ສຳຫຼວດ Laopedia
Category: ວິທະຍາສາດສັງຄົມ
ການກ້າວສູ່ສັງຄົມຜູ້ສູງອາຍຸ ແລະ ຄວາມທ້າທາຍໃນການພັດທະນາເສດຖະກິດ-ສັງຄົມ
ໂຄງສ້າງປະຊາກອນໂລກພວກເຮົາພວມມີການປ່ຽນແປງຢ່າງກ້າວກະໂດດ. ການຫຼຸດລົງຂອງອັດຕາການເກີດ ແລະ ຄວາມກ້າວໜ້າທາງດ້ານການແພດ ສົ່ງຜົນໃຫ້ອາຍຸສະເລ່ຍຂອງມະນຸດຢືນຍາວຂຶ້ນ ເຊິ່ງນຳພາໂລກກ້າວເຂົ້າສູ່ “ສັງຄົມຜູ້ສູງອາຍຸ” (Aging Population). ສຳລັບ ສປປ ລາວ, ເຖິງວ່າໃນປັດຈຸບັນຈະຍັງຖືກຈັດຢູ່ໃນກຸ່ມປະເທດທີ່ມີໂຄງສ້າງປະຊາກອນໄວໜຸ່ມ (Young Population), ແຕ່ອັດຕາການປ່ຽນແປງໃນຊຸມປີຜ່ານມາກໍສະແດງໃຫ້ເຫັນທ່າອ່ຽງການເພີ່ມຂຶ້ນຂອງຜູ້ສູງອາຍຸຢ່າງມີໄນສຳຄັນ. ບົດຄວາມສະບັບນີ້ມີຈຸດປະສົງເພື່ອວິເຄາະເຖິງຜົນກະທົບ, ຄວາມທ້າທາຍ ແລະ ເພື່ອສະເໜີແນວທາງໃນການກຽມຄວາມພ້ອມຮັບມືທາງດ້ານເສດຖະກິດ ແລະ ສະຫວັດດິການສັງຄົມ.…
ຖອດລະຫັດກົດໝາຍສິງກະໂປ: ຈາກເກາະນ້ອຍທີ່ບໍ່ມີຫຍັງ ສູ່ເມືອງມະຫາອຳນາດດ້ານລະບຽບວິໄນ
ຍ້ອນຄືນໄປໃນປີ 1965, ໃນວັນທີ່ສິງກະໂປຖືກປະກາດໃຫ້ເປັນເອກະລາດຢ່າງບໍ່ເຕັມໃຈ, ປະເທດເກາະດອນນ້ອຍໆແຫ່ງນີ້ ເຕັມไปด้วยຄວາມວຸ່ນວາຍ, ບັນຫາອາດຊະຍາກຳ, ຄວາມທຸກຍາກ ແລະ ການສໍ້ລາດບັງຫຼວງທີ່ລະບາດໄປທົ່ວທຸກຢາດເຫື່ອ. ທີ່ສຳຄັນ, ພວກເຂົາ “ບໍ່ມີຊັບພະຍາກອນທຳມະຊາດ” ໃດໆເລີຍ ແມ່ນແຕ່ນ້ຳສະອາດກໍຍັງຕ້ອງໄດ້ຊື້ຈາກປະເທດເພື່ອນບ້ານ. ແຕ່ຕັດພາບມາໃນປັດຈຸບັນ, ສິງກະໂປກາຍເປັນສູນກາງທາງດ້ານການເງິນຂອງໂລກ, ເປັນເມືອງທີ່ສະອາດ, ສະຫງົບ ແລະ ປອດໄພທີ່ສຸດ ຈົນມີຄຳເວົ້າທີ່ວ່າ “ຜູ້ຍິງຄົນດຽວສາມາດຍ່າງໃນຊອຍມືດຕອນທ່ຽງຄືນໄດ້ໂດຍບໍ່ຕ້ອງກັງວົນເລື່ອງຄວາມປອດໄພ”.…
ບູຮານຄະດີ (Archaeology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບຫຍັງ?
ບູຮານຄະດີ (Archaeology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບປະຫວັດສາດມະນຸດຜ່ານສິ່ງຂອງຕ່າງໆທີ່ຜູ້ຄົນໃນອະດີດໄດ້ປະໄວ້. ນັກບູຮານຄະດີຈະຄົ້ນຫາ ແລະ ສຶກສາວັດຖຸ, ຕຶກອາຄານ, ແລະ ແມ່ນແຕ່ພູມສັນຖານ ເພື່ອໃຫ້ເຂົ້າໃຈວ່າຄົນໃນສະໄໝບູຮານມີຊີວິດການເປັນຢູ່ແນວໃດ. ມັນປຽບສະເໝືອນການເປັນນັກສືບເພື່ອໄຂປິດສະໜາໃນອະດີດ! ຂະແໜງການນີ້ເປັນທັງວິທະຍາສາດສັງຄົມ ແລະ ມະນຸດສາດ ເຊິ່ງຊ່ວຍໃຫ້ເຮົາຮຽນຮູ້ກ່ຽວກັບຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ (ກ່ອນມີການຂຽນ) ຈົນເຖິງຍຸກປະຫວັດສາດ, ນັບຕັ້ງແຕ່ການເຮັດເຄື່ອງມືຫີນຊິ້ນທຳອິດເມື່ອ 3.3 ລ້ານປີກ່ອນ ຈົນເຖິງຍຸກສະໄໝໃໝ່. ນັກບູຮານຄະດີກຳລັງຂຸດຄົ້ນຢູ່…
ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ (Anthropology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບຫຍັງ?
ມະນຸດສະຍະວິທະຍາ (Anthropology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບມະນຸດ. ຄຳວ່າ “Anthropology” ມາຈາກພາສາກຣີກສອງຄຳ ຄື: “anthropos” ທີ່ໝາຍເຖິງ “ມະນຸດ” ແລະ “logy” ທີ່ໝາຍເຖິງ “ການສຶກສາ”. ດັ່ງນັ້ນ, ມານຸດສະຍະວິທະຍາ ຈຶ່ງເປັນການສຶກສາເພື່ອທຳຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບຜູ້ຄົນ! ນັກໂບຮານຄະດີກຳລັງຂຸດຄົ້ນຢູ່ສວນສາທາລະນະ Edgewater ອາຍຸ 3800 ປີ…
ຄຳວ່າ “ອາລິຍະທຳ” (Civilization)
ຄຳວ່າ “ອາລິຍະທຳ” (Civilization) ມາຈາກພາສາລາແຕັງຄຳວ່າ civis, ເຊິ່ງໝາຍເຖິງຜູ້ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນເມືອງ. ເມື່ອຜູ້ຄົນມີຄວາມຈະເລີນ (civilized), ພວກເຂົາຈະອາໄສຢູ່ໃນກຸ່ມໃຫຍ່ທີ່ມີການຈັດຕັ້ງຢ່າງດີ, ບໍ່ໄດ້ອາໄສຢູ່ໃນຊົນເຜົ່າຂະໜາດນ້ອຍ ຫຼື ກຸ່ມຄອບຄົວທີ່ຢູ່ໂດດດ່ຽວ. “ບໍ່ມີໃຜໃນປະຫວັດສາດຂອງອາລິຍະທຳທີ່ໄດ້ສ້າງຄວາມເຂົ້າໃຈຂອງພວກເຮົາກ່ຽວກັບວິທະຍາສາດ ແລະ ປັດຊະຍາທຳມະຊາດຫຼາຍກວ່ານັກປັດຊະຍາ ແລະ ນັກວິທະຍາສາດຊາວກຣີກຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ Aristotle (384–322 ກ່ອນຄຣິດສະຕະການ), ຜູ້ທີ່ມີອິດທິພົນຢ່າງເລິກເຊິ່ງ ແລະ…
ການແຕ່ງງານ (Marriage) ແມ່ນຫຍັງ?
ການແຕ່ງງານ (Marriage) ແມ່ນເມື່ອຄົນສອງຄົນມາຢູ່ຮ່ວມກັນໃນສາຍສຳພັນພິເສດ. ໃຫ້ຄິດວ່າມັນຄືຄຳໝັ້ນສັນຍາ ຫຼື ສັນຍາລະຫວ່າງກັນ. ຜູ້ຄົນມັກຈະເອີ້ນສິ່ງນີ້ວ່າ “ການສົມລົດ” (Matrimony). ເມື່ອໃຜຜູ້ໜຶ່ງແຕ່ງງານ, ພວກເຮົາເອີ້ນສະພາວະນັ້ນວ່າ “ການເປັນຄູ່ສົມລົດ” (Wedlock). ຫຼາຍຄົນສະຫຼອງການແຕ່ງງານດ້ວຍງານລ້ຽງ ຫຼື ເຫດການພິເສດທີ່ເອີ້ນວ່າ “ງານແຕ່ງດອງ” (Wedding). ເຈົ້າບ່າວຊາວສະກັອດແລນ ແລະ ເຈົ້າສາວຂອງລາວ. ໂດຍສ່ວນຫຼາຍແລ້ວ,…
ຜູ້ຍິງ (Woman) ແມ່ນໃຜ?
ຜູ້ຍິງ (Woman) ແມ່ນມະນຸດເພດຍິງທີ່ເປັນຜູ້ໃຫຍ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ຜູ້ຍິງ” ໃຊ້ເພື່ອເວົ້າເຖິງເພດທາງຊີວະພາບຂອງບຸກຄົນ. ມັນຍັງສາມາດໝາຍເຖິງມະນຸດທີ່ເປັນເພດຍິງທຸກຄົນ ບໍ່ວ່າຈະມີອາຍຸເທົ່າໃດກໍຕາມ, ໂດຍສະເພາະເມື່ອເວົ້າເຖິງເລື່ອງຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ສິດທິຂອງແມ່ຍິງ. “ຊີວິດ ແລະ ຍຸກສະໄໝຂອງຜູ້ຍິງ – ໄລຍະຕ່າງໆຂອງຊີວິດຂອງຜູ້ຍິງຈາກອູ່ຈົນເຖິງຫລຸມຝັງສົບ”, 1849. ຮູບພາບນີ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າຜູ້ຄົນໃນຊຸມປີ 1800 ໄດ້ເຫັນໄລຍະຕ່າງໆຂອງຊີວິດຂອງຜູ້ຍິງແນວໃດ. ຜູ້ຍິງສ່ວນໃຫຍ່ມີມົດລູກ, ເຊິ່ງເປັນອະໄວຍະວະພິເສດພາຍໃນຮ່າງກາຍຂອງຜູ້ຍິງທີ່ເປັນບ່ອນໃຫ້ເດັກນ້ອຍເຕີບໃຫຍ່ກ່ອນທີ່ຈະເກີດອອກມາ.…
ຜູ້ຊາຍ (Man) ແມ່ນໃຜ?
ຜູ້ຊາຍ (Man) ແມ່ນມະນຸດເພດຊາຍທີ່ເປັນຜູ້ໃຫຍ່ແລ້ວ. ຄຳສັບນີ້ໃຊ້ເພື່ອອະທິບາຍເພດຂອງບຸກຄົນ ແລະ ເປັນຄຳກົງກັນຂ້າມກັບຄຳວ່າ ຜູ້ຍິງ (Woman). ຄຳວ່າ “ຜູ້ຊາຍ” (Man) ໃຊ້ສຳລັບບຸກຄົນດຽວ, ໃນຂະນະທີ່ “ຜູ້ຊາຍຫຼາຍຄົນ” (Men) ໃຊ້ສຳລັບຫຼາຍຄົນ. ຄວາມເປັນຜູ້ໃຫຍ່ (Manhood) ແມ່ນຊ່ວງເວລາໃນຊີວິດຂອງເພດຊາຍຫຼັງຈາກທີ່ເຕີບໃຫຍ່ມາຈາກການເປັນເດັກຊາຍ (Boy). ເດັກຊາຍ ແມ່ນເດັກນ້ອຍເພດຊາຍ,…
ເດັກ (ເດັກນ້ອຍ) ແມ່ນໃຜ?
ເດັກ (ພະຫຸພົດຄື ເດັກນ້ອຍ) ແມ່ນບຸກຄົນທີ່ຍັງບໍ່ທັນເຕີບໃຫຍ່ເປັນຜູ້ໃຫຍ່. ໂດຍປົກກະຕິແລ້ວ ໝາຍເຖິງຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ທັນເຂົ້າສູ່ວັຍຈະເລີນພັນ ຫຼື ຍັງຢູ່ໃນຊ່ວງການຈະເລີນເຕີບໂຕ. ບາງຄັ້ງ, ເຖິງແມ່ນວ່າເດັກທີ່ຍັງຢູ່ໃນທ້ອງກໍຖືກເອີ້ນວ່າເດັກເຊັ່ນກັນ. ນອກຈາກນີ້, ບຸກຄົນໃດໜຶ່ງສາມາດຖືກເອີ້ນວ່າເປັນ “ລູກ” ຂອງພໍ່ແມ່ໄດ້ ບໍ່ວ່າພວກເຂົາຈະມີອາຍຸເທົ່າໃດກໍຕາມ. ຄຳສັບອື່ນໆທີ່ໃຊ້ແທນຄຳວ່າ ‘ເດັກ’ ໄດ້ແກ່ ເດັກນ້ອຍ, ເດັກອ່ອນ, ເຍົາວະຊົນ, ເດັກຊາຍ,…
ຄອບຄົວ ແມ່ນຫຍັງ?
ຄອບຄົວ ແມ່ນກຸ່ມຄົນທີ່ມີຄວາມສຳພັນທາງສາຍເລືອດ ຫຼື ທາງກົດໝາຍຕໍ່ກັນ. ພວກເຂົາມັກຈະອາໄສຢູ່ຮ່ວມກັນ, ແບ່ງປັນຊັບພະຍາກອນ, ແລະ ໃຫ້ການຊ່ວຍເຫຼືອເຊິ່ງກັນ ແລະ ກັນ. ສະມາຊິກໃນຄອບຄົວອາດຈະມີຄວາມສຳພັນທາງພັນທຸກຳ (ເຊັ່ນ: ອ້າຍ ແລະ ເອື້ອຍນ້ອງ) ຫຼື ທາງກົດໝາຍ (ເຊັ່ນ: ຜ່ານການແຕ່ງງານ). ໃນຫຼາຍວັດທະນະທຳ, ສະມາຊິກໃນຄອບຄົວຈະໃຊ້ນາມສະກຸນດຽວກັນ. ຄອບຄົວມັກຈະຖືກເບິ່ງວ່າເປັນໜ່ວຍພື້ນຖານ…