຶ່ງຄື ການເລືອກຂອງພວກເຮົາເປັນການເລືອກດ້ວຍຄວາມເຕັມໃຈຢ່າງແທ້ຈິງ ຫຼື ມັນຖືກກຳນົດໄວ້ແລ້ວໂດຍສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນມາກ່ອນ.

ຄວາມເຂົ້າໃຈເລື່ອງລັດທິກຳນົດນິຍົມ (Determinism)

ລັດທິກຳນົດນິຍົມແມ່ນແນວຄິດທີ່ວ່າທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງທີ່ເກີດຂຶ້ນ, ລວມທັງການເລືອກຂອງພວກເຮົາ, ຖືກກຳນົດໄວ້ແລ້ວຢ່າງຖາວອນ. ມັນຄືກັບການເວົ້າວ່າຈັກກະວານທັງໝົດເປັນເຄື່ອງຈັກຍັກໃຫຍ່, ແລະ ເມື່ອມັນເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນ, ທຸກສິ່ງທຸກຢ່າງກໍຈະດຳເນີນໄປຕາມເສັ້ນທາງທີ່ກຳນົດໄວ້.

ລັດທິກຳນົດນິຍົມແບບເຂັ້ມງວດ: ບໍ່ມີຄວາມເຕັມໃຈ?

ລັດທິກຳນົດນິຍົມແບບເຂັ້ມງວດ (Hard determinism) ກ່າວວ່າທຸກສິ່ງໃນອະດີດເປັນຕົວຕັດສິນທຸກຢ່າງທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນໃນອະນາຄົດຢ່າງສົມບູນ. ຖ້າລັດທິກຳນົດນິຍົມແບບເຂັ້ມງວດເປັນຄວາມຈິງ, ມັນກໍໝາຍຄວາມວ່າບໍ່ມີສິ່ງທີ່ເອີ້ນວ່າຄວາມເຕັມໃຈ. ທັດສະນະນີ້ເອີ້ນວ່າ “Incompatibilism” ເພາະມັນບອກວ່າຄວາມເຕັມໃຈ ແລະ ລັດທິກຳນົດນິຍົມບໍ່ສາມາດເປັນຄວາມຈິງພ້ອມກັນໄດ້.

ລັດທິກຳນົດນິຍົມແບບອ່ອນ: ຄວາມເຕັມໃຈເປັນໄປໄດ້?

ນັກຄິດຫຼາຍຄົນຄິດຄົ້ນ “ລັດທິກຳນົດນິຍົມແບບອ່ອນ” (Soft determinism), ເຊິ່ງເອີ້ນອີກຢ່າງໜຶ່ງວ່າ “Compatibilism”. ແນວຄິດນີ້ພະຍາຍາມຮັກສາລັດທິກຳນົດນິຍົມໄວ້ ແຕ່ກໍຍັງບອກວ່າຄວາມເຕັມໃຈມີຢູ່ຈິງ.

ນັກປັດຊະຍາ David Hume ເຊື່ອໃນລັດທິກຳນົດນິຍົມແບບອ່ອນ. ລາວຄິດວ່າຄວາມເຕັມໃຈໝາຍເຖິງການທີ່ເຈົ້າສາມາດເຮັດຕາມຄວາມຕ້ອງການຂອງເຈົ້າໂດຍບໍ່ຖືກບັງຄັບຈາກສິ່ງອື່ນ. ໃນປີ 1884, William James ໄດ້ນຳໃຊ້ຄຳວ່າ “soft determinism” ໂດຍເຊື່ອວ່າເຖິງແມ່ນວ່າເຫດການບາງຢ່າງຈະຖືກກຳນົດໄວ້, ແຕ່ບາງເຫດການອາດຈະບໍ່ເປັນແບບນັ້ນ ແລະ ພວກເຮົາຄວນມີອິດສະຫຼະທີ່ຈະຕັ້ງຄຳຖາມກັບມັນ.

ຄວາມເຕັມໃຈໃນທາງກົດໝາຍ

ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວກົດໝາຍເຊື່ອວ່າຜູ້ຄົນມີຄວາມເຕັມໃຈ. ເມື່ອສານພິຈາລະນາຄະດີ, ສານຈະພະຍາຍາມຊອກຫາສອງສິ່ງຫຼັກໆ:

1. ບຸກຄົນນັ້ນໄດ້ລົງມືກະທຳແທ້ຫຼືບໍ່?
2. ພວກເຂົາເລືອກທີ່ຈະເຮັດສິ່ງນັ້ນດ້ວຍຄວາມເຕັມໃຈແທ້ຫຼືບໍ່?

ຄວາມເຕັມໃຈໃນທາງວິທະຍາສາດ

ໃນອະດີດ, ນັກວິທະຍາສາດບາງຄົນເຊັ່ນ Democritus ຄິດວ່າຈັກກະວານສາມາດຄາດຄະເນໄດ້ຢ່າງສົມບູນ. ແນວໃດກໍຕາມ, ວິທະຍາສາດສະໄໝໃໝ່ເປັນການປະສົມປະສານຂອງແນວຄິດ. ທິດສະດີບາງຢ່າງກຳນົດຜົນໄດ້ຮັບໄວ້ຢ່າງແນ່ນອນ, ແຕ່ທິດສະດີອື່ນໆເປັນແບບ “ສຸ່ມ” (stochastic). ການປະສົມປະສານນີ້ເຮັດໃຫ້ຄຳຖາມເລື່ອງຄວາມເຕັມໃຈໃນທາງວິທະຍາສາດມີຄວາມຊັບຊ້ອນຫຼາຍຂຶ້ນ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ: ຈາກເວັບໄຊ https://www.kiddle.co/